“සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු මොඝරාජා”ති ආණත්ති. “සදා සතො”ති උපායො. “අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච එවං මච්චුතරො සියා”ති ඵලං.
“සමාධිං භික්ඛවෙ භාවෙථ, සමාහිතො භික්ඛවෙ භික්ඛු රූපං අනිච්චන්ති පජානාති, එවං පස්සං අරියසාවකො පරිමුච්චති ජාතියාපි -පෙ- උපායාසෙහිපි{5}. ඉධ තීණිපි.
(15) තත්ථ කතමො අස්සාදො:
20. කාමං කාමයමානස්ස - තස්ස වෙ තං සමිජ්ඣති අද්ධා පීතිමනො හොති - ලද්ධා මච්චො යදිච්ඡති.
අයං අස්සාදො.
“ධම්මචරියා සමචරියා කුසලකිරියා{6} හෙතු හි බ්රාහ්මණ එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති.” අයං අස්සාදො.
(16) තත්ථ කතමො ආදීනවො:
21. කාමෙසු වෙ හඤ්ඤතෙ - සබ්බා මුච්චෙ ව - [?] අයං ආදීනවො.
පසෙනදිසංයුත්තකෙ සුත්තෙ පබ්බතූපමා. අයං ආදීනවො.
(17) තත්ථ කතමං නිස්සරණං:
22. යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති - සප්පස්සෙව පදා සිරො සො’මං විසත්තිකං ලොකෙ - සතො සමතිවත්තති,
සංයුත්තකෙ සුත්තං පාරිච්ඡත්තකො පණ්ඩුපලාසො සන්නපලාසො; ඉදං නිස්සරණං.
(18) තත්ථ කතමො අස්සාදො ච ආදීනවො ච:
23. යානි කරොති පුරිසො - තානි අත්තනි පස්සති කල්යාණකාරී කල්යාණං - පාපකාරී ච පාපකං.
තත්ථ යං පාපකාරී පච්චනුභොති අයං ආදීනවො{1} කල්යාණකාරී යං පච්චනුභොති, අයං අස්සාදො.
ලාභාලාභ අට්ඨකෙසු බ්යාකරණං, තත්ථ “අලාභො අයසො නින්දා දුක්ඛං” අයං ආදීනවො. ‘ලාභො යසො සුඛං පසංසා’ අයං අස්සාදො.
(19) තත්ථ කතමං අස්සාදො ච නිස්සරණං ච:
24. සුඛො විපාකො පුඤ්ඤානං - අධිප්පායො ච ඉජ්ඣති ඛිප්පං ච පරමං සන්තිං - නිබ්බානමධිගච්ඡති.
යො ච විපාකො පුඤ්ඤානං යා ව අධිප්පායස්ස ඉජ්ඣනා, අයං අස්සාදො. යං ඛිප්පං ච පරමං සන්තිං නිබ්බානමධිගච්ඡති, ඉදං නිස්සරණං.
“බත්තිංසාය{2} චෙව මහාපුරිසලක්ඛණෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙ යෙව ගතියො භවන්ති{3} : සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී’ (යාව අභිවිජිත්වා අජ්ඣාවසති) අයං අස්සාදො “සචෙ අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති” (සබ්බං විත්ථාරෙන{4}) ඉදං නිස්සරණං. අයං අස්සාදො ච නිස්සරණං ච.
(20) තත්ථ කතමො ආදීනවො ච නිස්සරණං ච:
25. ආදානස්ස භයං ඤත්වා - ජාතිමරණසම්භවං අනාදාතූන නිබ්බාති{5} - ජාතිමරණසඞ්ඛයා.
පුරිමිකාය අඩ්ඪගාථාය ජාතිමරණසම්භවො ආදීනවො. ‘අනාදාතූන නිබ්බාති ජාතිමරණසඞ්ඛයාති නිස්සරණං.
“කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො, ජායති ච ජීයති ච මීයති ච”{6}. යාව “කුදස්සු නාම ඉමස්ස දුක්ඛස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤායිස්සති ජරාමරණස්සා”ති{7}. එත්ථ යා උපපරික්ඛා, අයං ආදීනවො, යො ගෙධං හිත්වා.{8} අභිනික්ඛමති යාව පුරාණකාය රාජධානියා. ඉදං නිස්සරණං. අයං ආදීනවො ච නිස්සරණං ච.
