එතෙසං කා පරිඤ්ඤා: අනිච්චං දුක්ඛං සඤ්ඤා අනත්තාති, එසා එතෙසං පරිඤ්ඤා. අපි ච ද්විධා පරිඤ්ඤා: ඤාතපරිඤ්ඤා{2} ච පහානපරිඤ්ඤා ච. තත්ථ ඤාතපරිඤ්ඤා{2} නාම: අනිච්චං දුක්ඛං සඤ්ඤා අනත්තාති, එසා ඤාතපරිඤ්ඤා{2} පහානපරිඤ්ඤා පන ඡන්දරාගප්පහානා, එසා පහානපරිඤ්ඤා.
තත්ථ කතමො ආයතනත්ථො: වුච්චතෙ, ආකරත්ථො{3} ආයතනත්ථො, යථා සුවණ්ණාකරො රතනාකරො{4} යථා ද්වීහි තෙහි ආකාරෙහි{5} තෙ තෙ ගාවා උත්තිට්ඨන්ති, එවං එතෙහි චිත්තචෙතසිකා ගාවා උත්තිට්ඨන්ති කම්මකිලෙසා දුක්ඛධම්මා ච.
පුනරාහ ආයදානත්ථො ආයතනත්ථො, යථා රඤ්ඤො ආයදානෙහි ආයො භවති. එවං ආයදානත්ථො ආයතනත්ථො.
6-4. චත්තාරි අරියසච්චානි: දුක්ඛං සමුදයො නිරොධො මග්ගො ච. යථා දුක්ඛං{6} සමාසෙන ඛන්ධසරීරං{7} මානසං ච, සමුදයො සමාසෙන අවිජ්ජා ච තණ්හා ච, නිරොධො සමාසෙන විජ්ජා ච විමුත්ති ච මග්ගො සමාසෙන සමථො ච විපස්සනා ච.
6-5. තත්ථ සත්තතිංස බොධිපක්ඛිකා ධම්මා කතමෙ: චත්තාරො සතිපට්ඨානා, යාව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. එවමෙතෙ සත්තතිංස බොධිපක්ඛිකා ධම්මා. යෙ ධම්මා අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං බුද්ධානං සාවකානං ච නිබ්බානං සංවත්තන්තීති. යො මග්ගො චත්තාරො සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො: “ඉධ භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති -පෙ- සම්මපධානං, ඉද්ධිපාදං, ඉන්ද්රියානි, බලානි, තත්ථ කො ඉන්ද්රියත්ථො ඉන්දත්ථො ඉන්ද්රියත්ථො, ආධිපතෙය්යත්ථො ඉන්ද්රියත්ථො, පසාදත්ථො ඉන්ද්රියත්ථො, අසාධාරණං කස්ස කිරියත්ථො ඉන්ද්රියත්ථො. අනවපරියත්ථො බලත්ථො, ථාමත්ථො බලත්ථො, උපාදායත්ථො බලත්ථො, උපන්ථම්භනත්ථො බලත්ථො.
තත්ථ කතමෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා: සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, යාව උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො. තත්ථ කතමො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො: සම්මාදිට්ඨි, යාව සම්මාසමාධි.
තත්ථ අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති: ඛන්ධො: සීලක්ඛන්ධො ච සමාධික්ඛන්ධො ච පඤ්ඤාක්ඛන්ධො ච, තත්ථ යා ච සම්මාවාචා යො ච සම්මාකම්මන්තො යො ච සම්මාආජීවො, අයං සීලක්ඛන්ධො. යා ච සම්මාසති යො ච සම්මාවායාමො යො ච සම්මාසමාධි, අයං සමාධික්ඛන්ධො. යො ච සම්මාසඞ්කප්පො යා ච සම්මාදිට්ඨි, අයං පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. එවං ඛන්ධො{1} තිස්සො සික්ඛා. එවං තීහාකාරෙහි දස පදානි -පෙ-
6-6. තත්ථ යොගාවචරො සීලක්ඛන්ධෙ ඨිතො දොසං අකුසලං න උපාදියති, දොසානුසයං සමූහන්ති, දොසසල්ලං උද්ධරති, දුක්ඛවෙදනං පරිජානාති, කාමධාතුං සමතික්කමති.
සමාධික්ඛන්ධෙ ඨිතො ලොභං අකුසලං න උපාදියති, රාගානුසයං සමූහන්ති, ලොභසල්ලං උද්ධරති, සුඛවෙදනං පරිජානාති, රූපධාතුං සමතික්කමති.
පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ ඨිතො මොහං අකුසලං න උපාදියති, අවිජ්ජානුසයං සමූහන්ති, මොහසල්ලං දිට්ඨිසල්ලඤ්ච උද්ධරති, අදුක්ඛමසුඛවෙදනං පරිජානාති, අරූපධාතුං සමතික්කමති.
ඉති තීහි ඛන්ධෙහි තීණි අකුසලමූලානි න උපාදියති, චත්තාරි සල්ලානි උද්ධරති, තිස්සො වෙදනා පරිජානාති තෙධාතුකං සමතික්කමති.
6-7. තත්ථ කතමා අවිජ්ජජා: යං චතුසු අරියසච්චෙසු අඤ්ඤාණන්ති විත්ථාරෙන, යථා සො පාණසජ්ජෙසු කථංකථා කාතබ්බං.
තත්ථ කතමං විඤ්ඤාණං: ඡ විඤ්ඤාණකායා. වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා ඵස්සො මනසිකාරො ඉදං නාමං. තත්ථ කතමං රූපං: චාතුම්මහාභූතිකං{2} චතුන්නං මහාභූතානං උපාදායරූපස්ස පඤ්ඤත්තිං. ඉති පුරිමකං ච නාමං ඉදං ච රූපං තදුභයං නාමරූපන්ති වුච්චති.
තත්ථ ඡළායතනන්ති: ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි, චක්ඛු අජ්ඣත්තිකං ආයතනං, යාව මනො අජ්ඣත්තිකං ආයතනං.
ඵස්සොති ඡ ඵස්සකායා, චක්ඛුසම්ඵස්සො යාව මනොසම්ඵස්සොති ඵස්සො.
වෙදනාති: ඡ වෙදනාකායා වෙදනා.
තණ්හාති: ඡ තණ්හාකායා තණ්හා.
උපාදානන්ති චත්තාරි උපාදානානි: කාමූපාදානං දිට්ඨූපාදානං සීලබ්බතූපාදානං අත්තවාදූපාදානන්ති උපාදානං.
