(9) තත්ථ කතමං මනොකම්මාධිට්ඨානං:
14. මනෙන කුසලං කයිරා{1} - මනසා සංවුතො භවෙ, මනොදුච්චරිතං හිත්වා - මනසා සුචරිතං චරෙ.
“තීණි’මානි මනොසුචරිතානි: අනභිජ්ඣා අව්යාපාදො සම්මාදිට්ඨි, ඉදං මනොකම්මාධිට්ඨානං. ඉමානි අසාධාරණානි සුත්තානි.
තත්ථ කතමානි සාධාරණානි සුත්තානි-
15. වාචානුරක්ඛී මනසා සුසංවුතො කායෙන ච අකුසලං න කයිරා{2}, එතෙ තයො කම්මපථෙ විසොධයෙ ආරාධයෙ මග්ගං ඉසිප්පවෙදිතං{3}.
“තිස්සො ඉමා භික්ඛවෙ පාරිසුද්ධියො: කායකම්මපාරිසුද්ධි වාචාකම්මපාරිසුද්ධි මනොකම්මපාරිසුද්ධි, තත්ථ කතමා කායකම්මපාරිසුද්ධි: පාණාතිපාතා වෙරමණී අදින්නාදානා වෙරමණී කාමෙසු මිච්ඡාචාරා වෙරමණී. තත්ථ කතමා වාචාකම්මපාරිසුද්ධි: මුසාවාදා වෙරමණී -පෙ- සම්ඵප්පලාපා වෙරමණී, තත්ථ කතමා මනොකම්මපාරිසුද්ධි: අනභිජ්ඣා අව්යාපාදො සම්මාදිට්ඨි. ඉදං සාධාරණ සුත්තං.
ඉති සාධාරණානි ච සුත්තානි අසාධාරණානි ච සුත්තානි පටිවිජ්ඣිතබ්බානි, පටිවිජ්ඣිත්වා වාචාය කායෙන ච සුත්තස්ස අත්ථො නිද්දිසිතබ්බො.
(10) තත්ථ කතමං සද්ධින්ද්රියාධිට්ඨානං:
16. යස්ස සද්ධා තථාගතෙ - අචලා සුප්පතිට්ඨිතා, සීලං ච යස්ස කල්යාණං - අරියකන්තං පසංසිතං.
17. සඞ්ඝෙ පසාදො යස්සත්ථි - උජුභූතං ච දස්සනං, අදලිද්දොති තං ආහු - අමොඝං තස්ස ජීවිතං.
18. සද්ධා වෙ නන්දිකා ආරා - ධිකො නො තස්ස සද්ධොති, සබ්බං සියාති භගවන්තං - තථාරූපො ධම්මසම්පසාදො.
ඉදං සද්ධින්ද්රියාධිට්ඨානං.
(11) තත්ථ කතමං විරියින්ද්රියාධිට්ඨානං:
19. ආරභථ{1} නික්ඛමථ - යුඤ්ජථ බුද්ධසාසනෙ ධුනාථ මච්චුනො සෙනං - නළාගාරංව කුඤ්ජරො.
“චත්තාරො’මෙ භික්ඛවෙ සම්මප්පධානා” ඉදං විරියින්ද්රියාධිට්ඨානං{2}.
(12) තත්ථ කතමං සතින්ද්රියාධිට්ඨානං:
20. සතිමතො සදා{3} ‘භද්දං - සතිමා සුඛමෙධති, සතිමතො සු වෙ සෙය්යො{4} - වෙරා න පරිමුච්චති.
“චත්තාරො සතිපට්ඨානා” විත්ථාරෙන කාතබ්බා. ඉදං සතින්ද්රියාධිට්ඨානං.
(13) තත්ථ කතමං සමාධින්ද්රියාධිට්ඨානං:
21. ආකඞ්ඛතො තෙ නරදම්මසාරථි දෙවා මනුස්සා මනසා විචින්තිතං, සබ්බෙ න ජඤ්ඤා කසිණාපි පාණිනො සන්තං සමාධිං අරණං නිසෙවතො. ‘කිං තං භගවා ආකඞ්ඛතී’ති.
“තයො’මෙ භික්ඛවෙ සමාධි: සවිතක්කො සවිචාරො, අවිතක්කො විචාරමත්තො, අවිතක්කො අවිචාරො” ඉදං සමාධින්ද්රියාධිට්ඨානං.
(14) තත්ථ කතමං පඤ්ඤින්ද්රියාධිට්ඨානං:
“පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලොකස්මි”න්ති විත්ථාරෙන.
“තිස්සො ඉමා භික්ඛවෙ පඤ්ඤා: සුතමායී චින්තාමයී භාවනාමයී” ඉදං පඤ්ඤින්ද්රියාධිට්ඨානං සුත්තං. ඉමානි ඉන්ද්රියාධිට්ඨානානි අසාධාරණානි සුත්තානි.
තත්ථ කතමානි සාධාරණානි ඉන්ද්රියාධිට්ඨානානි සුත්තානි:
22. අවීතරාගො කාමෙසු - යස්ස පඤ්චින්ද්රියා{5} මුදූ, සද්ධා සති ච විරියං{6} - සමථො ච විපස්සනා, තාදිසං භික්ඛුමාසජ්ජ - පුබ්බෙව උපහඤ්ඤති.
“පඤ්චිමානි ඉන්ද්රියානි” සද්ධින්ද්රියාදි ඉන්ද්රියං දට්ඨබ්බං. තීසු අවෙච්චප්පසාදෙ විත්ථාරෙන සුත්තං කාතබ්බං, ඉමානි සාධාරණානි ඉන්ද්රියාධිට්ඨානානි සුත්තානි.
යං යස්ස සම්බන්ධං කුසලස්ස වා අකුසලස්ස වා තෙන තෙන අධිට්ඨානෙන තං සුත්තං නිද්දිසිතබ්බං. නත්ථඤ්ඤො ධම්මො නිද්දිසිතබ්බො.