(21) තත්ථ කතමො අස්සාදො ච ආදීනවො ච නිස්සරණං ච:
26. කාමා හි චිත්රා මධුරා{9} මනොරමා විරූපරූපෙන{10} මථෙන්ති චිත්තං, -පෙ- තස්මා අහං පබ්බජිතොම්හි රාජ -පෙ- අපණ්ණකං සාමඤ්ඤමෙව සෙය්යො.
යං ‘කාමා හි චිත්රා මධුරා මනොරමා’ති අයං අස්සාදො. යං ‘විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්ත’න්ති අයං ආදීනවො යං ‘අහං පබ්බජිතොම්හි රාජ අපණ්ණකං සාමඤ්ඤමෙව සෙය්යො’ති ඉදං නිස්සරණං.
බාලීසිකොපමසුත්තං.{1}
යං ආසාය වා වෙදනීයං කම්මං ගාහති, තථා චෙපි යං යං පාපකම්මං අනුභොති, තත්ථ දුක්ඛවෙදනීයෙන කම්මෙන අභාවිතකායෙන ච යාව පරිත්තචෙතසො ච ආදීනවං දස්සෙති, සුඛවෙදනීයෙන කම්මෙන අස්සාදං දස්සෙති{2} යං පුරාසදිසො හොති. භාවිතචිත්තො භාවිතකායො භාවිතපඤ්ඤො මහානාමො, ඉදං නිස්සරණං.
(22) තත්ථ කතමං ලොකියං සුත්තං:
27. න හි පාපං කතං කම්මං - සජ්ජු ඛීරංව මුච්චති දහන්තං බාලමන්වෙති - භස්මච්ඡන්නො ව පාවකො.
‘චත්තාරි අගතිගමනානි, ඉදං ලොකියං සුත්තං.
(23) තත්ථ කතමං ලොකුත්තරං සුත්තං:
28. යස්සින්ද්රියානි සමථං ගතානි අස්සා යථා සාරථිනා සුදන්තා, පහීනමානස්ස අනාසවස්ස දෙවා’පි තස්ස පිහයන්ති තාදිනොති,
“අරියං වො භික්ඛවෙ සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමී” ති ඉදං ලොකුත්තරං සුත්තං.
(24) තත්ථ කතමං ලොකියං ලොකුත්තරං ච සුත්තං:
29. සත්තියා විය ඔමට්ඨො - ඩය්හමානොව මත්ථකෙ කාමරාගප්පහානාය - සතො භික්ඛූ පරිබ්බජෙ.
“සත්තියා විය ඔමට්ඨො ඩය්හමානොව මත්ථකෙ”ති ලොකියං “කාමරාගප්පහානාය සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ”ති ලොකුත්තරං.
“කබළිඞ්කාරෙ ආහාරෙ අත්ථි ඡන්දො”ති ලොකියං. “නත්ථි ඡන්දො”ති ලොකුත්තරං. ඉදං ලොකියං ලොකුත්තරං ච සුත්තං.
(25) තත්ථ කතමං කම්මං:
30. යො පාණමතිපාතෙති - මුසාවාදං ච භාසති ලොකෙ අදින්නං - ආදියති - පරදාරං ච ගච්ඡති, සුරාමෙරයපානං ච යො නරො අනුයුඤ්ජති.
31. අප්පහාය පඤ්ච වෙරානි - දුස්සීලො ඉති වුච්චති, (කායස්ස භෙදා දුප්පඤ්ඤො - නිරයං සොසපජ්ජති.)
“තීණිමානි භික්ඛවෙ දුච්චරිතානි” ඉදං කම්මං.
(26) තත්ථ කතමො විපාකො:
32. සට්ඨිවස්සසහස්සානි - පරිපුණ්ණානි සබ්බසො
“දිට්ඨා මයා භික්ඛවෙ ඡඵස්සායතනිකා නාම නිරයා දිට්ඨා මයා භික්ඛවෙ ඡඵස්සායතනිකා නාම සග්ගා.” අයං විපාකො.
(27) තත්ථ කතමං කම්මං ච විපාකො ච:
33. අයසාව මලං සමුට්ඨිතං - තදුට්ඨාය{2} තමෙව ඛාදති එවං අතිධොනචාරිනං - සානි කම්මානි නයන්ති දුග්ගතිං.
“අයසාව මලං සමුට්ඨිතං” යාව “සානි කම්මානී”ති ඉදං කම්මං, “නයන්ති දුග්ගති”න්ති විපාකො.
“චතුසු සම්මා පටිපජ්ජමානො: මාතරි පිතරි තථාගතෙ තථාගතසාවකෙ” යා සම්මාපටිත්ති, ඉදං කම්මං. යං දෙවෙසු උපපජ්ජති, අයං විපාකො. ඉදං කම්මං ච විපාකො ච.