භවොති තයො භවා, කාමභවො රූපභවො අරූපභවො.
තත්ථ කතමා ජාති, යා පඨමං ඛන්ධානං පඨමං ධාතූනං පඨමං ආයතනානං උප්පත්ති ජාති සඤ්ජාති ඔක්කන්ති අභිනිබ්බත්ති ඛන්ධානං පාතුභාවො, අයං ජාති.
තත්ථ කතමා ජරා: ජරා නාම යං තං ඛණ්ඩිච්චං පාලිච්චං වලිත්තචතා{1} චතුන්නං මහාභූතානං විචණ්ණතා{2} භග්ගො යා ජරා{3} හීයනා පරිහීයනා{4} ආයුනො හානි සංහානි ඉන්ද්රියානං පරිපාකා{5} උපනාහො පරිපාකො, අයං ජරා.
තත්ථ කතමං මරණං: මරණං නාම, යා තස්මිං සත්තනිකායෙ තෙසං තෙසං සත්තානං චුති චවනතා මරණං කාලකිරියා{6} ඛන්ධානං{7} භෙදො කායස්ස නික්ඛෙපො ජීවිතින්ද්රියස්ස උපච්ඡෙදො, ඉදං මරණං, ඉති පුරිමිකා ච ජරා ඉදං ච මරණං තදුභයං ජරාමරණං.
6-8. තත්ථ අන්ධකාරතිමිසා යථාභූතං අප්පජානන{8} ලක්ඛණා අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං පදට්ඨානං: අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණා සංඛාරා, උපචයපුනබ්භවාභිරොපනපච්චුපට්ඨානා, තෙ විඤ්ඤාණස්ස පදට්ඨානං. වත්ථු සවිඤ්ඤත්තිලක්ඛණං විඤ්ඤාණං, තං නාමරූපස්ස පදට්ඨානං. අනෙකසන්නිස්සයලක්ඛණං නාමරූපං, තං සළායතනස්ස පදට්ඨානං. ඉන්ද්රියවවත්ථාපනලක්ඛණං සළායතනං, තං ඵස්සස්ස පදට්ඨානං සන්නිපාතලක්ඛණො ඵස්සො, සො වෙදනාය පදට්ඨානං. අනුභවනලක්ඛණා වෙදනා, සා තණ්හාය පදට්ඨානං අජ්ඣොසානලක්ඛණා තණ්හා, සා උපාදානස්ස පදට්ඨානං ආදානපරිහනනලක්ඛණං උපාදානං. තං භවස්ස පදට්ඨානං නානාගතිවික්ඛෙපනලක්ඛණො භවො, සො ජාතියා පදට්ඨානං ඛන්ධානං පාතුභාවලක්ඛණා ජාති, සා ජරාය පදට්ඨානං උපනයපරිපාකලක්ඛණා ජරා, සා මරණස්ස පදට්ඨානං. ආයුක්ඛයජීවිතඋපරොධලක්ඛණං මරණං, තං දුක්ඛස්ස පදට්ඨානං කායසම්පීළනලක්ඛණං දුක්ඛං, තං දොමනස්සස්ස පදට්ඨානං. චිත්තසම්පීළනලක්ඛණං දොමනස්සං, තං සොකස්ස පදට්ඨානං. සොචනලක්ඛණො සොකො, සො පරිවෙදස්ස පදට්ඨානං වාචා{9} නිච්ඡාරණලක්ඛණො පරිදෙවො, සො උපායාසස්ස පදට්ඨානං යෙ ආයාසා තෙ උපායාසා.
6-9. නව පදානි යත්ථ සබ්බො අකුසලපක්ඛො සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡති, කතමානි නව පදානි: ද්වෙ මූලකිලෙසා තීණි අකුසලමූලානි, චත්තාරො විපල්ලාසා.
තත්ථ ද්වෙ මූලකිලෙසා, අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච, තීණි අකුසලමූලානි: ලොභො දොසො මොහො ච, චත්තාරො විපල්ලාසා: ‘අනිච්චෙ නිච්ච’න්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො චිත්තවිපල්ලාසො දිට්ඨිවිපල්ලාසො, දුක්ඛෙ සුඛන්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො චිත්තවිපල්ලාසො දිට්ඨිවිපල්ලාසො, අනත්තනි අත්තාති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො චිත්තවිපල්ලාසො දිට්ඨිවිපල්ලාසො, අසුභෙ සුභන්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො චිත්තවිපල්ලාසො දිට්ඨිවිපල්ලාසො.
6-10. තත්ථ අවිජ්ජා නාම: චතුසු අරියසච්චෙසු යථාභූතං අඤ්ඤාණං, අයං අවිජ්ජා, භවතණ්හා නාම: සො භවෙසු රාගො සාරාගො ඉච්ඡා මුච්ඡා පත්ථනා නන්ද්රි අජ්ඣොසානං අපරිච්චාගො, අයං භවතණ්හා.
තත්ථ කතමො ලොභො අකුසලමූලං: යො{1} තෙසු තෙසු පරවත්ථුසු පරදබ්බෙසු පරට්ඨානෙසු පරසාපතෙය්යෙසු පරපරිග්ගහෙසු ලොභො ලුබ්භනා ඉච්ඡා පත්ථනා නන්දි අජ්ඣොසානං අපරිච්චාගො; අයං ලොභොඅකුසලමූලං. කස්සෙතං මූලං: {*}ලොභජස්ස අකුසලස්ස කායකම්මස්ස වචීකම්මස්ස මනොකම්මස්ස තංසම්පයුත්තානං ච චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං මූලං.
තත්ථ කතමො දොසො අකුසලමූලං: යො{2} සත්තෙසු අඝතො අක්ඛන්ති අප්පච්චයො ව්යාපාදො පදොසො අනත්ථකාමතා චෙතසො පටිඝාතො, අයං දොසො අකුසලමූලං කස්සෙතං මූලං දොසජස්ස අකුසලස්ස කායකම්මස්ස වචීකම්මස්ස මනොකම්මස්ස තංසම්පයුත්තානං ච චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං මූලං.
තත්ථ කතමො මොහො අකුසලමූලං: යං අඤ්ඤාණං අදස්සනං{3} අනභිසමයො අසම්පජ්ජගාහො{4} අප්පටිවෙධො මොහො මුය්හනා සම්මොහො සම්මුය්හනා අවිජ්ජා තමො අඣකාරො ආවරණං නීවරණං ඡදනං අවච්ඡදනං{5} අපසට්ඨාගමනං{6} කුසලානං ධම්මානං අයං මොහො අකුසලමූලං. කස්සෙතං මූලං: මොහජස්ස අකුසලස්ස කායකම්මස්ස වචීකම්මස්ස මනොකම්මස්ස, තංසම්පයුත්තානං ච චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං මූලං.