තත්ථ සාධාරණං කුසලං, නාපි කුසලං අකුසලං, යථා සාධාරණානි ච කුසලමූලානි සාධාරණානි ච අකුසලමූලානි: උප්පන්නං කාමවිතක්කං පජහති -පෙ- චත්තාරො සම්මප්පධානා. කුසලං අකුසලං ච.
තත්ථිමා උද්දානගාථා:
1. විතක්කෙන පමථිතො - දදං පියො නරො ඉති, යො පාණමතිපාතෙනී - තීණි බාලස්ස ලක්ඛණා.
2. සතං චෙව සහස්සානං - යෙ ච සමණබ්රාහ්මණා, ඡන්දා දොසා භයා මොහා - චතුහි අගතීහි ච.
3. අසුභානුපස්සිං විහරන්තං - නිමිත්තං අසුභං තථා, එකම්පි චෙ පියං පාණං - මෙත්තා චෙව සුභාවිතා.
4. පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලොකස්මිං - අනඤ්ඤා තීණි ඉන්ද්රියානි, කුසලාකුසලමූලානි - තුලමතුලං ච සම්භවං.
5. කායෙක කුසලං කරෙ - තීණි සුචරිතානි ච, සුභාසිතං උත්තමමාහු - වචීසුචරිතානි ච.
6. මනෙන කුසලං කයිරා - මනොසුචරිතානි ච, වාචානුරක්ඛී මනසා - තිස්සො ච පාරිසුද්ධියො.
7. යස්ස සද්ධා තථාගතෙ - සමුප්පාදෙ ච දෙසිතෙ, ආරභථ නික්ඛමථ - යා ච සම්මප්පධානතා.
8. සතිමතො සදා භද්දං - සතිපට්ඨාන භාවනා, ආකඞ්ඛතො ච අනඤ්ඤාණං - තයො චෙව සමාධයො
9. පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලොකස්මිං - තිස්සො පඤ්ඤා පකාසිතා. වීතරාගො කාමෙසු - සද්ධාදි පඤ්ච ඉන්ද්රියානි.
පෙටකොපදෙසෙ සුත්තාධිට්ඨානං නම
තතිය භූමි සමත්තා.
4. චතුත්ථභූමි - සුත්තවිචයො
තත්ථ කතමො සුත්තවිචයො:
තත්ථ කුසලෙහි ධම්මෙහි අකුසලෙහි ධම්මෙහි පුබ්බාපරසො සාධුකං උපරික්ඛීයති{1} කිං නු ඛො ඉදං සුත්තං ආරභි -පෙ- තෙහි සුත්තෙහි සහ අධිසන්නට්ඨෙහි යුජ්ජති, උදාහු න යුජ්ජතීති.
යථා භගවා කිලෙසෙ ආදිම්හි තත්ථ දෙසෙති, කිං දෙසිතං තෙසං කිලෙසානං පහානං උදාහු නො දෙසිතන්ති උපපරික්ඛිතබ්බං: යදි න දෙසිතං භගවතා{2} තෙසං කිලෙසානං පහානං, කුසලා ධම්මා පරියෙසිතබ්බා. යත්ථ තෙ අකුසලා පහානං ගච්ඡන්ති. සචෙ සමන්නෙසමානො{3} න ලභති. තත්ථ අකුසලා ධම්මා අපකඩ්ඪිතබ්බා විමංසිතබ්බා සංකිලෙසභාගියසුත්තං.
යදි කිලෙසා අපකඩ්ඪියන්තා. යෙ වා න දෙන්ති. තත්ථ උපපරික්ඛිතබ්බා අරියමග්ගධම්මා, තාසු භූමිසු කිලෙසා පහානං ගච්ඡන්ති, උදාහු න ගච්ඡන්තීති. යත්තකා පන කිලෙසා දෙසිතා, න තත්තකා අරියධම්මා දෙසිතා. යත්ථ කිලෙසා පහානං ගච්ඡන්ති, තත්ථ යෙ කිලෙසා අරියධම්මානං පටිපක්ඛෙන න යුජ්ජන්ති, තෙ අපකඩ්ඪිතබ්බා, සචෙ අපකඩ්ඪියන්තා යොජනං දෙති, තත්ථ එවං වීමංසිතබ්බං: ද්වෙ තීණි වා තදුත්තරිං වා කිලෙසා එකෙන අරියමග්ගෙන පහානං ගච්ඡන්තීති. සචෙ එවං වීමංසියන්තා යොජනං දෙති, තත්ථ උපපරික්ඛිතබ්බං: පරම්පරාය වා පිටකසම්පදානෙන වා සුත්තස්ස අත්ථො ච නත්ථො ච යං වා න සක්කා සුත්තං නිද්දිසිතුං, නෙව සුත්තං විචිකිච්ඡිතබ්බං, එවං යථා ආදිම්හි කුසලා ධම්මා හොන්ති, යෙ කිලෙසා තෙ පහීනෙය්යාති, තෙ උපපරික්ඛිතබ්බා: පුරො වා කුසලො පටිපක්ඛෙන වා පුරො දෙසනා, අනූනා අනධිකා උග්ගහෙතබ්බා. යථා පඨමො උත්තිලො [?] යෙසමිදානි කිලෙසානං යෙ අරියධම්මා දෙසිතා ඉමෙ කිලෙසා ඉමෙහි අරියධම්මෙහි පහීයන්ති, උදාහු න පහීයන්තීති විචීනිතබ්බා. යදි උපපරික්ඛීයමානා යුජ්ජන්ති ගහෙතබ්බා. අථ න යුජ්ජන්ති, යෙ කිලෙසා අපටිපක්ඛා හොන්ති, තෙ කිලෙසා අපරිපක්ඛිතබ්බා. යෙ ච අරියධම්මා පටිපක්ඛා හොන්ති, තෙ අරියධම්මා අපකඩ්ඪිතබ්බා. න හි අරියධම්මා අනාගාමී කිලෙසප්පහානං ගච්ඡන්ති, නාපි අරියධම්මා සබ්බකිලෙසානං පහානාය සංවත්තන්ති.