(28) තත්ථ කතමං නිද්දිට්ඨං සුත්තං:
34. නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො - එකාරො වත්තතෙ{3} රථො අනීඝං පස්ස ආයන්තං - ඡින්නසොතං අබන්ධනං.
යං වා චිත්තං සමණෙසු චිත්තො ගහපති{4} දිස්සති, එවං ඉමාය ගාථාය නිද්දිට්ඨො අත්ථො.
ගොපාලකූපමෙ එකාදස පදානි. “එවං ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛූ රූපඤ්ඤූ හොති” යාව{5} “අතිරෙකපූජාය පූජෙතා හොතී”ති. ඉමානි එකාදස පදානි යථාභාසිතානි නිද්දිට්ඨො අත්ථො.
(29) තත්ථ කතමං අනිද්දිට්ඨං සුත්තං: {6}
35. සුඛො විවෙකො තුට්ඨස්ස - සුතධම්මස්ස පස්සතො අබ්යාපජ්ජං සුඛං ලොකෙ - පාණභූතෙසු සංයමො.
36. සුඛා විරාගතා ලොකෙ - කාමානං සමතික්කමො අස්මිමානස්ස යො විනයො - එතං වෙ පරමං සුඛන්ති.
ඉදං අනිද්දිට්ඨං, අට්ඨ මහාපුරිසවිතක්කා. ඉදං අනිද්දිට්ඨං.
(30) තත්ථ කතමං නිද්දිට්ඨං ච අනිද්දිට්ඨං ච:
37. පසන්නනෙත්තො සුමුඛො - බ්රහා උජු පතාපවා මජ්ඣෙ සමණසඞ්ඝස්ස - ආදිච්චොව විරොචති.
“පසන්නනෙත්තො’ යාව ‘ආදිච්චොව විරොචතී’ති නිද්දිට්ඨො. පසන්නනෙත්තො සො භගවා, කථං ච පන පසන්නනෙත්තතා, කථං සුමුඛතා, කථං බ්රහාකායතා, කථං උජුකතා, කථං පතාපවත්තා.{1} කථං විරොචතී ති{2} අනිද්දිට්ඨො.
ථෙණපිණ්ඩූපමං වෙය්යාකරණං’ යථා ඵෙණපිණ්ඩො එවං රූපං, යථා බුබ්බුළො{3} එවං වෙදනා, මායූපමං{4} විඤ්ඤාණං, පඤ්චක්ඛන්ධා පඤ්චහි උපමාහි නිද්දිට්ඨා, කෙන කාරණෙන ඵෙණපිණ්ඩූපමං රූපං, සබ්බං ච චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්යං යං වා චතූහි ආයතනෙහි. කථං වෙදනා බුබ්බුළුපමා, කතරා ච සා වෙදනා සුඛා දුක්ඛා අදුක්ඛමසුඛා, එවමෙසා අනිද්දිට්ඨා. එවං නිද්දිට්ඨං ච අනිද්දිට්ඨං ච.
(31) තත්ථ කතමං ඤාණං:
38. පඤ්ඤා හි සෙට්ඨා ලොකස්මිං - යායං නිබ්බෙධගාමිනී, යාය සම්මා පජානාති - ජාතිමරණසඞ්ඛයං.
“තීණි’මානි ඉන්ද්රියානි: අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්රියං අඤ්ඤින්ද්රියං අඤ්ඤාතාවින්ද්රියං. ඉදං ඤාණං.
(32) තත්ථ කතමං ඤෙය්යං:
39. කාමෙසු සත්තා කාමසඞ්ගසත්තා සංයොජනෙ වජ්ජමපස්සමානා, න හි ජාතු සංයොජනසඞ්ගසත්තා ඔඝං තරෙය්යුං විපුලං මහන්තං.
‘චතූහි ධම්මෙ හි{5} සමන්නාගතා කායස්ස භෙදා දෙවෙසු උප්පජ්ජන්ති,
උදානෙ කාවියං{6} සුත්තං, අපණ්ණකපසාදනීයං. ඉදං ඤෙය්යං.
(33) තත්ථ කතමං ඤාණං ච ඤෙය්යං ච:
40. සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාතී - යදා පඤ්ඤාය පස්සති අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ - එස මග්ගො විසුද්ධියා.
යදා පස්සතී’ති ඤාණං. යො සබ්බධම්මෙසු අනත්තාකාරෙන උපට්ඨපෙති, ඉදං ඤෙය්යං.