6-11. තත්ථ විපල්ලාසා ජානිතබ්බා, විපල්ලාසානං වත්ථු ජානිතබ්බං, යං විපල්ලාසං සියා තං ජානිතබ්බං.
තත්ථ එකො විපල්ලාසො, චත්තාරි, විපල්ලාසවත්ථුනි, තීණි විපල්ලාසානි,
කතමො එකො විපල්ලාසො ච, යෙන පටිපක්ඛෙන විපල්ලාසිතං ගණ්හාති අනිච්චෙ නිච්චන්ති දුක්ඛෙ සුඛන්ති අනත්තනි අත්තාති අසුභෙ සුභ’න්ති අයං එකො විපල්ලාසො.
කතමානි චත්තාරි විපල්ලසවත්ථුනි, කායො වෙදනා චිත්තං ධම්මා ච, ඉමානි චත්තාරි විපල්ලාසවත්ථූනි.
කතමානි තීණි විපල්ලාසානි, සඤ්ඤා චිත්තං දිට්ඨි ච. ඉමානි තීණි විපල්ලාසානි.
තත්ථ{1} මනාපිකෙ වත්ථුම්හි ඉන්ද්රියත්ථෙ{2} වණ්ණායතනෙ වා යො නිමිත්තස්ස උග්ගාහො, අයං සඤ්ඤාවිපල්ලාසො. තත්ථ විපරීතචිත්තස්ස වත්ථුම්හි සති විඤ්ඤත්ති, චිත්තවිපල්ලාසො. තත්ථ විපරීතචිත්තස්ස තම්හි රූපෙ අසුභෙ සුභ’න්ති යා ඛන්ති රුචි උපෙක්ඛනා නිච්ඡයො දිට්ඨි නිදස්සනං සන්තීරණා, අයං දිට්ඨිවිපල්ලාසො.
තත්ථ වත්ථුභෙදෙන කායෙසු{3} ද්වාදස විපල්ලාසා භවන්ති: තයො කායෙ තයො වෙදනාය තයො චිත්තෙ තයො ධම්මෙ{4} චත්තාරො සඤ්ඤාවිපල්ලාසා චත්තාරො චිත්තවිපල්ලාසා චත්තාරො දිට්ඨිවිපල්ලාසා, ආයතනූපචයතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණසඤ්ඤාසමඞ්ගිස්ස රූපෙසු ද්වාදස විපල්ලාසා, යාව මනොවිඤ්ඤාණසඤ්ඤා{5}සමඞ්ගිස්ස ධම්මෙසු ද්වාදස විපල්ලාසා, ඡ ද්වාදසකා චත්තාරි විපල්ලාසා භවන්ති. ආරම්මණනානත්තතො හි අපරිමිතසඞ්ඛෙය්යානං සත්තානං අපරිමිතසඞ්ඛෙය්යා විපල්ලාසා භවන්ති භීනුක්කට්ඨමජ්ඣීමතාය.
6-12. තත්ථ පඤ්චක්ඛන්ධා චත්තාරි අත්තභාවවත්ථුනි භවන්ති: යො රූපක්ඛන්ධො සො කායො අත්තභාවවත්ථු, යො වෙදනාක්ඛන්ධො සො වෙදනා අත්තභාවවත්ථු, යො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො ච සංඛාරක්ඛන්ධො ච තෙ ධම්මා අත්තභාවවත්ථු. යො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො සො චිත්තං අත්තභාවවත්ථු, ඉති පඤ්චක්ඛන්ධා චත්තාරි අත්තභාවවත්ථූනි. තත්ථ කායෙ අසුභෙ සුභ’න්ති විපල්ලාසො භවති, එවං වෙදනාසු චිත්තෙ ධම්මෙසු ච අත්තවිපල්ලාසො භවති.
තත්ථ චතුන්නං විපල්ලාසානං සමුග්ඝාතනත්ථං භගවා චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ දෙසෙති පඤ්ඤපෙති, කායෙ කායානුපස්සී විහරන්තො{6} අසුභෙ සුභ’න්ති විපල්ලාසං සමුග්ඝාතෙති. එවං වෙදනාසු - චිත්තෙ - ධම්මෙසු ච කාතබ්බං.
6-13. තත්ථ අන්ධකාරතිමිසා අප්පටිවෙධලක්ඛණා අවිජ්ජා, තස්සා විපල්ලායා පදට්ඨානං. අජ්ඣොසානලක්ඛණා තණ්හා, තස්සා පියරූපසාතරූපං පදට්ඨානං අත්තාසයවඤ්චනලක්ඛණො ලොභො, තස්ස අදින්නාදානං පදට්ඨානං. ඉධ චිවාදලක්ඛණො දොසො,
තස්ස පාණාතිපාතො පදට්ඨානං. වත්ථුවිප්පටිපත්තිලක්ඛණො මොහො, තස්ස මිච්ඡාපටිපත්තිපදට්ඨානං සඞ්ඛතානාං ධම්මානං අවිනාසග්ගහනලක්ඛණා නිච්චසඤ්ඤා, තස්සා සබ්බසඞ්ඛාරා පදට්ඨානං. සාසවඵස්සොපගමනලක්ඛණා සුඛසඤ්ඤා, තස්සා මමිඞ්කාරො{1} පදට්ඨානං ධම්මෙසු උපගමනලක්ඛණා අත්තසඤ්ඤා, තස්සා අභිඞ්කාරො{2} පදට්ඨානං. වණ්ණසඞ්ගහනලක්ඛණා සුභසඤ්ඤා, තස්සා ඉන්ද්රියඅසංවරො පදට්ඨානං. එතෙහි නවහි පදෙහි උද්දිට්ඨෙහි සබ්බො අකුසලපක්ඛො නිද්දිට්ඨො භවති, සො ච ඛො බහුස්සුතෙන සක්කා ජානිතුං. නො අප්පස්සුතෙන, පඤ්ඤවතා නො දුප්පඤ්ඤෙන, යුත්තෙන නො අයුත්තෙන.
6-14. නව පදානි කුසලානි යත්ථ සබ්බො කුසලපක්ඛො සඞ්ගහං{3} සමොසරණං ගච්ඡති{4} කතමානි නව පදානි: සමථො විපස්සනා අලොභො අදොසො අමොහො අනිච්චසඤ්ඤා දුක්ඛසඤ්ඤා අනත්තසඤ්ඤා අසුභසඤ්ඤා ච.