යථා කුසලා මෙත්තා, අකුසලො රාගො, න තු කුසලා මෙත්තාති කත්වා{4} අකුසලස්ස රාගස්ස පහානාය සම්භවති. බ්යාපාදො මෙත්තාය පහානං ගච්ඡති. තස්මා උභො කිලෙසා උපපරික්ඛිතබ්බා.
යො යො ච ධම්මො උපදිසීයති කුසලො වා අකුසලො වා, සො අපකඩ්ඪිතබෙබා. සචෙ තෙ යුජ්ජන්ති අපකඩ්ඪියමානො නත්ථි උපපරික්ඛිතබ්බං. ද්වො වා කිලෙසා එකෙන අරියධම්මෙන පහීනෙය්යාති ද්වීහි වා අරියධම්මෙහි එකො වා කිලෙසො පහීයතීති.
අථ වා එවම්පි උපරික්ඛියමානං යුජ්ජති, තත්ථ වීමංසිතබ්බං වා යථා යුජ්ජති තත්ථ වීමංසිතබ්බං වා, යථා නනු සක්කා සුත්තං නිද්දිසිතුං, න හි සුත්තෙ විචිකිච්ඡිතබ්බං. කිලෙසො මං අරියධම්මෙසු දෙසිතෙසු උභයතො උපපරික්ඛිතබ්බං: යෙ වා කිර.{1} ඉමෙ කිලෙසා දෙසිතා යෙ ච අරියධම්මා දෙසිතා ගාථාය වා බ්යාකරණෙන වා, කිං නු ඛො ඉමෙ කිලෙසා ඉමෙහි අරියධම්මෙහි පහීයන්ති, උදාහු න පහීයන්ති{2}, ඉමෙ වා පන අරියධම්මා ඉමෙසං කිලෙසානං පහානාය සංවත්තන්තීති.
තිඤ්චාපි කුසලෙහි ධම්මෙහි අකුසලා ධම්මා පහානං ගච්ඡන්ති න තු සබ්බෙහි සබ්බා’කුසලා පහානං ගච්ඡන්ති, යථා මෙත්තා කුසලා අකුසලො ච රාගො, න තු කුසලා මෙත්තා අකුසලො රාගොකි කත්වා{3} මෙත්තාය රාගො පහානං. බ්යාපාදො මෙත්තාය පහානං ගච්ඡති{4}. එවං කිලෙසොති කත්වා සුත්තෙන පහානං ගච්ඡති, න සුත්තො ධම්මොති කත්වා{3}, සබ්බස්ස කිලෙසස්ස පහානාය සංවත්තති, යං තු සුත්තස්ස අරියධම්මො සංකිලෙසපටිපක්ඛො සො තෙන පහානං ගච්ඡතීති.
තත්ථ කුසලෙ දෙසිතෙ සුත්තෙ බ්යාකරණෙ වා සංකිලෙසා න යුජ්ජන්ති අරියධම්මා වා, තෙ මහාපදෙසෙ නිද්දිසිතබ්බාවයවෙන අපකඩ්ඪිතබ්බා තත්ථ කිලෙසෙහි ච දෙසිතෙහි අරියධම්මෙසු ච යදිපි තෙන අරියධම්මෙන තෙ කිලෙසා පහානං ගච්ඡන්ති, තත්ථපි උත්තරිං උපපරික්ඛිතබ්බං: කෙන කාරණෙන එතෙ කිලෙසා පජහිතබ්බා, කෙන කාරණෙන අරියධම්මා දෙසිතාති. යෙන යෙන වා ආකාරෙන අරියධම්මා දෙසිතා තෙන තෙන පකාරෙන අයං කිලෙසො ඨිතො. අත්ථි හි එකො කිලෙසො තෙන වා අරියධම්මො න අඤ්ඤථා, අඤ්ඤථා පහාතබ්බො, යථා දිට්ඨිරාගො අවිජ්ජා ච දස්සනෙන පහාතබ්බා. සා චෙ එවං ච අවිජ්ජා භාවනාය භූමි වා ධම්මා භාවනාය පහාතබ්බා. සායෙව උද්ධම්භාගියං අසඞ්ඛතදස්සනාය විමුත්තියා අනිමිත්තෙන චෙතොසමාධිනා අමනසිකාරෙන පහීයති. එවං සාත්ථං සබ්යඤ්ජනං උපපරික්ඛිතබ්බං, යෙ දස්සනෙන පහාතබ්බා කිලෙසා දස්සනාකාරෙන අරියධම්මො දෙසිතො. භාවනාය පහාතබ්බා භාවනාකාරෙන අරියධම්මො දෙසිතො. පතිසෙවනා පහාතබ්බා පතිසෙවනාකාරෙන අරියධම්මො දෙසිතො, එවං විනොදනා පහාතබ්බා යාව සත්ත ආසවා කාතබ්බා, යාවඤ්ඤථා. අඤ්ඤථා හෙස ධම්මො පහාතබ්බො
අඤ්ඤෙනාකෙරෙන අරියධම්මො දෙසිතො, සො අරියධම්මො අඤ්ඤථා පරියෙසිතබ්බො. යදි අයං ධම්මො පරියෙසතො යො ච දෙසෙති යෙන යෙනාකාරෙන, සො අරියධම්මො පරියෙසිතබ්බො, තෙනාකාරෙන කිලෙසො පහීයති සො තත්ථ උපපරික්ඛිතබ්බො. අථ න යුජ්ජති යදි හි තෙන සුත්තෙන විහිතං, සුත්තං වීමංසිතබ්බං, යථා යුජ්ජති, තථා ගහෙතබ්බං, යථා න යුජ්ජති, තථා න ගහෙතබ්බං, අද්ධා එතං භගවතා න භාසිතං, ආයස්මතා වා දුග්ගහිතං, යථා මහාපදෙසෙ නිද්දියිතබ්බං, භගවතා යථාභූතං දෙසිතං, යො ච ධම්මො දෙසිතො කුසලො ච අකුසලො ච තස්ස ධම්මස්ස පච්චයො පරියෙසිතබ්බො, න හි පච්චයා විනා ධම්මො අප්පච්චයො උප්පජ්ජති. තත්ථ කො ආකාරො පරියෙසනාය:
තත්ථ තථාරූපං සහෙතු සප්පච්චයං සොයං ධම්මො වුත්තොති ඉදං වීමංසිතබ්බං. සො ච පච්චයො තිවිධො: මුදු මජ්ඣො අධිමත්තො තත්ථ මුදුම්හි පච්චයො මුදු ධම්මො ගහෙතබ්බො, එවං සත්යෙස පච්චයො{2} දුවිධො: පරම්පරපච්චයො{3} ච සමනන්තරපච්චයො ච. සො පච්චයො මුදු තෙන වෙමත්තතං{4} පරියෙසිතබ්බං. කිං කාරණං: අඤ්ඤතරොපි පච්චයො{5} අඤ්ඤෙහි පච්චයෙහි පරියත්තිං වා පාරිපූරිං වා ගච්ඡති. තත්ථ යො ධම්මො දෙසිතො, තස්ස ධම්මස්ස එතෙන වා කාරණෙන වා හෙතු පරියෙසිතබ්බො. යථා පච්චයො හෙතුනා පච්චයෙන ච, සො තස්ස ධම්මස්ස නිස්සන්දො පරියෙසිතබ්බො. යථා නිද්දිට්ඨො අධිට්ඨානෙ පධානං පරියෙසති, සො පච්චයො පරියෙසිතබ්බො. න හි මුදුස්ස ධම්මස්ස අධිමත්තො නිස්සන්දො අධිමත්තස්ස වා නිස්සන්දස්ස මුදු ධම්මො, අථ මුදුස්ස මුදු, මජ්ඣාය මජ්ඣො, අධිමත්තස්ස අධිමත්තො යුජ්ජති, තං ගහෙතබ්බං. අථ න යුජ්ජති න ගහෙතබ්බං. යං ව භගවා ආරභති ධම්මං දෙසෙතුං, තං යෙව ධම්මං මජ්ඣං තං පරියොසානං{6} දෙසෙති, යථා සුත්තාධිට්ඨානෙ ධම්මෙ{7} ආදිම්හි නිද්දිසති, තංයෙව පහූතස්ස{8} සුත්තස්ස පරියොසානං තස්ස හි ධම්මස්ස වසෙන තං සුත්තං හොති ගාථා වා බ්යාකාරණං ඛුද්දකං මහන්තං වා යථා පන දුවිධා අනුරූපන්ති වා ඨපනා{9} ච දෙසනාඨපනා. රූපන්තිපි ධම්මස්ස පරියෙසිතබ්බා. යථා ච භගවතා පඤ්චන්නං ඉන්ද්රියානං සංවරණං දෙසිතං තණ්හාය නිග්ගහණත්ථා ඉච්ඡාව හොති. දෙසෙති යථා ගොපාලකුපමෙ සුත්තෙ අඤ්ඤෙහි පි සුත්තෙහි භගවා භාසති ඉච්ඡාව හොති, මජ්ඣිමනිකායෙ විතක්කො. අයං භගවතො දෙසනානුරූපන්ති, ඉති සො ධම්මො අඤ්ඤෙසුපි වෙය්යාකරණෙසු පරියෙසිතබ්බො. න හි එකං හි සුත්තෙ දට්ඨබ්බො යුඤ්ජනං තං ගහෙතබ්බං.
තත්ථ කතමං අනුඤ්ඤාතං: යං කිඤ්චි සුත්තං භගවතා න භාසිතං, තං ච සුත්තෙසු යෙව දිස්සති, එවමෙතං ධාරෙතබ්බං. යථා අසුකෙන භාසිතන්ති, තං සුත්තං වීමංසිතබ්බං: කිං නු ඛො ඉමං සුත්තං අනුඤ්ඤාතං ඛමං භගවතො උදාහු නානුඤ්ඤාතං ඛමං, කිඤ්චි රූපං ච සුත්තං භගවතො අනුඤ්ඤාතං ඛමං, කිඤ්චි රූපං ච නානුඤ්ඤාතං ඛමං යං සබ්බසො අනොතාරෙත්වා දසබලො ගොචරං දෙසෙති, තං සබ්බං සුත්තං භගවතො නානුඤ්ඤාතං ඛමං. අත්ථිපි සො සාවකො දසබලානං ගොචරං ජානාති ඔධිසො අනොධිසො, තං පන බලං සබ්බසො න ජානාති අඤ්ඤථා නාම සවනෙන? යථා ආයස්මතා සාරිපුත්තෙන යෙන බ්රාහ්මණො ඔවදිතො, තස්ස ආයස්මතො නත්ථි ඉන්ද්රියබලවෙමත්තඤාණං, තෙන පුග්ගලපරොපරියං ච{1}, තං අජානන්තො සති උත්තරිං කරණීයෙ{2} උප්පාදිතො, සො භගවතා අපසාදිතො. යථාව ආයස්මා කස්සපගොත්තො{3} චෙතං{4} ඔවදති ආනන්තරියසමන්නාගතො ඉද්ධිපාටිහීරෙන අඞ්ගුලියො ආදීපෙත්වා, යං සබ්බෙසං ධම්මානං කම්මසමාදානානං හෙතුසො ඨානසො යථාභූතං ඤාණං. තස්ස ආයස්මතො න සංවිජ්ජතෙ, තෙන නං ඔවදති, තං භගවා කරොති.