“චත්තාරි අරියසච්චානි, තත්ථ තීණි ඤෙය්යානි. මග්ගසච්චං සීලක්ඛන්ධො ච පඤ්ඤාක්ඛන්ධො ච ඉදං ඤාණං ච ඤෙය්යං ච.
(34) තත්ථ කතමං දස්සනං:
41. එසො’ව මග්ගො නත්ථඤ්ඤො - දස්සනස්ස විසුද්ධියා එතං හි{7} තුම්හෙ පටිපජ්ජථ - මාරස්සෙතං පමොහනං.
“චතූහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො අරියසාවකො අත්තනාව අත්තානං බ්යාකරෙය්ය: ‘ඛීණනිරයොම්හි’ යාව ‘සොතාපන්නොහමස්මි අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායනො” ති ඉදං දස්සනං.
(35) තත්ථ කතමා භාවනා :
42. යස්සින්ද්රියානි සුභාවිතානි{1} අජ්ඣත්තං බහිද්ධා ච සබ්බලොකෙ, {*}නිබ්බිජ්ඣ ඉමං පරං ච ලොකං කාලං කඞ්ඛති භාවිතො ස දන්තො.
“චත්තාරි ධම්මපදානි: අනභිජ්ඣා අව්යාපාදො සම්මාසතී සම්මාසමාධි.” අයං භාවනා.
(36) තත්ථ කතමං දස්සනං ච භාවනා ච:
43. වචසා මනසා ච කම්මුනා ච{2} අවිරුද්ධො සම්මා විදිත්වා ධම්මං, නිබ්බානපදාභිපත්ථයානො සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්ය.
‘සොතාපත්තිඵලං සච්ඡිකාතුකාමෙන කතමෙ ධම්මා මනසිකාතබ්බා: භගවා ආහ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. ඉදං දස්සනං ච භාවනා ච.
(37) තත්ථ කතමෙ විපාකධම්මධම්මා:
“යානි කරොති පුරිසො”ති විත්ථාරො.
“තීණි’මානි භික්ඛවෙ සුචරිතානි” ඉමෙ විපාකධම්මධම්මා.
(38) තත්ථ කතමෙ නවිපාකධම්මධම්මා:
44. රූපං වෙදයිතං සඤ්ඤා - විඤ්ඤාණං යා චෙව චෙතනා නෙසො’හමස්මි න මෙ සො - අත්තා ඉති දිට්ඨො විරජ්ජති.
“පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ ඛන්ධා” ඉමෙ නවිපාකධම්මධම්මා.
(39) තත්ථ කතමො නෙවවිපාකො නවිපාකධම්මධම්මො:
45. යෙ එවං පටිපජ්ජන්ති - නයං බුද්ධෙන දෙසිතං, තෙ දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති - සත්ථු සාසනකාරකා’ති.
ඉති යා ච සම්මාපටිපත්ති යො ච නිරොධො, උභයමෙතං නෙව විපාකො න විපාකධම්මො.
බ්රහ්මචරියං වො භික්ඛවෙ දෙසෙස්සාමි, බ්රහ්මචරියඵලානි ච: බ්රහ්මචරියං ච අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, බ්රහ්මචරියඵලානි සොතාපත්තිඵලං යාව අරහත්තං.
(40) තත්ථ කතමං සකවචනං:
46. සබ්බපාපස්ස අකරණං - කුසලස්ස උපසම්පදා සචිත්තපරියොදපනං - එතං බුද්ධානසාසනං.
“තීණි’මානි භික්ඛවෙ විමොක්ඛමුඛානි” ඉදං සකවචනං.
(41) තත්ථ කතමං පරවචනං:
47. නත්ථි පුත්තසමං පෙමං - නත්ථි ගොසමිතං{1} ධනං නත්ථි සුරියසමා{2} ආභා - සමුද්දපරමා සරා.
“හොතු දෙවානමින්ද සුභාසිතෙන ජයොති”{*} “සො හි නාම භික්ඛවෙ සක්කො දෙවානමින්දො සකං පුඤ්ඤඵලං උපජීවමානො”ති විත්ථාරෙන කාතබ්බං. ඉදං පරවචනං.
(42) තත්ථ කතමං සකවචනං ච පරවචනං ච:
48. යං පත්තං යං ච පත්තබ්බං - උභයමෙතං රජාකිණ්ණං යෙ එවං වාදිනො නත්ථි - තෙසං කාමෙසු දොසො’ති.