තත්ථ කතමො සමථො: යා චිත්තස්ස ඨිති සණ්ඨිති අවට්ඨිති ඨානං පට්ඨානං උපට්ඨානං සමාධි සමාධානං අවික්ඛෙපො අවිප්පටිහාරො වූපසමො මනසො{5} එකග්ගං චිත්තස්ස, අයං සමථො.
තත්ථ කතමා විපස්සනා: ඛන්ධෙසු වා ධාතුසු වා ආයතනෙසු වා නාමරූපෙසු වා පටිච්චසමමුප්පාදෙසු වා පටිච්චසමුප්පන්නෙසු වා ධම්මෙසු දුක්ඛෙ වා{6} සමුදයෙ වා{7} නිරොධෙ වා මග්ගෙ වා කුසලාකුසලෙසු වා ධම්මෙසු සාවජ්ජානවජ්ජෙසු වා කණ්හසුක්කෙසු වා සෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බෙසු වා යො යථාභූතං විචයො පවිචයො වීමංසා පරිවිමංසා. ගාහනා අග්ගාහනා පරිග්ගාහනා විත්තෙන පරිවිත්තනා{8} තුලනා උපපරික්ඛා ඤාණං විජ්ජා{9} චක්ඛු බුද්ධි මෙධා පඤ්ඤා ඔභාගො ආලෙකො ආභා පභා ඛග්ගො නාරාවො{10} ධම්මවිචයසම්බෙජ්ඣඞ්ගො සම්මාදිට්ඨි මග්ගඞ්ගං, අයං විපස්සනා.
කෙනෙසා{11} විපස්සනා ඉති වුච්චති: විවිධා වා ඵසා පස්සනාති{12} තස්මා ඵසා විපස්සනාති මුච්චති. ද්විධා චෙසා හි විපස්සනා ධම්මවිප්පනාති.
ද්විධා ඉමාය පස්සති: සුභඤ්ච අසුභඤ්ච කණ්හඤ්ච සුක්කඤ්ච සෙවිතබ්බඤ්ච අසෙවිතබ්බඤ්ච කම්මඤ්ච විපාකඤ්ච ඛන්ධඤ්ච චිමොක්ඛඤ්ච ආචයඤ්ච අපචයඤ්ච පවත්තිඤ්ච නිවත්තිඤ්ච සඞ්කිලෙසඤ්ච වොදානඤ්ච එවං විපස්සනාති වුච්චති අථ වා වි’ඉති උපසග්ගො පස්සනාති අත්ථො, තස්මා විපස්සනාති වුච්චතෙ, අයං විපස්සනා.
6-15. තත්ථ ද්වෙ රොගා සත්තානං: අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච, එතෙසං ද්වින්නං රොගානං නිඝාතාය භගවතා ද්වෙ භෙසජ්ජානි වුත්තානි: සමථො ච විපස්සනා ච, ඉමානි ද්වෙ භෙසජ්ජානි පටිසෙවන්තො{1} ද්වෙ අරොගෙ සචිඡිකරොති: රාගවිරාගං චෙතතොවිමුත්තිං අවිජ්ජාවිරාගං ච පඤ්ඤාවිමුත්තිං. තත්ථ තණ්හාරොගස්ස සමථො භෙසජ්ජං, රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති අරොගං. අවිජ්ජාරොගස්ස විපස්සනා භෙසජ්ජං, අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති අරොගං.
එවං හි භගවා චාහ: “ද්වෙ ධම්මා පරිඤ්ඤෙය්යා: නාමං ච රූපං ච ද්වෙ ධම්මා පහාතබ්බා: අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච, ද්වෙ ධම්මා භාවෙතබ්බා: සමථො ච විපස්සනා ච, ද්වෙ ධම්මා සච්ඡිකාතබ්බා: විජ්ජා ච විමුත්ති චා”ති.
තත්ථ සමථං භාවෙන්තො රූපං පරිජානාති, රූපං පරිජානන්තො තණ්හං පජහති, තණ්හං පජහන්තො රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්තිං සච්ඡිකරොති විපස්සනං භාවෙන්තො නාමං පරිජානාති, නාමං පරිජානන්තො අවිජ්ජං පජහති, අවිජ්ජං පජහන්තො අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තිං සච්ඡිකරොති.
යදා භික්ඛුනො ද්වෙ ධම්මා පරිඤ්ඤාතා භවන්ති නාමඤ්ච රූපඤ්ච, තදාස්ස{2} ද්වෙ ධම්මා පහීනා භවන්ති අවිජ්ජා ච භවතණ්හා ච, ද්වෙ ධම්මා භාවිතා භවන්ති සමථො ච විපස්සනා ච, ද්වෙ ධම්මා සච්ඡිකතා{3} භවන්ති විජ්ජා ච විමුත්ති ච. එත්තාවතා භික්ඛු කතකකිච්චො භවති. එසා සොපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු තස්ස ආයුපරියාදානා ජීවිතින්ද්රියස්ස උපරොධා ඉදං ච දුක්ඛං නිරුජ්ඣති, අඤ්ඤං ච දුක්ඛං න උප්පජ්ජති. තත්ථ යො ඉමෙසං ඛන්ධානං ධාතුආයතනානං අප්පටිසන්ධි අපාතුභාවො, අයං අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු.
6-16. තත්ථ කතමං අලොභො කුසලමූලං: යංධාතුකො අලොභො අලුබ්භනා අලුබ්භිතත්තං අනිච්ඡා අපත්ථනා අකන්තා අනජ්ඣොසානං, අයං අලොභො කුසලමූලං, කස්සෙතං මූලං: අලොජස්ස කුසලස්ස කායකම්මස්ස වචීකම්මස්ස මනොකම්මස්ස තංසම්පයුත්තානං ච චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං මූලං. අථ වා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො කුසලන්ති වුච්චති, සො තිණ්ණං මග්ගඞ්ගානං මූලං, කතමෙසං තිණ්ණං: සම්මාසඞ්කප්පස්ස සම්මාවායාමස්ස සම්මාසමාධිස්ස ච, ඉමෙසං මූලන්ති තස්මා කුසලමූලන්ති වුච්චති.