1. සචෙ’පි දස පජ්ජොතෙ - ධාරයිස්සසි කස්සප, නෙව දක්ඛිති{5} රූපානි - චක්ඛු හි’ස්ස{6} න විජ්ජති.
අපි’ච ඛො යථා දූතො රාජවචනෙන සත්තමනුස්සාති, එවං සෙසානුගො අඤ්ඤාතකං ඝොසං පරෙසං දෙසෙති අනුඤ්ඤාතඛමසුත්තං ගහෙතබ්බං. අනනුඤ්ඤාතඛමං න ගහෙතබ්බං.
තත්ථ කතමො සුත්තසඞ්කරො; පඤ්චවිධං සුත්තං: සංකිලෙසභාගියං වාසනාභාගියං දස්සනභාගියං භාවනාභාගියං අසෙඛභාගියං. අඤ්ඤං ආරාධෙය්ය අඤ්ඤං දෙසෙති අඤ්ඤස්ස ච සුත්තස්ස අත්ථං අඤ්ඤම්හි සුත්තෙ නිද්දිසති, ඔරම්භාගියායානං සංයොජනානං අත්ථං උද්ධබ්භාගියෙසු නිද්දිසති. මුදුමජ්ඣානං ඉන්ද්රියානං අධිමත්තෙසු සුත්තෙසු නිද්දිසති. ඉති ඉදං සුත්තං සම්භෙදං හෙතුනා ච නිස්සන්දෙන ච ඵලෙන ච නිද්දෙස්සන ච, මුදුමජ්ඣාධිමත්තතායපි ච අන්ථෙන ච බ්යඤ්ජනෙන ච යො සම්භෙදො, අයං වුච්චති සුත්තසඞ්කරො යො අසම්භෙදො, අයං වුච්චති සුත්තවිචයො.
තත්ථා’යං උද්දානගාථා:
පුරිමානං අපකඩ්ඪං - යථාභූතස්ස පච්චයො, නිස්සන්දො දෙසනා යුත්ති{7} - අනුඤ්ඤා සුත්තසඞ්කරො.
පෙටකොපදෙසෙ සුත්තවිචයො නාම
චතුත්ථභූමි සමත්තා.
5. පඤ්චම භූමී - හාරවිභඞ්ගො
තත්ථ කතමො හාරවිභඞ්ගො: යත්ථ සොළසහාරා අක්ඛරසො භෙදං ගච්ඡන්ති,
1. තත්ථ ආදිම්හි දෙසනාහාරො: තත්ථ අයං ගාථා:
කුසලා වා අකුසලා වා - සච්චානි වා සච්චෙකදෙසො වා කිං දෙසිතන්ති සුත්තෙ - වීමංසා දෙසනාහාරො.
යථා අරියසච්චානං{1} නික්ඛෙපො, චත්තාරි සච්චානි සාධාරණානි අසාධාරණානි ච, යානි ච අට්ඨාරස පදානි දුක්ඛතො සත්ත පදානි සඞ්ඛෙපෙන කායිකෙන චෙතසිකෙන දුක්ඛෙන අප්පියසම්පයොගෙන පියවිප්පයොගෙන ච තීහි ච සඞ්ඛතතාහි{2} තත්ථ තීණි සඞ්ඛතලක්ඛණානි තිස්සො දුක්ඛතා: උප්පාදො සඞ්ඛතලක්ඛණං, සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය දුක්ඛතා ච වයො සඞ්ඛත{3} ලක්ඛණං, විපරිණාමදුක්ඛතාය දුක්ඛතා ච{4} අඤ්ඤථත්තං{5} සඞ්ඛඛතලක්ඛණං, දුක්ඛදුක්ඛතාය{6} දුක්ඛතා ච{7}, ඉමෙසං තිණ්ණං සඞ්ඛතලක්ඛණානං තීසු වෙදනාභූමීසු අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා, උප්පාදො සඞ්ඛතලක්ඛණං, සක්ඛාරදුක්ඛතාය ච දුක්ඛතා, වයො{8} සඞ්ඛතලක්ඛණං, සුඛා වෙදනා{9} විපරිණාමදුක්ඛතාය ච දුක්ඛතා{10} අඤ්ඤථත්තං සඞ්ඛතලක්ඛණං, දුක්ඛා වෙදනා දුක්ඛදුක්ඛතාය ච දුක්ඛතා, ඉති ඉමෙසු{11} නවපදෙසු පඨමකෙසු සත්තසු පදෙසු සොළස පදෙසු දුක්ඛා පරියෙසිතබ්බා, එකාදස දුක්ඛතාය ච ලක්ඛණං නිද්දෙසෙ නිද්දිට්ඨං. පාතුභාවලක්ඛණා ජාති, යා ච පාතුභාවචුතිලක්ඛණො චුතොති විත්ථාරෙන පන්නරසපදානි කත්තබ්බානි.
එවං සාධාරණානි අසාධාරණානි ච සත්තසු දසසු පදෙසු පඤ්ඤාසතිවිධෙ ච{12} සාසනපට්ඨානෙ{13} අට්ඨාරසවිධෙසු ච සුත්තාධිට්ඨානෙසු දසවිධෙසු ච සුත්තවිධෙය්යෙසු සොළසවිධෙසු ච හාරෙසු එකවීසතිවිධාය ච පවිචයවීමංසායාති ඉදං දෙසිතං යථාභූතං ච දෙසිතන්ති. අයං වුච්චති දෙසනාහාරො.
2. තත්ථ කතමො විචයො හාරො:
2. පදං පඤ්හා ච පුච්ඡා ච - කිං පුබ්බං කිඤ්ච පච්ඡිමං, අනුගීති යා ච{1} විචයො - හාරො විචයොති නිද්දිට්ඨො.