තත්ථ කතමං අදොසො කුසලමූලං: යො{4} සත්තෙසු වා සඞ්ඛාරෙසු වා අනාඝාතො{5} අප්පටිඝාතො අබ්යාපත්ති අබ්යාපාදො අදොසො මෙත්තා මෙත්තායනා අත්ථකාමතා{6} හිතකාමතා චෙතසො පදාසො, අයං අදොසො කුසලමූලං. කස්සෙතං මූලං: අදොසජස්ස කුසලස්ස කායකම්මස්ස වචීකම්මස්ස මනොකම්මස්ස තංසම්පයුත්තානං ච චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං මූලං. අථ වා තිණ්ණං මග්ගඞ්ගානං මූලං, කතමෙසං තිණ්ණං: සම්මාවාචාය සම්මාකම්මන්තස්ස සම්මාආජීවස්ස ච ඉමෙසං තිණ්ණං මග්ගඞ්ගානං මූලං, තස්මා කුසලමූලන්ති වුච්චති.
තත්ථ කතමං අමොහො කුසලමූලං: යං චතුසු අරියසච්චෙසු යථාභූතං ඤාණදස්සනං අභිසමයො සම්මා ච පච්චාගමො පටිවෙධො අමොහො අසම්මුය්හනා අසම්මොහො විජ්ජා පකාසො ආලොකො අනාවරණං සෙක්ඛානං කුසලානං ධම්මානං, අයං අමොහො කුසලමූලං. කස්සෙතං මූලං: අමොහජස්ස කුසලස්ස කායකම්මස්ස වචීකම්මස්ස මනොකම්මස්ස තංසම්පයුත්තානං ච චිත්තචෙතසිකානං ධම්මානං මූලං. අථ වා ද්වින්නං මග්ගඞ්ගානං මූලං, කතමෙසං ද්වින්නං: සම්මාදිට්ඨියා ච සම්මාසතියා ච ඉමෙසං ද්වින්නං මග්ගඞ්ගානං මූලං, තස්මා කුසලමූලන්ති වුච්චති. එවං ඉමෙහි, තීහි කුසලමූලෙහි අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො යොජෙතබ්බෙ.
6-12. කත්ථ කතමා අනිච්චසඤ්ඤා: “සබ්බෙ සඞ්ඛාරා උප්පාදවයධම්මිනො”ති{1} යා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා වවත්ථපනා උග්ගාහො, අයං අනිච්චසඤ්ඤා. තස්සා කො නිස්සන්දො: අනිච්චසඤ්ඤාය භාවිතාය බහුලීකතාය අට්ඨසු ලොකධම්මෙසු චිත්තං නානුසන්ධති න සන්ධති න සණ්ඨහති, උපෙක්ඛා වා පටික්කුලතා වා සණ්ඨහති. අයමස්සා නිස්සන්දො.
තත්ථ කතමා දුක්ඛසඤ්ඤා: “සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා”ති යා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා වවත්ථපනා උග්ගහො, අයං දුක්ඛසඤ්ඤා තස්සා කො නිස්සන්දො: දුක්ඛසඤ්ඤාය භාවිතාය බහුලීකතාය ආලස්සෙ සම්පමාදො විම්භයෙ ච චිත්තං නානුසන්ධති ක සන්ධති න සණ්ඨහති, උපෙක්ඛා වා පටික්කුලතා වා සණ්ඨහති. අයමස්සා නිස්සන්දො.
තත්ථ කතමා අනත්තසඤ්ඤා: “සබ්බෙ ධම්මා{2} අනත්තා”ති යා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා වවත්ථපනා උග්ගාහො, අයං අනත්තසඤ්ඤා. තස්සා කො නිස්සන්දො: අනත්තසඤ්ඤාය භාවිතාය බහුලීකතාය අභිඞ්කාරො චිත්තං නානුසන්ධති න සන්ධති, මමිඞ්කාරො{3} න සණ්ඨහති, උපෙක්ඛා වා පටික්කූලතා වා සණ්ඨහති, අයමස්සා නිස්සන්දො.
තත්ථ කතමා අසුභසඤ්ඤා: “සත්තසඞ්ඛාරා අසුභා”ති යා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා වවත්ථපනා උග්ගාහො, අයං අසුභඤ්ඤා. තස්සා කො නිස්සන්දො: අසුභසඤ්ඤාය භාවිතාය බහුලීකතාය සුභනිමිත්තෙ චිත්තං නානුසන්ධති න සන්ධති න සණ්ඨහති, උපෙක්ඛා වා පටික්කුලතා වා සණ්ඨහතී, අයමස්සා නිස්සන්දො.
6-18. තත්ථ පඤ්චන්නං ඛන්ධානං පරිඤ්ඤා භගවතා දෙසිතා, යා තත්ථ{4} අසුභසඤ්ඤා රූපක්ඛන්ධස්ස පරිඤ්ඤත්තං දුක්ඛසඤ්ඤා වෙදනාක්ඛන්ධස්ස පරිඤ්ඤත්තං, අනත්තසඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස පරිඤ්ඤත්තං, අනිච්චසඤ්ඤා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස පරිඤ්ඤත්තං.
තත්ථ සමථෙන තණ්හං සමුග්ඝාතෙති, විපස්සනාය අවිජ්ජං සමුග්ඝාතෙති, අදොසෙන දොසං සමුග්ඝාතෙති, අමොහෙන මොහං සමුග්ඝාතෙති. අනිච්චසඤ්ඤාය නිච්චසඤ්ඤං සමුග්ඝාතෙති, දුක්ඛසඤ්ඤාය සුඛසඤ්ඤං සමුග්ඝාතෙති, අනත්තසඤ්ඤාය අත්තසඤ්ඤං සමුග්ඝාතෙති, අසුභසඤ්ඤාය සුභසඤ්ඤං සමුග්ඝාතෙති.
චිත්තවික්ඛෙපපටිසංහරණලක්ඛණො සමථො, තස්ස ඣානානි පදට්ඨානං. සබ්බධම්මං යථාභූතං පටිවෙධලක්ඛණා විපස්සනා, තස්සා සබ්බනෙය්යං පදට්ඨානං. ඉච්ඡාපටිසංහරණලක්ඛණො අලොභො, තස්ස අදින්නාදානා වෙරමණී පදට්ඨානං. අව්යාපාදලක්ඛණො අදොසො, කස්ස පාණාතිපාතා වෙරමණී පදට්ඨානං. වත්ථුඅප්පටිහතලක්ඛණො අමොහො, තස්ස සම්මාපටිපත්ති පදට්ඨානං. සඞ්ඛතානං ධම්මානං විනාසග්ගහණලක්ඛණා අනිච්චසඤ්ඤා, තස්සා උදයබ්බයො පදට්ඨානං. සාසවඵස්සසඤ්ජානනලක්ඛණා දුක්ඛසඤ්ඤා, තස්සා වෙදනා පදට්ඨානං සබ්බධම්මඅනුපගමනලක්ඛණා අනත්තසඤ්ඤා, තස්සා ධම්මසඤ්ඤා පදට්ඨානං, විනීලකවිපුබ්බකඋද්ධුමාතකසමුග්ගහණලක්ඛණා අසුභසඤ්ඤා, තස්සා නිබ්බිදා පදට්ඨානං. ඉමෙසු නවසු පදෙසු උපදිට්ඨෙසු සබ්බො කුලසපක්ඛො උපදිට්ඨො භවති, සො ච බහුස්සුතෙන සක්කා ජානිතුං නො අප්පස්සුතෙන, පඤ්ඤවතා නො දුප්පඤ්ඤෙන, යුත්තෙන නො අයුත්තෙනා’ති.