පදන්ති පඨමං පදං, තස්ස කො අත්ථො: යං භගවා පුට්ඨො ආයස්මතා අජිතෙන, තං ගහෙතබ්බං. කති පදානි පුට්ඨානි යථා කිං: “කෙනස්සු නිවුතො ලොකො”ති ගාථා, ඉමානි කති පදානි චත්තාරි ඉති විස්සජ්ජනාය{2} පුච්ඡා. යත්තකෙහි පදෙහි භගවතා විස්සජ්ජිතානි පදානි ඉති පුච්ඡාය ච යා පදානං සඞ්කාසනා, ඉදං වුච්චති පදන්ති.
පඤ්හා’ති: ඉමානි චත්තාරි පදානි කති පඤ්හා එකො වා ද්වෙ වා තදුත්තරිං{3} වා, ඉමානි චත්තාරි පදානි එකො පඤ්හො, අත්ථානුපරිවත්ති බ්යඤ්ජනං හොති, සම්බහුලානිපි පදානි එකමෙවත්ථං පුච්ඡති. ඉමානි චත්තාරි පදානි අනුපරිවත්තීති තං බ්යඤ්ජනෙන එකො පඤ්හොව හොති.
කෙනස්සු නිවුතො ලොකො’ති: ලොකං සඣාය පුච්ඡති. කෙනස්සු නප්පකාසති කිස්සාභිලෙපනං බ්රූසී’ති තං යෙව පුච්ඡති. කිංසු තස්ස මහබ්භයන්තී තංයෙව පුච්ඡති, එවං අත්ථානුපරිවත්ති බ්යඤ්ජනං එකො පඤ්හො හොති, සො පඤ්හො චතුබ්බිධො: එකං සබ්යාකරණීයො විභජ්ජබ්යාකරණීයො පටිපුච්ඡාබ්යාකාරණීයො ඨපනීයොති’{4} තත්ථ චක්ඛුං{5} අනිච්ච’න්ති එකංසබ්යාකරණීයො, ‘යං අනිච්චං තං දුක්ඛ’න්ති විභජ්ජබ්යාකරණීයො ‘සියා අනිච්චං න චක්ඛු, යානිපි ආයතනානි ච න චක්ඛු, තානිපි අනිච්චන්ති න චක්ඛුයෙව අයං විභජ්ජබ්යාකරණීයො ‘යං චක්ඛු තං චක්ඛුන්ද්රියං නෙ’ති පටිපුච්ඡාබ්යාකරණීයො, “තං චක්ඛුං තථාගතො’ති ඨපනීයො, “අඤ්ඤත්ර චක්ඛුනාති ඨපනීයො” පඤ්හො.
ඉදං පඤ්හං භගවා කිං පුච්ඡිතො: ලොකස්ස සංකිලෙසො පුච්ඡිතො, කිං කාරණං: තිවිධො හි සංකිලෙසො: තණ්හා සංකිලෙසො ච දිට්ඨිසංකිලෙසො ච දුච්චරිතසංකිලෙසො ච. තත්ථ “අවිජ්ජාය නිවුතො”ති අවිජ්ජං දස්සෙති. “ජප්පා”ති තණ්හං දස්සෙති, ‘මහබ්භය”න්ති අකුසලස්ස කම්මස්ස විපාකං දස්සෙති. ‘සොතං’ නාම. සුඛවෙදනීයස්ස කම්මස්ස දුක්ඛවෙදනීයො විපාකො භවිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජතීති භගවා විස්සජ්ජෙති.{6} චතූහි යො පදෙහි “අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකොති -පෙ- එවං වුච්චති.
තදුත්තරිං{3} පටිපුච්ඡති, “සවන්ති සබ්බධි සොතා”ති ගාථා චත්තාරි පදානි පුච්ඡති, තං භගවා ද්වීහි විස්සජ්ජෙති{6}
2. යානි සොතානි ලොකස්මිං - සති තෙසං නිවාරණං, සොතානං සංවරං බ්රූමි - පඤ්ඤායෙතෙ පිථියරෙ.
ඉමානි චත්තාරි පදානි ද්වීහි පදෙහි විස්සජ්ජෙති. ඉදං කථන්ති{1} පුච්ඡිතො, තස්ස සංකිලිට්ඨස්ස ලොකස්ස වොදානං පුච්ඡිතො. සොතානි ඡ තණ්හාකායා බහුලාධිවචනෙන නිද්දිට්ඨා භවන්ති සබ්බෙහි ආයතනෙහි, කානි සොතානි කෙන නිවාරීයන්තීති පරියුට්ඨානපහානං පුච්ඡති - කෙන සොති පිථියරෙ”ති අනුසයසමුග්ඝාතං පුච්ඡති, තත්ථ භගවා ඡසු ද්වාරෙසු සතියා සංවරං දෙසෙති, යො හි සම්පජානො විහරති සතිදොවාරිකෙන ච තස්ස ඉන්ද්රියානි ගුත්තානි සම්භවන්ති, තත්ථ ගුත්තෙසු ඉන්ද්රියෙසු යා යා විපස්සනා සා සා තෙසං සොතානං තස්සා ච අවිජ්ජාය යාය ලොකෙ{2} නිවුතො අච්චන්තපහානාය සංවත්තති.
එවං සොතානි පිහිතානිපි භවන්ති, තතො උත්තරිං පුච්ඡති:
3. පඤ්ඤා චෙව සති ච (ඉච්චායස්මා අජිතො) නාමරූපං ච මාරිස, එතං මෙ පුට්ඨො පබ්රූහි කත්ථෙතං උපරුජ්ඣති.{*}
ඉමානි චත්තාරි පදානි භගවා එකෙන පදෙන විස්සජ්ජෙති.{3}
4. යමෙතං පඤ්හං අපුච්ඡි - අජිත තං වදාමි තෙ, යත්ථ නාමං ච රූපං ච - අසෙසං උපරුජ්ඣති, විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන - එත්ථෙතං උපරුජ්ඣති.{4}
ඉමිනා පඤ්හෙන කිං පුච්ඡති: අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං පුච්ඡති, තං භගවා අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා විස්සජ්ජෙති,{3} තත්ථ පඨමෙන පඤ්හෙන සංකිසෙලං පුච්ඡති, දුතියෙන පඤ්හෙන වොදානං පුච්ඡති, තතියෙන පඤ්හෙන සොපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං පුච්ඡති, චතුත්ථෙන පඤ්හෙන අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං පුච්ඡති. තතො උත්තරිං පටිපුච්ඡති:
5. යෙ ච සඞ්ඛාතධම්මා{5} සෙ - යෙ ච සෙඛා පුථූ ඉධ. තෙසං මෙ නිපකො ඉරියං - පුට්ඨො පබ්රූහි මාරිස.
ඉමානි චත්තාරි පදානි පුච්ඡති, කති ච පන තෙ පඤ්හෙ. සඞ්ඛාතධම්මා{1} ච අරහන්තා සෙක්ඛා ච, කිං පුබ්බං කිඤ්ච පච්ඡිමන්ති ‘අයමත්ථො. තත්ථ කතරං පඨමං පුච්ඡති කතරං පච්ඡා{2} අරහන්තං පඨමං පුච්ඡති සෙක්ඛධම්මෙ (පච්ඡා) තත්ථ පඨමෙන පදෙන{3} ‘සඞ්ඛාතධම්මා’ති අරහන්තො ගහිතා, ‘පුථූ’ති සෙක්ඛා ගහිතා. ‘තෙසං මෙ නිපකො’ති සාධාරණං පදං භගවන්තං පුච්ඡති. තත්ථ{4} සාධාරණානි ච අසාධාරණානි ච පඤ්හෙසු පුච්ඡිතබ්බානි. තං භගවා විස්සජ්ජෙති. න තථා පුට්ඨං, පඨමං පුට්ඨං. යං තං පච්ඡා{5} විස්සජ්ජෙති, යං පච්ඡා පුච්ඡිතං, පඨමං විස්සජ්ජෙති, කිඤ්ච ඉදං පුච්ඡිතං ‘විසුද්ධානං විසුජ්ඣාන්තානං ච කා ඉරියා’ති ඉදං පුච්ඡි තං ‘කාමෙසු නාභිගිජ්ඣෙය්ය මනසා’නාවිලො සියා’ති පරියුට්ඨානානි විතක්කෙ ච{6} භගවා නිවාරෙති, ද්වෙ පන විතක්කා ආවිලතාය{7} පරියුට්ඨානං, යථා නීවරණෙසු නිද්දිට්ඨං. ‘කුසලො සබ්බධම්මාන’න්ති අරහන්තං විස්සජ්ජෙති.
“කථං සු{*} තරති ඔඝ’,න්ති ගාථා, ඉමානි චත්තාරි පදානි, චත්තාරොයෙව පඤ්හා. කිං කාරණං: න හි එත්ථ අත්ථානුපරිවත්ති බ්යඤ්ජනං යථා පඨමං අජිතපඤ්හෙසු, තස්ස න එකංසෙන බහූනි විස්සජ්ජන්ති, න බහුකා පඤ්හා, එකොව, න චා’පි, සබ්බෙ පුච්ඡති. පුබ්බෙ විස්සජ්ජිතො යථා චතුත්ථො. අජිතපඤ්හෙ{8} යං එත්ථ යථාභූතං පරියෙසනං පදබන්ධෙන විස්සජ්ජනායො එවං යථාභූතං පරියෙසති. යො පුන එත්ථ යං එවං පුච්ඡති තත්ථ අයමාකාරො පුච්ඡනායං:
“අන්තො ජටා බහි ජටා’ති ගාථා, පුච්ඡිතවිස්සජ්ජනාය{9} මග්ගිතබ්බා කථං විස්සජ්ජිතා’ති. භගවා හි විස්සජ්ජෙති{10}. ‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො”ති ගාථා, තත්ථ චිත්තභාවනාය සමථා, පඤ්ඤාභාවනාය විපස්සනා. තත්ථ එවං අනුමීයති: යෙ ධම්මා සමථෙන ච විපස්සනාය ච පහීයන්ති, තෙ ඉමෙ අන්තො ජටා බහි ජටා, තත්ථ විස්සජ්ජනං: සමථෙන රාගො පහීයති, විපස්සනාය අවිජ්ජා. අජ්ඣත්තවත්ථුකො රාගො අන්තොජටා, බාහිරවත්ථුකො රාගො බහි ජටා, අජ්ඣත්තවත්ථුකා සක්කාය දිට්ඨි, අයං අන්තොජටා, එකසට්ඨි දිට්ඨිගතානි ච බාහිරවත්ථුකානි බහිජටා, යා හි අජ්ඣත්තවත්ථුකාදි භාවෙන{11} භවිස්සති අයං ජටා තථා සඞ්ඛිත්තෙන යා කාචි අජ්ඣත්තවත්ථුකා තණ්හා ච දිට්ඨි ච අයං අන්තොජටා, යා කාචි බාහිරවත්ථුකා තණ්හා ච දිට්ඨි ච අයං බහිජටා.