තත්ථ නිච්චසඤ්ඤාධිමුත්තස්ස අපරාපරං චිත්තං පණාමෙන්තස්ස{1} සතිං අප්පච්චවෙක්ඛක්ඛතො අනිච්චසඤ්ඤා න උපට්ඨාති, පඤ්චසු කාමගුණෙසු සුඛස්සාදාධිමුත්තස්ස ඉරියාපථස්ස අගතිං අප්පච්චවෙක්ඛතො දුක්ඛසඤ්ඤා න උපට්ඨාති, ඛන්ධධාතුආයතනෙසු අත්තාධිමුත්තස්ස නානාධාතුඅනෙකධාතුවිනිබ්භොගං අප්පච්චවෙක්ඛතො අනත්තසඤ්ඤා න උපට්ඨාති, වණ්ණසණ්ඨානාභිරතස්ස කායෙ සුභාධිමුත්තස්ස ච විපටිච්ඡන්නා{2} අසුභසඤ්ඤා න උපට්ඨාති.
6-19. අවිප්පටිසාරලක්ඛණා සද්ධා, සද්දහනා පච්චුපට්ඨානං, තස්සා{3} චත්තාරි සොතාපත්තියඞ්ගානි පදට්ඨානං. එවඤ්හි වුත්තං භගවතා: “සද්ධින්ද්රියං භික්ඛවෙ කුහිං දට්ඨබ්බං: චතුසු සොතාපත්තියඞ්ගෙසු කුසලෙසු ධම්මෙසු”.
සූරා අපටික්ඛෙපනලක්ඛනං විරියින්ද්රියං,{4} විරියාරම්භො{5} පච්චුපට්ඨානං, තස්ස අතීතා චත්තාරො සම්මප්පධානා පදට්ඨානං. යථා වුත්තං භගවතා: “විරියින්ද්රියං භික්ඛවෙ කුහිං දට්ඨබ්බං: චතුසු සම්මප්පධානෙසු”.
සති සරණලක්ඛණා, අසම්මොහපච්චුපට්ඨානා, තස්සා අතීතා චත්තාරො සතිපට්ඨානා පදට්ඨානං. යථා වුත්තං භගවතා: “සතින්ද්රියං භික්ඛවෙ කුහිං දට්ඨබ්බං, චතුසු සතිපට්ඨානෙසු”.
එකග්ගලක්ඛණො සමාධි, අවික්ඛෙපපච්චුපට්ඨානො, තස්ස චත්තාරි ඣානානි{6} පදට්ඨානං. යථා වුත්තං භගවතා: “සමාධින්ද්රියං භික්ඛවෙ කුහිං දට්ඨබ්බං චතුසු ඣානෙසු”.
පජානන{7}ලක්ඛණා පඤ්ඤා, භූතත්ථසන්තීරණ{8}පච්චුපට්ඨානා, තස්සා චත්තාරි අරියසච්චානි පදට්ඨානං. යථාවුත්තං භගවතා: “පඤ්ඤින්ද්රියං භික්ඛවෙ කුහිං දට්ඨබ්බං චතුසු අරියසච්චෙසු”.
6-20. චත්තාරි චක්කානි: පතිරූපදෙසවාසො චක්කං, සප්පුරිසාපස්සයො චක්කං, අත්තසම්මාපණිධානං චක්කං, පුබ්බෙකතපුඤ්ඤතා චක්කං, තත්ථ අරියසන්නිස්සයලක්ඛණො පතිරූපදෙසවාසො, සො සප්පුරිසාපස්සයස්ස පදට්ඨානං, අරියසන්නිස්සයලක්ඛණො සප්පුරිසාපස්සයො, සො අත්තසම්මාපණිධානස්ස පදට්ඨානං. සම්මාපටිපත්තිලක්ඛණං අත්තසම්මාපණිධානං, තං පුඤ්ඤානං පදට්ඨානං. කුසලධම්මොපචයලක්ඛණං පුඤ්ඤං, තං සබ්බසම්පත්තීනං පදට්ඨානං.
6-21. එකාදස සීලමූලකා ධම්මා: “සීලවතො අවිප්පටිසාරො භවති -පෙ- සො විමුත්තිඤාණදස්සනං ‘නාපරං{1} ඉත්තත්ථායා’ති පජානනා.
තත්ථ වෙරමණී ලක්ඛණං සීලං, තං අවිප්පටිසාරස්ස පදට්ඨානං.
න අත්තානුවාදලක්ඛණො අවිප්පටිසාරො, සො පාමොජ්ජස්ස පදට්ඨානං.
අභිප්පමොදලක්ඛණං පාමොජ්ජං, තං පීතියා පදට්ඨානං.
අත්තමනලක්ඛණා පීති, සා පස්සද්ධියා පදට්ඨානං.
කම්මනියලක්ඛණා පස්සද්ධි, සා සුඛස්ස පදට්ඨානං.
අබ්යාපාදලක්ඛණං සුඛං, තං සමාධිනො පදට්ඨානං.
අවික්ඛෙප{2}ලක්ඛණො සමාධි, සො යථාභූතඤාණදස්සනස්ස පදට්ඨානං.
අවිපරිතසන්තීරණලක්ඛණා පඤ්ඤා, සා නිබ්බිදාය පදට්ඨානං.
අනාලයනලක්ඛණා නිබ්බිදා, සා විරාගස්ස පදට්ඨානං.
අසඞ්කිලෙසලක්ඛණො විරාගො, සො විමුත්තියා පදට්ඨානං.
අකුසලධම්මවිවෙකලක්ඛණා විමුත්ති, සා විමුත්තිනො වොදානස්ස පදට්ඨානං.
6-22. චතස්සො අරියභූමියො, චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි, තත්ථ යො යථාභූතං පජානාති. එසා දස්සනභූමි සොතාපත්තිඵලං ච. සො යථාභූතං පජානිත්වා නිබ්බින්දති, ඉදං තනුකාමරාගස්ස බ්යාපාදස්ස ච පදට්ඨානං සකදාගාමිඵලං ච. සණ්හං විරජ්ජති, අයං රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති අනාගාමිඵලං ච. යා{3} අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති,{4} අයං කතාභූමි අරහත්තඤ්ච.
සාමඤ්ඤඵලානීති කො වචනත්ථො, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සාමඤ්ඤං, තස්සෙතානි ඵලානීති සාමඤ්ඤඵලානි වුච්චන්ති. කිස්ස බ්රහ්මඤ්ඤඵලානීති වුච්චන්තෙ: බ්රහ්මඤ්ඤං{1} අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, තස්සෙතානි{2} ඵලානීති බ්රහ්මඤ්ඤඵලානීති වුච්චන්තෙ.
තත්ථ සොතාපන්නො කථං හොති: සහ සච්චාභිසමයා අරියසාවකස්ස තීණි සංයොජනානි පහීයන්ති: සක්කායදිට්ඨි විචිකිච්ඡා සීලබ්බතපරාමාසො ච. ඉමෙසං තිණ්ණං සංයොජනානං පහානා පරික්ඛයා අරියසාවකො හොති අවිනිපාතධම්මො යාව දුක්ඛස්සන්තං කරොති.
තත්ථ කතමා සක්කායදිට්ඨි: අස්සුතවා{3} බාලො පුථුජ්ජනො ... (යාව) අරියධම්මෙ අකොවිදො, සො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, -පෙ- (යාව) විඤ්ඤාණස්මිං අත්තානං. සො ඉමෙසු පඤ්චසු ඛන්ධෙසු අත්තග්ගාහො වා අත්තනියග්ගාහො වා එසො හමස්මි එකස්මිං වසවත්තිකො පක්ඛිත්තො අනුග්ගාහො{4} අනුසයන්තො{5} අඞ්ගමඞ්ගන්ති පරති, යා තථාභූතස්ස ඛන්ති රුචී පෙක්ඛනා ආකාරපරිවිතක්කො දිට්ඨිනිජ්ඣායනා අභිප්පසන්නා, අයං මුච්චතෙ සක්කායදිට්ඨී’ති.
තත්ථ පඤ්ච දිට්ඨියො උච්ඡෙදං භජන්ති, කතමායො පඤ්ච: රූපං අත්තතො සමනුපස්සති, යාව විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, ඉමායො පඤ්ච උච්ඡෙදං භජන්ති, අවසෙසායො පන්නරස සස්සතං භජන්ති, ඉති සක්කායදිට්ඨිපහානා ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතානි පහීයන්ති. පහානා උච්ඡෙදං සස්සතං ච න භජති. ඉති උච්ඡෙදසස්සතප්පහානා අරියසාවකස්ස න කිඤ්චි දිට්ඨිගතං භවති, ඉධ අරියසාවකො සුතවා හොති. සබ්බො සුක්කපක්ඛො කාතබ්බො, යාව අරියධම්මෙසු කොවිදො රූපං අනත්තතො සමනුපස්සති, යාව විඤ්ඤාණං -පෙ- එවමස්ස සමනුපස්සන්තස්ස සක්කායදිට්ඨි න භවති.
කථං විචිකිච්ඡා න භවති - ඉධ අරියසාවකො බුද්ධෙ න කඞ්ඛති න විචිකිච්ඡති අභිප්පසීදති, ඉතිපි සො භගවා’ති සබ්බං. ධම්මෙ න කඞ්ඛති න විචිකිච්ඡති සබ්බං, යාව තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බාන’න්ති, ඉමිනා දුතියෙන ආකඞ්ඛීයෙන ධම්මෙන සමන්නාගතො හොති. සඞ්ඝෙ න කඞ්ඛති -පෙ- යාව පූජා දෙවානං ච මනුස්සානං චා’ති, ඉමිනා තතියෙන ආකඞ්ඛියෙන ධම්මෙන සමන්නාගතො හොති.
‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’ති න කඞ්ඛති න විචිකිච්ඡති අධිමුච්චති අභිප්පසීදති. ‘තණ්හා{6} දුක්ඛසමුදයො’ති න කඞ්ඛති න විචිකිච්ඡති තණ්හානිරොධො{7} දුක්ඛනිරොධො’ති න කඞ්ඛති න විචිකිච්ඡති’අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති න කඞ්ඛති න විචිකිච්ඡති අධිමුච්චති අභිප්පසීදති.
බුද්ධෙ වා{1} ධම්මො වා සඞ්ඝෙ වා දුක්ඛෙ වා සමුදයෙ වා නිරොධෙ වා මග්ගෙ වා කඞ්ඛායනා විමති විචිකිච්ඡා ද්වෙධාපථො{2} ආසප්පනා පරිසප්පනා අනවට්ඨානං අනධිට්ඨානං{3} අනෙකංසො අනෙකංසිකතා, තෙ තස්ස පහීනා භවන්ති පණුන්නා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවං ගතා{4} ආයතිං අනුප්පාදධම්මා.
තත්ථ සීලබ්බතපරාමාසො ද්විධා: සීලස්ස වා සුද්ධස්ස වා.
තත්ථ කතමො, සීලස්ස සීලබ්බතපරාමාසො: ඉමිනාහං සීලෙන වා වතෙන වා තපෙන වා බ්රහ්මචරියෙන වා දෙවො වා භවිස්සාමි දෙවඤ්ඤතරො වා, තත්ථ කපොතපාදාහි අච්ඡරාභි සද්ධිං කීළිස්සාමි රමිස්සාමි පරිචරිස්සාමී’ති. යා තථාභූතස්ස ඛන්ති{5} රුචී විමුත්ති රාගො රාගපරිවත්තකා දිට්ඨි රූපනා පස්සනා, අයං සීලස්ස{6} සීලබ්බතරාමාසො.
තත්ථ කතමො සුද්ධස්ස සීලබ්බතපරාමාසො: ඉධෙකච්චො සීලං පරාමසති: සීලෙන සුජ්ඣති සීලෙන නීයති සීලෙන මුච්චති, සුඛං වීතික්කමති, දුක්ඛං වීතික්කමති, සුඛදුක්ඛං වීතික්කමති, අනුපාපුණාති උපරිමෙන, තදුභයං සීලවතං පරාමසති, තදුභයෙන සීලවතෙන සුජ්ඣන්ති මුච්චන්ති නීයන්ති, සුඛං වීතික්කමන්ති, දුක්ඛං වීතික්කමන්ති, සුඛදුක්ඛං වීතික්කමන්ති, අනුපාපුණන්තීති අවිසුචීකරං ධම්මං අවිමුත්තිකරං ධම්මං විසුචීතො විමුත්තිතො පච්චාගච්ඡන්තස්ස යා තථාභූතස්ස ඛන්ති රුචි මුත්ති පෙක්ඛනා ආකාරපරිවිතක්කො දිට්ඨිනිජ්ඣායනා පස්සනා, අයං සුද්ධස්ස සීලබ්බතපරාමාසො.
එතෙ උභො පරාමාසා අරියසාවකස්ස පහීනා භවන්ති, යාව ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. සො සීලවා භවති අරියකන්තෙහි සීලෙහි සමන්නාගතො අඛණ්ඩෙහි{7} යාව උපසමසංවත්තනිකෙහි. ඉමෙසං තිණ්ණං සංයොජනානං පහානා සුතවා අරියසාවකො භවති සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො - සබ්බං.
‘සහ සච්චාභිසමයා’ ඉති කො වචනත්ථො: චත්තාරො අභිසමයා: පරිඤ්ඤාභිසමයො පහානාභිසමයො සච්ඡිකිරියාභිසමයො භාවනාභිසමයො.
තත්ථ අරියසාවකො දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන අභිසමෙති, සමුදයං පහානාභිසමයෙන අභිසමෙති, නිරොධං සච්ඡිකිරියාභිසමයෙන අභිසමෙති, මග්ගං භාවනාභිසමයෙන අභිසමෙති.
කිං කාරණා{8} දුක්ඛස්ස පරිඤ්ඤාභිසමයො, සමුදයස්ස පහානාභිසමයො, නිරොධස්ස සච්ඡිකිරියාභිසමයො, මග්ගස්ස භාවනාභිසමයො: සමථවිපස්සනාය, කථං අභිසමෙති: ආරම්මණෙ චිත්තං උපනිබන්ධෙත්වා පඤ්චක්ඛන්ධෙ දුක්ඛතො පස්සති. තත්ථ යො උපනිබන්ධො අයං සමථො, යං පරියොගාහනා, අයං විපස්සනා.
පඤ්චක්ඛන්ධා{1} දුක්ඛාති පස්සතො යො පඤ්චක්ඛන්ධෙසු ආලයො නිකන්ති උපගමනං අජ්ඣොසානං ඉච්ඡා මුච්ඡා පණිධි පත්ථනා, සො පහීයති. තත්ථ පඤ්චක්ඛන්ධං දුක්ඛං. යො තත්ථ ආලයො නිකන්ති උපගමනං අජ්ඣොසානං ඉච්ඡා මුච්ඡා පණිධි පත්ථනා, අයං සමුදයො. යං තස්ස පහානං අයං{2} නිරොධො. සමථො විපස්සනා ච මග්ගො, එවං තෙසං චතුන්නං අරියසච්චානං එකකාලෙ එකක්ඛණෙ එකචිත්තෙ අපුබ්බං අචරිමං අභිසමයො භවති. තෙනාහ භගවා: “සහ සච්චාභිසමයා අරියසාවකස්ස තීණි සංයොජනානි පහීයන්තී’ති.
තත්ථ සමථවිපස්සනා යුගනද්ධා වත්තමානා එකකාලෙ එකක්ඛණෙ එකචිත්තෙ චත්තාරි කිච්චානි කරොන්ති{3} දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන අභිසමෙති- යාව මග්ගං භාවනාභිසමයෙන අභිසමෙති.
කිං කාරණා: දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයො යාව මග්ගං භාවනාභිසමයො: එවං දිට්ඨන්තො: යථා නාවා ජලං ගච්ඡන්ති චත්තාරි කිච්චානි කරොති: පාරිමං තීරං පාපෙති, ඔරිමං තීරං ජහති, භාරං වහති, සොතං ඡින්දති. එවමෙව සමථවිපස්සනා යුගනද්ධා වත්තමානා එකකාලෙ එකක්ඛණෙ එකචිත්තෙ චත්තාරි කිච්චානි කරොන්ති: දුක්ඛං පරිඤ්ඤාභිසමයෙන අභිසමෙති- යාව මග්ගං භාවනාභිසමයෙන අභිසමෙති.
යථා වා සුරියො{4} උදයන්තො එකකාලෙ අපුබ්බං අචරිමං චත්තාරි කිච්චානි කරොති: අන්ධකාරං විධමති, ආලොකං පාතුකරොති, රූපං නිදස්සීයති, සීතං පරියාදියති, එවමෙව සමථවිපස්සනා යුගනද්ධා වත්තමානා එකකාලෙ -පෙ- යථා පදීපො ජලන්තො එකකාලෙ අපුබ්බං අචරිමං චත්තාරි කිච්චානි කරොති: අන්ධකාරං විධමති, ආලොකං පාතුකරොති, රූපං නිදස්සීයති, උපාදානං පරියාදියති. එවමෙව සමථවිපස්සනා යුගනද්ධා වත්තමානා එකකාලෙ -පෙ-.
යදා අරියසාවකො සොතාපන්නො භවති අවිනිපාතධම්මො නියතොයාව දුක්ඛස්සන්තං කරොති. අයං දස්සනභූමි. සොතාපත්තිඵලං ච.
සොතාපත්තිඵලෙ ඨිතො උත්තරිං{5} විපස්සනං{6} භාවෙන්තො යුගනද්ධා වත්තමානා කාමරාගබ්යාපාදානං යෙභුය්යෙන පහානා අරියසාවකො හොති සකදාගාමී පරිනිට්ඨිතත්තා සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති, අයං තනුභූමි. සන්ධදාගාමිඵලං ච.
සකදාගාමි{7} ඵලෙ ඨිතො විපස්සනං භාවෙන්තො කාමරාගබ්යාපාදෙ සානුසයෙ අනවසෙසං පජහති, කාමරගාබ්යාපාදෙසු අනවසෙසං පහීනෙසු පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානි පහීනානි භවන්ති: සක්කායදිට්ඨි සීලබ්බතපරාමාසො විචිකිච්ඡා කාමච්ඡන්දො බ්යාපාදො ච, ඉමෙසං පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පහානා අරියසාවකො හොති අනාගාමී, තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකා, අයං වීතරාගභූමී, අනාගාමිඵලං ච.