යථා දෙවතා භගවන්තං පුච්ඡති ‘චතුචක්කං නවද්වාරන්ති ගාථා. තත්ථ භගවා විස්සජ්ජෙති: “ජෙත්වා නද්ධිං වරත්තං චා” ති ගාථා. ඉමං{1} භගවා දුක්ඛනිරොධගාමිනිං පටිපදං විස්සජ්ජෙති, ඉමාය විස්සජ්ජනාය භගවා අනුමීයති කිලෙසෙ එත්ථ පුරිමාය ගාථාය නිද්දිසිතබ්බෙ{2}. තං හි “චතුවක්ක”න්ති චත්තාරො වා ඉරියාපථා.{3} “නවද්වාර”න්ති නව වණමුඛානි. යථා “චතුවක්ක”න්ති චත්තාරො උපාදානා, උපාදානපච්චයා භවො උපාදානනිරොධා භවනිරොධො. ‘නවද්වාර”න්ති නව මානවිධා, මානජාතිකාය හි දුක්ඛං සෙය්යෙනම්හි{4}
පරසො තීණි තිකානි පුණ්ණං{5}, තිකෙන සංයුත්තං’හි පඤ්චකාමගුණිකො රාගො. තත්ථ “නද්ධී”ති තණ්හා විස්සජ්ජියති, “වරත්ත”න්ති මානං විස්සජ්ජෙති, “ඉච්ඡා ලොභං ච පාපකන්ති{6} පඤ්චකාමගුණිකො රාගො. තත්ථ විසමලොභො පාපකො’ති නිද්දිසීයති ‘සමූලං තණ්හ’න්ති. අඤ්ඤාණමූලකා තණ්හා අබ්බුය්හාති තණ්හාය ච දිට්ඨියා ච පහානං යෙ ච පුන අඤ්ඤෙපි කෙචි චතුචක්කයොගෙන තෙනෙව කාරණෙන ච යුජ්ජන්ති, සංසාරගාමිනො ධම්මා සබ්බෙ නිද්දිසිතබ්බා තත්ථායං ගාථා විස්සජ්ජනාය සමෙති. යං යදි සන්දෙන [?] අථ සහබ්යාකරණෙන අනුගීතියං ච සො විචයොති භගවා යත්තකානි පදානි නික්ඛිපති තත්තකෙහි අනුගායති.
“අට්ඨහි භික්ඛවෙ අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො භික්ඛු දූතෙය්යං ගන්තුමරහති.” ඉමානි අට්ඨපදානි නික්ඛිත්තානි. ඡහි පදෙහි භගවා අනුගායති.
6. යො චෙ න ව්යථති{7} පත්වා - පරිසං උග්ගවාදිනිං, න ච හාපෙති වචනං - න ච ඡාදෙති සාසනං.
7. අසන්දිද්ධං ච භණති - පුච්ඡිතො න ච කුප්පති, ස චෙ තාදිසකො භික්ඛු - දූතෙය්යං ගන්තූමරහතී’ති.
තත්ථ පන භගවා යත්තකානි පදානි නික්ඛිපති, තත්තකෙහි අනුගායති. “සත්තහි භික්ඛවෙ අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො කල්යාණමිත්තො පියො ගරු භාවනියො”ති විත්ථාරෙන. ඉදං භගවා සත්තහි පදෙහි අනුගායති. ඉති බහුස්සුතවා අනුගායති, අප්පතරකථං පදං වා නික්ඛෙපො. බහුස්සුතවා නව පදානි නික්ඛෙපො අප්පතරිකා අනූගීතියා බහුතරිකා අනුගායති.
අයං වුච්චති අනුගීති ච විචයො. අයං විචයො නාම හාරො.
3. තත්ථ කතමො යුත්තිහාරො:
8. සබ්බෙසං හාරානං - යා භූමි යො ච ගොචරො තෙසං, යුත්තායුත්ත පරික්ඛා - හාරො යුත්තීති නිද්දිට්ඨො.
හාරානං සොළසන්නං යථා දෙසනා යථා විචයො යො ච නිද්දිසීයති{1}. අයං නිද්දෙසො, අයං පුච්ඡා සුත්තෙසු න යුජ්ජතීති යා තත්ථ වීමංසා අයං යුත්ති.
යථා හි සහෙතු සප්පච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති, අත්ථි හෙතු අත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසාය, සහෙතු සප්පච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්ති, අත්ථි හෙතු අත්ථි පච්චයො සත්තානං විසුද්ධියා.
“සීලවතා ආනන්ද පුග්ගලෙන න චෙතනාකරණීයා{2} ‘කින්ති මෙ අවිප්පටිසාරො{3} උප්පජ්ජෙය්යාති’{4} -පෙ- වෙය්යාකරණං{5}. කත්තබ්බං. අයං විසුද්ධියා මග්ගො. තස්ස කො හෙතු{6} කො පච්චයො සීලක්ඛන්ධස්ස, චත්තාරො හෙතු ච පච්චයා ච: යො ච සප්පුරිසසංසෙවො යො ච පතිරූපදෙසවාසො{7} අයං උපාදාපච්චයතාය පච්චයො. යං පොරාණකම්මං අස්ස විපාකො පච්චයො, තාය පච්චයතාය{8} අත්තසම්මාපණිධි, අයං හෙතු, ඉති සීලක්ඛන්ධො සහෙතු සප්පච්චයොති. ඉදං ලොකිකං සීලං.
යං පන ලොකුත්තරං සීලං තස්ස තීණි ඉන්ද්රියානි පච්චයො සද්ධින්ද්රියං විරියින්ද්රියං{9} සමාධින්ද්රියං අයං පච්චයො. සතින්ද්රියං ච පඤ්ඤින්ද්රියං ච හෙතු. පඤ්ඤාය නිබ්බෙධගාමිනියා යං සීලං ජායති. සොතාපන්නස්ස ච සීලං කෙනායං හෙතු අයං පච්චයො [?]
යං පුන සමාධිනො පස්සද්ධි ච පීති ච පාමොජ්ජං ච පච්චයො. යං සුඛං හෙතු, තෙන සමාධික්ඛන්ධො සහෙතු සප්පච්චයො, යං සමාහිතො යථාභූතං පජානාති, අයං පඤ්ඤා. තස්සා{10} පරතොඝොසො ආජ්ඣත්තං ච යොනිසොමනසිකාරො හෙතු ච පච්චයො ච. ඉති ඉමෙ තයො ඛන්ධා සහෙතු සප්පච්චයා. එවං සත්ත පඤ්ඤා. සත්තබ්යාකරණීසු ච සුත්තෙසු න යුජ්ජති. අයං යුත්තිහාරො, සො චතුසු මහාපදෙසෙසු දට්ඨබ්බො.
4. තත්ථ කතමො පදට්ඨාන හාරො: