“න තං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරා -පෙ- පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා” අයං සංකිලෙසො. “එතම්පි ඡෙත්වාන පරිබ්බජන්ති අනපෙක්ඛිනො කාමසුඛං පහායා”ති අයං නිබ්බෙධො.
“යං චෙතයිතං පකප්පිතං අනුසයිතං යා ච නාමරූපස්ස අවක්කන්ති හොති”, ඉමෙහි චතූහි පදෙහි සංකිලෙසො. පච්ඡිමකෙහි චතූහි නිබ්බෙධො.
(7) තත්ථ කතමං සංකිලෙසභාගියං ච නිබ්බෙධභාගියං ච අසෙඛභාගියං ච සුත්තං:
8. අයං ලොකො සන්තාපජාතො ඵස්සපරෙතො රොදං{1} වදති අත්තනො, යෙන යෙන හි මඤ්ඤති තතො තං හොති අඤ්ඤථා.
9. අඤ්ඤථාභාවී භවසත්තො ලොකො භවපරෙතො භවමෙවාභිනන්දති, යදභිනන්දති තං භයං යස්ස භායති තං දුක්ඛං.
භවවිප්පහානාය ඛො පනිදං බ්රම්හචරියං වුස්සති.
යෙ හි කෙචි සමණා වා බ්රාහ්මණා වා භවෙන භවස්ස විප්පමොක්ඛමාහංසු, සබ්බෙ තෙ අවිප්පමුත්තා භවස්මා’ති වදාමි.
යෙ වා පන කෙචි සමණා වා බ්රාහ්මණා වා විභවෙන භවස්ස නිස්සරණමාහංසු, සබ්බෙ තෙ අනිස්සටා භවස්මා’ති වදාමි, උපධී හි{2} පටිච්ච දුක්ඛමිදං සම්භොති.
සබ්බූපාදානක්ඛයා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො,
ලොකමිමං පස්ස, පුථු අවිජ්ජාය පරෙතං භූතං භූතරතං භවා අපරිමුත්තං.{3} යෙ හි කෙචි භවා සබ්බධි සබ්බත්තතාය,{4} සබ්බෙ තෙ භවා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා’ති.
10. එවමෙතං යථාභූතං - සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො භවතණ්හා පහීයති - විභවං නාභිනන්දති.
සබ්බසො තණ්හානං ඛයා - අසෙසවිරාගනිරොධො නිබ්බානං.
11. තස්ස නිබ්බුතස්ස භික්ඛුනො අනුපාදා පුනබ්භවො න හොති, අභිභූතො මාරො විජිතසඞ්ගාමො උපච්චගා{5} සබ්බභවානි තාදී’ති.
“අයං ලොකො සන්තාපජාතො” යාව “දුක්ඛ”න්ති අයං තණ්හාසංකිලෙසො.
(යං පුනග්ගහණං) යෙ හි කෙචි සමණා වා බ්රාහ්මණා වා භවෙන භවස්ස විප්පමොක්ඛමාංහසු. සබ්බෙ තෙ අවිමුත්තා භවස්මා’ති වදාමි, යෙ වා පන කෙචි සමණා වා බ්රාහ්මණා වා විභවෙන භවස්ස නිස්සරණමාහංසු, සබ්බෙ තෙ අනිස්සටා භවස්මා’ති වදාමි. අයං දිට්ඨිසංකිලෙසො.
තං දිට්ඨිසංකිලෙසො ච තණ්හාසංකිලෙසො ච උභයමෙතං සංකිලෙසභාගියං.{1}
(යං පුනග්ගහණං) භවවිප්පහානාය ඛො පනිදං බ්රහ්මචරියං වුස්සති.” යාව “සබ්බුපාදානක්ඛයා නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො”{2} “සබ්බසො තණ්හානං ඛයා අසෙසවිරාගනිරොධො නිබ්බානං.” ඉදං නිබ්බෙධභාගියං.
“තස්ස නිබ්බුතස්ස භික්ඛුනො” යාව “උපච්චගා සබ්බභවානි තාදී”ති ඉදං අසෙඛභාගියං.
“චත්තාරො පුග්ගලා: අනුසොතගාමී සංකිලෙසො, ඨිතත්තො ච පටිසොතගාමී ච නිබ්බෙධො, ථලෙ තිට්ඨතී’ති අසෙඛභූමි.
(8) තත්ථ කතමං වාසනාභාගියං ච නිබ්බෙධභාගියං ච සුත්තං:
12. දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති සංයමතො වෙරං න චීයති, කුසලො ච ජහාති පාපකං රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතො’ති.
“දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති සංයමතො වෙරං න චීයතී” ති වාසනා, කුසලො ච ජහාති පාපකං රාගදොසමොහක්ඛයා ස නිබ්බුතො”ති නිබ්බෙධො.
“සොතානුධතෙසු{3} ධම්මෙසු වචසා පරිචිතෙසු මනසානුපෙක්ඛිතෙසු දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධෙසු පඤ්චානිසංසා පාටිකඞ්ඛා: ඉධෙකච්චස්ස බහුස්සුතා ධම්මා හොන්ති ධතා{4} වචසා පරිචිතා මනසානුපෙක්ඛිතා දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා, සො යුඤ්ජන්තො ඝටෙන්තො වායමන්තො.{5} දිට්ඨෙව ධම්මෙ විසෙසං පප්පොති. නො ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ විසෙසං පප්පොති, ගිලානො පප්පොති, නො චෙ ගිලානො පප්පොති, මරණකාලසමයෙ පප්පොති. නො චෙ මරණකාලසමයෙ පප්පොති, දෙවභූතො පාපුණාති. නො චෙ දෙවභූතො පාපුණාති, තෙන ධම්මරාගෙන තාය ධම්මනන්දියා පච්චෙකබොධිං පාපුණාති.
තත්ථ යං{1} දිට්ඨෙව ධම්මෙ පාපුණාති, අයං නිබ්බෙධො. යං සම්පරායෙ පච්චෙකබොධිං පාපුණාති, අයං වාසනා.
ඉමානි සොළස සුත්තානි සබ්බසාසනං අතිගණ්හන්තො තිට්ඨන්ති. ඉමෙහි සොළසහි සුත්තෙහි නවවීධො සුත්තන්තො විභත්තො භවති. සො ච පඤ්ඤවතො නො දුප්පඤ්ඤස්ස, යුත්තස්ස නො අයුත්තස්ස, අකම්මස්ස විහාරිස්ස.
පකතියා ලොකො{2} සංකිලෙසො චරති. සො සංකිලෙසො තිවිධො: තණ්හාසංකිලෙසො දිට්ඨිසංකිලෙසො දුච්චරිතසංකිලෙසො. තතො සංකිලෙසතො උට්ඨහන්තො සංකිලෙසධම්මෙසු{3} පතිට්ඨහති ලොකියෙසු පතිට්ඨහතීති, තත්ථාකුසලො දිට්ඨිතො{4} සචෙ තං සීලං ච දිට්ඨිං ච පරාමසති, තස්ස සො තණ්හාසංකිලෙසො හොති. සචෙ පනස්ස එවං හොති: ‘ඉමිනා’හං සීලෙන වා වතෙන වා තපෙන වා බ්රහ්මචරියෙන වා දෙවො වා භවිස්සාමි{5}. දෙවඤ්ඤතරො වා’ති, සාස්ස{6}. හොති මිච්ඡාදිට්ඨි, සො තස්ස{6} මිච්ඡාදිට්ඨිසංකිලෙසො භවති.
සචෙ පන සීලෙ පතිට්ඨිතො අපරාමට්ඨස්ස හි සීලවතං හොති, තස්ස තං සීලවතං{7} යොනිසො ගහිතං අවිප්පටිසාරං{8} ජනෙති, (යාව-විමුත්තිඤාණදස්සනං) තං ච තස්ස දිට්ඨෙව ධම්මෙ, කාලකතස්ස{9} වා තම්හියෙව වා පන අපරාපරියායෙ{10} වා අඤ්ඤෙසු ඛන්ධෙසු එවං සුතං: ‘සුචරිතං වාසනාය සංවත්තතී’ති වාසනාභාගියං සුත්තං වුච්චති.
තත්ථ සීලෙසු ඨිතස්සපි නීවරණචිත්තං, තං තතො සක්කායදිට්ඨිප්පහානාය භගවා ධම්මං දෙසෙති, සො අච්චන්තනිට්ඨං නිබ්බානං පාපුණාති, යදි වා සාසනන්තරෙ අච්චන්තනිට්ඨං නිබ්බානං පාපුණාති, යදි වා එකාසනෙ ඡ අභිඤ්ඤො. තත්ථ ද්වෙ පුග්ගලා අරියධම්මෙ පාපුණන්ති; සද්ධානුසාරී ච ධම්මානුසාරී ච. තත්ථ ධම්මානුසාරී උග්ඝටිතඤ්ඤූ සද්ධානුසාරී නෙය්යො. තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤූ දුවිධො: කොචි තික්ඛින්ද්රියො කොචි මුදින්ද්රියො. තත්ථ නෙය්යොපි දුවිධො කොචි තික්ඛින්ද්රියො කොචි මුදින්ද්රියො. තත්ථ යො ච උග්ඝටිතඤ්ඤූ මුදින්ද්රියො, යො ච නෙය්යො තික්ඛින්ද්රියො, ඉමෙ පුග්ගලා අසමින්ද්රියා හොන්ති. තත්ථ ඉමෙ පුග්ගලා සමින්ද්රියා{11} පරිහායන්ති ච උග්ඝටිතඤ්ඤුතො, විපඤ්චිතඤ්ඤූ නෙය්යතො, ඉමෙ මජ්ඣිමා භූමිගතා විපඤ්චිතඤ්ඤූ හොන්ති. ඉමෙ තයො පුග්ගලා.
තත්ථ චතුත්ථා පන පඤ්චමා උග්ඝටිතඤ්ඤූ විපඤ්චිතඤ්ඤූ නෙය්යො ච. තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුග්ගලො ඉන්ද්රියානි පටිලභිත්වා දස්සනභූමියං ඨිතො සොතාපත්තිඵලං ච පාපුණාති එකබීජී හොති පඨමො සොතාපන්නො. තත්ථ විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුග්ගලො ඉන්ද්රියානි පටිලභිත්වා දස්සනභූමියං ඨිතො සොතාපත්තිඵලං ච පාපුණාති, කොලංකොලො ච හොති දුතියො සොතාපන්නො. තත්ථ නෙය්යෙ පුග්ගලො ඉන්ද්රියානි පටිලභිත්වා දස්සනභූමියං ඨිතො සොතාපත්තිඵලං ච පාපුණාති, කොලංකොලො ච හොති දුතියො සොතාපන්නො. තත්ථ නෙය්යො පුග්ගලො ඉන්ද්රියානි පටිලභිත්වා දස්සනභූමියං ඨිතො සොතාපත්තිඵලං ච පාපුණාති, සත්තක්ඛත්තුපරමො ච හොති, අයං තතියො සොතාපන්නො ඉමෙ තයො පුග්ගලා ඉන්ද්රියවෙමත්තතාය සොතාපත්තිඵලෙ ඨිතා. උග්ඝටිතඤ්ඤූ එකබීජී හොති. විපඤ්චිතඤ්ඤූ කොලංකොලො හොති, නෙය්යො සත්තක්ඛත්තුපරමො හොති.
ඉදං නිබ්බෙධභාගියං සුත්තං.
සචෙ පන තදුත්තරිං වායමති, අච්චන්තනිට්ඨං නිබ්බානං පාපුණාති. තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුග්ගලො යො තික්ඛින්ද්රියො, තෙ ද්වෙ පුග්ගලා හොන්ති: අනාගාමිඵලං පාපුණිත්වා අන්තරාපරිනිබ්බායී ච උපහච්චපටිනිබ්බායී ච, තත්ථ විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුග්ගලො යො තික්ඛින්ද්රියො, තෙ ද්වෙ පුග්ගලා හොන්ති: අනාගාමිඵලං පාපුණිත්වා{1} අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී ච සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී ච. තත්ථ නෙය්යො අනාගාමිඵලං පාපුණන්තො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී හොති. උග්ඝටිතඤ්ඤූ ච විපඤ්චිතඤ්ඤූ ච ඉන්ද්රියනානත්තෙන උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුග්ගලො තික්ඛින්ද්රියො අන්තරාපරිනිබ්බායී හොති. උග්ඝටිතඤ්ඤූ මුදින්ද්රියො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී හොති. උග්ඝටිතඤ්ඤූ ච විපඤ්චිතඤ්ඤූ ච ඉන්ද්රියනානත්තෙන උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුග්ගලො තික්ඛින්ද්රියො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී හොති, තික්ඛින්ද්රියො අන්තරාපරිනිබ්බායී හොති, උග්ඝටිතඤ්ඤූ මුදින්ද්රියො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී හොති. විපඤ්චිතඤ්ඤූ තික්ඛින්ද්රියො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී හොති, විපඤ්චිතඤ්ඤූ මුදින්ද්රියො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී හොති, නෙය්යො උපහච්චපරිනිබ්බායී හොති, විපඤ්චිතඤ්ඤූ තික්ඛින්ද්රියො අසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී හොති, විපඤ්චිතඤ්ඤූ මුදින්ද්රියො සසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායී හොති, නෙය්යො උද්ධංසොතො අකනිට්ඨගාමී හොති, ඉති පඤ්ච අනාගාමිනො, ඡට්ඨො සකදාගාමී, තයො ච සොතාපන්නාති ඉමෙ නව සෙක්ඛා.
තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුග්ගලො තික්ඛින්ද්රියො අරහත්තං පාපුණන්තො ද්වෙ පුග්ගලා හොන්ති: උභතොභාගවිමුත්තො පඤ්ඤාවිමුත්තො ච. තත්ථ උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුග්ගලො මුදින්ද්රියො අරහත්තං පාපුණන්තො ද්වෙ පුග්ගලා හොන්ති: ඨීතකප්පී ච පටිවෙධනභාවො ච. තත්ථ විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුග්ගලො ච තික්ඛින්ද්රියො අරහත්තං පාපුණන්තො ද්වෙ පුග්ගලා හොන්ති: චෙතනාභබ්බො ච රක්ඛණභබ්බො ච. තත්ථ විපඤ්චිතඤ්ඤූ මුදින්ද්රියො අරහත්තං පාපුණන්තො ද්වෙ පුග්ගලා හොන්ති: සචෙ චෙතෙති න පරිනිබ්බාති, නො චෙ අනුරක්ඛති පරිනිබ්බායී’ති. තත්ථ නෙය්යො පුග්ගලො භාවනානුයොගමනුයුත්තො පරිහානධම්මො හොති කම්මනියතො වා සමසීසී වා. ඉමෙ නව අරහන්තො.
ඉදං චතුබ්බිධං සුත්තං: සංකිලෙසභාගියං -පෙ- අසෙඛභාගියං. ඉමෙසු පුග්ගලෙසු තථාගතස්ස දසවිධං බලං පවත්තති.
කතමං දසවිධං: ඉධ බුද්ධානං භගවන්තානං අප්පවත්තිතෙ ධම්මචක්කෙ මහෙසක්ඛා දෙවපුත්තා යාචනාය අභියාතා හොන්ති: ‘දෙසෙතු සුගතො ධම්ම’න්ති. සො අනුත්තරෙන බුද්ධචක්ඛුනා වොලොකෙන්තො අද්දසාසි සත්තානං තයො රාසී{1}: සම්මත්තනියතො මිච්ඡත්තනියතො අනියතො.
තත්ථ සම්මත්තනියතො රාසි මිච්ඡාසතිං ආපජ්ජෙය්යාති නෙතං ඨානං විජ්ජති, අසත්ථුකො පරිනිබ්බායෙය්යාති නෙතං ඨානං විජ්ජති, සමාපත්තිං ආපජ්ජෙය්යාති ඨානමෙතං විජ්ජති.
තත්ථ මිච්ඡත්තනියතො රාසි අරියසමාපත්තිං පටිපජ්ජිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති, අනරියමිච්ඡාපටිපත්තිං පටිපජ්ජිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති.
තත්ථ අනියතො රාසි සම්මාපටිපජ්ජමානො{2} සම්මත්තනියතරාසිං ගමිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති, මිච්ඡාපටිපජ්ජමානො සම්මත්තනියතරාසිං ගමිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. සම්මාපටිපජ්ජමානො මිච්ඡත්තනියතරාසිං ගමිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති, මිච්ඡාපටිපජ්ජමානො මිච්ඡත්තනියතරාසිං ගමිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති.
ඉමෙ තයො අනුත්තරෙන බුද්ධචක්ඛුනා වොලොකෙන්තස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස මෙ සතො ‘ඉමෙ ධම්මා අනභිසම්බුද්ධා’ති එත්තාවතා{3} මං කොචි සහධම්මෙන පටිචොදෙස්සතීති{4} නෙතං ඨානං විජ්ජති, වීතරාගස්ස මෙ{5} පටිජානතො අඛීණාසවතාය සහධම්මෙන කොචි පටිචොදෙස්සතීති{4} නෙතං ඨානං විජ්ජති. යතො පන ඉමස්ස අනියතස්ස රාසිස්ස ධම්මදෙසනා, සා න දිස්සති තක්කරස්ස සම්මාදුක්ඛක්ඛයායා’ති නෙතං ඨානං විජ්ජති, තථා ඔවදිතො යං පන මෙ අනියතරාසි සාවකො පුබ්බෙනාපරං විසෙසං න සච්ඡිකරිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.
යං ඛො මුනි නානප්පකාරෙන{6} නානානිරුත්තියො දෙවනාගයක්ඛානං දෙසෙති දමෙති, ධම්මෙ වවත්ථානෙන වත්වා කාරණතො අඤ්ඤං කාරණං{7} ගමිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති, ධම්මපටිසම්භිදා.
යතො පනිමා නිරුත්තිතො සත්ත සුත්ත (?) නිරුත්තියො{8} නාභිසම්භුනෙය්යාති නෙතං ඨානං විජ්ජති, නිරුත්තිපටිසම්භිදා.
නිරුත්ති ඛො පන අභිසමයරතානං සාවකානං තමත්ථමවිඤ්ඤාපයෙති නෙතං ඨානං විජ්ජති. අත්ථපටිසම්භිදා.
මහෙසක්ඛා දෙවපුත්තා උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හෙ පුච්ඡිංසු, කායිකෙන වා මානසිකෙන වා පරිපීළිතස්ස; හත්ථකුණීති වා පාදෙ වා ඛඤ්ජස්ස දන්ධස්ස වා, සො අත්ථො න පරාභාජීයතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. පටිභානපටිසම්භිදා.
යං හි සං තෙසං හොති තං හි අසන්තං භවතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. යං හි නසං තෙසං න භවති, තං හි නසං තෙසං භවිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. එවං සමුදයස්ස නිරොධාය දස අකුසලකම්මපථා.
මාරො වා ඉන්දො වා බ්රහ්මා වා තථාගතො වා චක්කවත්තී වා සො වත නාම මාතුගාමො භවිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති, පුරිසො{1} රාජා චක්කවත්තී සක්කො දෙවානමින්දො භවිස්සතීති ඨානමෙතං විජ්ජති. ඉතිස්ස එවරූපං බලං එවරූපං ඤාණං, ඉදං වුච්චති ඨානාඨානඤාණං{2} පඨමං තථාගතබලං. තං නිද්දිසිතබ්බං: තීහි රාසීහි චතූහි වෙසාරජ්ජෙහි චතූහි පටිසම්භිදාහි, පටිච්චසමුප්පාදස්ස පවත්තියං නිවත්තියං භාගියං ච, කුසලං කුසලවිපාකෙසු ච උපපජ්ජති යං ච ඉත්ථිපුරිසානං.
ඉදං පඨමං තථාගතබලං.
තථාගතො එවං ජානාති: යෙසං පන සම්මත්තනියතො රාසි. නායං සබ්බත්ථගාමිනී පටිපදා, නිබ්බානගාමිනියෙවායං පටිපදා, තත්ථ සියා මිච්ඡත්තනියතො රාසි, එසා’පි න සබ්බත්ථගාමිනී පටිපදා, සක්කායසමුදයගාමිනීයෙවායං පටිපදා, හොතු, අයං තත්ථ තත්ථ පටිපත්තියා ඨිතො ගච්ඡති නිබ්බානං, ගච්ඡති අපායං, ගච්ඡති දෙවමනුස්සස්ස. යං යං වා පටිපදං පටිපජ්ජෙය්ය සබ්බත්ථ ගච්ඡෙය්ය. අයං සබ්බත්ථගාමිනී පටිපදා, යං එත්ථ ඤාණං යථාභූතං, ඉදං වුච්චති සබ්බත්ථගාමිනිපටිපදා ඤාණං.
ඉදං දුතියං තථාගතබලං.
සා ඛො පනායං සබ්බත්ථගාමිනී පටිපදා නානාධිමුත්තා කෙචි කාමෙසු කෙචි දුක්කරකාරියං කෙචි අත්තකිලමථානුයොගමනුයුත්තා කෙචි සංසාරෙන සුද්ධිං පච්චෙන්ති කෙචි අනවජ්ජභාවනායාති{3}. තෙන තෙන චරිතෙන විනිබද්ධානං{4} සත්තානං යං ඤාණං යථාභූතං නානාගතං ලොකස්ස අනෙකාධිමුත්තිගතං යථාභූතං පජානාති.
ඉදං තතියං තථාගතබලං.
තත්ථ සත්තානං අධිමුත්තා භවන්ති ආසෙවන්ති භාවෙන්ති බහුලීකරොන්ති. තෙසං කම්මූපසයානං{1} තදධිමුත්තානං{2} සා චෙව ධාතු සංවහති. කතරා පනෙසා ධාතු: නෙක්ඛම්මධාතු බලධාතු කාචි සම්මත්තං{3} කාචි මිච්ඡත්තං ච ධාතු අධිමුත්තා භවන්ති අඤ්ඤතරෙ උත්තරිං{4} න සමනුපස්සන්ති. තෙ තදෙව ඨානං ජාති{5} ජරාමරණස්ස අභිනිවිස්ස වොහරන්ති: ‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’න්ති, යථා භගවතා{6} සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස භාසිතං. යං තත්ථ යථාභූතං ඤාණං.
ඉදං වුච්චති චතුත්ථං තථාගතබලං.
තත්ථ යං යදෙව ධාතුං{7} සෙට්ඨන්ති, තං තං කායෙන ච වාචාය ච ආරභන්ති{8} චෙතසිකො ආරම්භො චෙතනා කම්මං, කායිකො වාචසිකො ආරම්භො වෙතසිකත්තා කම්මන්තරං. තථාගතො එවං පජානාති: ‘ඉමිනා සත්ථෙන එවං ධාතුකෙන එවරූපං කම්මං කතං, තං අතීතමද්ධානං. ඉමිනා හෙතුනා තස්ස එවරූපො විපාකො විපච්චති එතරහි, විපච්චිස්සති වා අනාගතමද්ධාන’න්ති. එවං පච්චුප්පන්නමද්ධානං පජානාති: අයං පුග්ගලො එවංධාතුකො ඉදං කම්මං කරොති, තණ්හාය ච දිට්ඨියා ච. ඉමිනා හෙතුනා න තස්ස විපාකො දිට්ඨෙ වා ධම්මෙ, නිබ්බත්තිස්සති උපපජ්ජෙ වා අපරම්හි වා පරියායෙති. එවං පජානාති: ‘අයං පුග්ගලො එවරූපං කම්මං කරිස්සති අනාගතමද්ධානං ඉමිනා හෙතුනා තස්ස එවරූපො විපාකො නිබ්බත්තිස්සති ඉමිනා හෙතුනා’ති යානි චත්තාරි කම්මට්ඨානානි, ඉදං කම්මට්ඨානං පච්චුප්පන්නසුඛං ආයතිං ච සුඛවිපාකං -පෙ- ඉති අයං අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං කම්මසමාදානානං හෙතුසො ඨානසො විපාකවෙමත්තතං පජානාති උච්චාවචතං{10} හිනප්පණීතතං.
ඉදං වුච්චති කම්මවිපාකඤාණං පඤ්චමං තථාගතබලං.
තථා සත්තා යං වා කම්මසමාදානං සමාදියන්තා.{11} තත්ථ එවං පජානාති: ඉමස්ස පුග්ගලස්ස කම්මාධිමුත්තස්ස රාගචරිතස්ස නෙක්ඛම්මධාතු{12} පාරිපූරිං ගච්ඡති{13} තස්ස රාගානුගතෙ යුඤ්ජමානස්ස පඨමං ඣානං සංකිලිස්සති, සචෙ පුන උත්තරිං වායමතො{14} ඣානවොදානගතෙ මානසෙ විසෙසභාගියං පටිපදං අනුයුඤ්ජියති, තස්ස හි ඣානභාගියංයෙව පඨමජ්ඣානෙ ඨිතස්ස දුතියං ඣානං වොදානං ගච්ඡති, තතියං ච ඣානං සමාපජ්ජිතුකාමස්ස සොමනස්සින්ද්රියං චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨති තස්ස සා පීති අවිසෙසභාගියං තතියං ඣානං.
ආදිස්ස තිට්ඨති, සචෙ තස්ස නිස්සරණං යථාභූතං පජානාති, තථා භූතස්ස චතුත්ථං ඣානං වොදානං ගච්ඡතියෙව. චතුත්ථස්ස ඣානස්ස හානභාගියා ධම්මා, තෙ ච ධම්මා යත්ථ පජායන්ති යෙහි චතුත්ථං ඣානං වොදානං දිස්සති. එවං අජ්ඣාසයසමාපත්තියා යා චතස්සො සමාපත්තියො තීණි විමොක්ඛමුඛානි අට්ඨ විමොක්ඛා. ඣානානීති චත්තාරි ඣානානි, විමොක්ඛාති අට්ඨ ච විමොක්ඛා තීණි ච විමොක්ඛමුඛානි. සමාධීති චත්තාරො සමාධි: ඡන්දසමාධි විරියසමාධි{1} චිත්තසමාධි වීමංසාසමාධි. සමාපත්තියොති චතස්සො අජ්ඣාසයසමාපත්තියො ඉති ඉමෙසං ඣානානං විමොක්ඛසමාපත්තීති එවරූපො සංකිලෙසො රාගචරිතස්ස පුග්ගලස්ස එවං දොසචරිතස්ස, මොහචරිතස්ස, රාගචරිතස්ස පුග්ගලස්ස එවරූපං වොදානං. ඉති යං එත්ථ ඤාණං යථාභූතං අසාධාරණං සබ්බසත්තෙහි. ඉදං වුච්චති ඡට්ඨං තථාගතබලං.
තත්ථ තථාගතො එවං පජානාති: ලොකිකා ධම්මා ලොකුත්තරා ධම්මා භාවනාභාගියං ඉන්ද්රියනාමං{2} ලභන්ති ආධිපතෙය්යභූමිං උපාදාය, බලනාමං{3} ලභන්ති ථාමගතං මනො මනින්ද්රියං, තං උපාදාය, විරිය නාමං{4} ලභන්ති ආරම්භධාතුං උපාදාය. ඉතිස්ස{5} එවරූපං ඤාණං ඉමෙහි ච ධම්මෙහි ඉමෙ පුග්ගලා සමන්නාගතාතිපි. ධම්මදෙසනං අකාසි. ආකාරතො ච වොකාරතො ච ආසයජ්ඣාසයස්ස අධිමුත්තිසමන්නාගතානං. ඉදං වුච්චති පරසත්තානං පරපුග්ගලානං ඉන්ද්රියබලවිරියවෙමත්තතං ඤාණං සත්තමං තථාගතබලං.
තත්ථ ච තථාගතො ලොකාදිසු ච භූමීසු සංයොජනානං ච සෙක්ඛානං ද්වීහි බලෙහි ගතිං පජානාති. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතියා අතීතෙ සංසාරෙ එතරහි ච පච්චුප්පන්නෙ, දිබ්බචක්ඛුනා චුතූපපාතං ඉති ඉමානි ද්වෙ බලානි දිබ්බචක්ඛුතො අභිනිහිතානි. සො අතීතමද්ධානං දිබ්බස්ස චක්ඛුනො ගොචරො, සො එතරහි සතිගොචරො, ඉති අත්තනො ච පරෙසං ච පුබ්බෙනිවාසඤාණං අනෙකවිධං නානාප්පකාරකං පච්චුප්පන්නමද්ධානං දිබ්බෙන චක්ඛුනා. ඉමානි ද්වෙ තථාගතබලානි, අට්ඨමං පුබ්බෙනිවාසො, නවමං දිබ්බචක්ඛු.
පුන චපරං තථාගතො අරියපුග්ගලානං ඣානං වොදානං නිබ්බෙධභාගියං පජානාති: අයං පුග්ගලො ඉමිනා මග්ගෙන ඉමාය පටිපදාය ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරතීති, ඉති අත්තනො ච ආසවානං ඛයෙ ඤාණං දිට්ඨෙකට්ඨානං චතුභූමිමුපාදාය යාව නවන්නං අරහන්තානං ආසවක්ඛයො ඔධිසො සෙඛානං අනොධිසො අරහන්තානං. තත්ථ චෙතොවිමුත්ති ද්වීහි ආසවෙහි අනාසවා: කාමාසවෙන ච භවාසවෙන ච. පඤ්ඤාවිමුත්ති ද්වීහි ආසවෙහි අනාසවා: දිට්ඨාසවෙන ච අවිජ්ජාසවෙන ච. ඉමාසං ද්වින්නං විමුත්තීනං යථාභූතං ඤාණං, ඉදං වුච්චති ආසවක්ඛයෙ ඤාණං.
දසමං තථාගතබලං.
ඉමෙසු දසසු බලෙසු ඨිතො තථාගතො පඤ්චවිධං සාසනං දෙසෙති: සංකිලෙසභාගියං වාසනාභාගියං දස්සනභාගියං භාවනාභාගියං අසෙඛභාගියං.
තත්ථ යො තණ්හාසංකිලෙසො ඉමස්ස අලොභො නිස්සරණං. යො දිට්ඨිසංකිලෙසො ඉමස්ස අමොහො නිස්සරණං. යො දුච්චරිතසංකිලෙසො ඉමස්ස තීණි කුසලානි නිස්සරණං.
කිං නිදානං: තීණි{1} ඉමානි මනොදුච්චරිතානි - අභිජ්ඣා ව්යාපාදො මිච්ඡාදිට්ඨි.
තත්ථ අභිජ්ඣා මනොදුච්චරිතං කායකම්මං උපට්ඨපෙති අදින්නාදානං සබ්බං ච තදුපනිබද්ධං{2} වාචාකම්මං උපට්ඨපෙති, මුසාවාදං ච සබ්බවිතථං සබ්බං වාචමභාවං සබ්බමක්ඛං පලාසං අභිජ්ඣාඅකුසලමූලන්ති. මුසාවාදො{3} අදින්නාදානං{4} අභිජ්ඣාය චෙතනා.{5}
තත්ථ ව්යාපාදො මනොදුච්චරිතං කායකම්මං උපට්ඨපෙති පාණාතිපාතං සබ්බං චෙතං ආකඩ්ඪනං පරිකඩ්ඪනං නිබන්ධං රොචනං, වාචාකම්මං උපට්ඨපෙති පිසුනාවාචං, ඵරුසාවාචං{6}. මිච්ඡාදිට්ඨි මනොදුච්චරිතං ච අභිජ්ඣං ව්යාපාදං මිච්ඡාදිට්ඨිං පයොජෙති.
යස්ස{7} යො කොචි මිච්ඡාදිට්ඨි චාගො රාගජො වා දොසජො වා සබ්බසො මිච්ඡාදිට්ඨිසම්භුතො, ඉමිනා කාරණෙන මිච්ඡාදිට්ඨි කායකම්මං උපට්ඨපෙති කාමෙසුමිච්ඡාචාරං, වචීකම්මං උපට්ඨපෙති සම්ඵප්පලාපං. ඉමානි තීණි දුච්චරිතානි අකුසලමූලානි.
යා අභිජ්ඣා සො ලොභො, යො ව්යාපාදො සො දොසො, යා මිචිඡාදිට්ඨි සො මොහො, යානි{8} අට්ඨ මිච්ඡත්තානි උපට්ඨපෙන්ති, තෙසු ගහිතෙසු තීසු අකුසලමූලෙසු දසවිධං අකුසලං{9} පාරිපූරිං ගච්ඡති. තස්ස තිවිධස්ස දුච්චරිතසංකිලෙසස්ස වාසනාභාගියං ච සුත්තං නිස්සරණං.
තත්ථ යො බහුසිතො{10} නිද්දෙසො යථා ලොභො දොසො, මොහොපි තත්ථ අසිතො{11} එත්ථ ලොභො උස්සදො. තෙන කාරණෙන තෙසු වා ධම්මෙසු ලොභො පඤ්ඤාපීයති.{12} තත්ථායං මොහො අකුසලං, අයං අවිජ්ජා, යා චතුබ්බිධා රූපෙ අභිනිවිට්ඨා, රූපං අත්තතො සමනුපස්සති අවිජ්ජාගතො, රූපවන්තං වා අත්තානං අත්තනි වා රූපං රූපස්මිං වා අත්තානං.
තත්ථ කතමං පදං සක්කායදිට්ඨියා උච්ඡෙදං වදති: ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති නත්ථිකදිට්ඨි, අධිච්චසමුප්පන්නදිට්ඨි ච, අඤ්ඤො ව කරොති අඤ්ඤො පටිසංවෙදියති පච්ඡිමසට්ඨිකප්පානං [?] තීණි පදානි සක්කායදිට්ඨියා සස්සතං භජන්ති අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති අකිරියං ච තං දුක්ඛමිච්ඡතො: අහෙතුකං ච පතන්ති අනජ්ඣාභාවො ච කම්මානං සබ්බං ච මානති.{1}
තත්ථ ‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’න්ති සංසාරෙන සුද්ධි ආජීවකා ඡළාසීති පඤ්ඤාපෙන්ති. යථා රූපෙ සක්කායදිට්ඨියා චතුවත්ථුකා, එවං පඤ්චසු ඛන්ධෙසු වීසතිවත්ථුකා{2} සක්කායදිට්ඨි සස්සතං භජති. අඤ්ඤාජීවකා ච සස්සතවාදිකා ච{3} සීලබ්බතං භජන්ති පරාමසන්ති ඉමිනා භවිස්සාමි දෙවො වා දෙවඤ්ඤතරො වාතී. අයං සීලබ්බතපරාමාසො.
තත්ථ සක්කායදිට්ඨියා සො රූපං අත්තතො සමනුපස්සති: තං ජීවං තං සරීරමි’ති. තං කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති නාධිමුච්චති නාභිප්පසීදති, පුබ්බන්තෙ අපරන්තෙ පුබ්බන්තාපරන්තෙ -පෙ- ඉති වාසනාභාගියෙසු ඨිතස්ස අයං උපක්කිලෙසො.
තත්ථ සද්ධින්ද්රියෙන සබ්බං විචිකිච්ඡිතං පජහති, පඤ්ඤින්ද්රියෙන උදයබ්බයං පස්සති, සමාධින්ද්රියෙන චිත්තං එකොදිකරොති, විරියින්ද්රියෙන ආරභති{*} සො ඉමෙහි පඤ්චහි ඉන්ද්රියෙහි සද්ධානුසාරී අවෙච්චප්පසාදෙ නිරතො ආනන්තරියං{3} සමාධිං උප්පාදෙති. ඉන්ද්රියෙහි සුද්ධෙහි ධම්මානුසාරී අප්පච්චයතාය ආනන්තරියං සමාධිං උප්පාදෙති, සො ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානාති (සච්චානි) ඉදං දස්සනභාගියං සුත්තං. තස්ස පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං තීණි සංයොජනානා දස්සනා පහාතබ්බානි{5} සබ්බෙන සබ්බං පහීනානි ද්වෙ පුග්ගලකතානි [?]
තත්ථ තීණි අකුසලමූලානි භාවනාපහාතබ්බානි උපරික්ඛිත්තානි ඡ භවෙ නිබ්බත්තෙන්ති. තත්ථ තෙසු අභිජ්ඣාව්යාපාදෙසු තනුකතෙසු ඡ භවා පරික්ඛයං{6} මරියාදං ගච්ඡන්ති, ද්වෙ භවා අවසිට්ඨා. තස්ස අභිජ්ඣා ච බ්යාපාදො ච සබ්බෙන සබ්බං පරික්ඛීණා හොන්ති. එකො භවො අවසිට්ඨො හොති. සො ච මානවසෙන නිබ්බත්තෙති. කිඤ්චාපි එත්ථ අඤ්ඤෙපි චත්තාරො කිලෙසා රූපරාගො භවරාගො අවිජ්ජා උද්ධච්චං, තෙතස්මිං{7}. මානභූතා නප්පටිබලා අස්මිමානං විනිවත්තෙතුං, සබ්බෙපි තෙ අස්මිමානස්ස පහානං ආරභන්තෙ.{8} ඛීණෙසු න ච තෙසු ඉදමුත්තරිං දස්සනභූමියං පඤ්චසු සෙඛපුග්ගලෙසු තීසු ච පටිපන්නකෙසු{9} ද්වීසු ච ඵලට්ඨෙසු භාවනාභාගියං සුත්තං. තදුත්තරිං{10}. අසෙඛභාගිය සුත්තං.
කත්ථචි භූමි නවීළීයති [?] ඉදං ච පඤ්චමං සුත්තං තිණ්ණං පුග්ගලාන දෙසිතං පුථුජ්ජනස්ස, සෙඛස්ස අසෙඛස්ස. සංකිලෙසභාගියං වාසනාභාගියං පුථුජ්ජනස්ස, දස්සනභාගියං භාවනාභාගියං පඤ්චන්නං සෙඛානං, යං පඨමනිද්දිට්ඨං අසෙඛභාගියං සබ්බෙසං අරහන්තානං. යං පන පඤ්චවිධං සත්තවීසආකාරෙ පරියෙසිතබ්බං. එතෙසු තස්ස ගතීනං ගතො උත්තරි [?] තං ච ඛො සඞ්ඛෙපෙන පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහි සම්පතති, යෙ පඤ්ඤාස ආකාරා සාසනෙ නිද්දිට්ඨා තෙ සඞ්ඛිපීයන්තා දසහි ආකාරෙහි පතන්ති, යෙ අරියසච්චං නික්ඛෙපෙන ඨිතෙ සඞ්ඛිපීයන්තා අට්ඨසු ආකාරෙසු පතන්ති. චතුසු ච සාධාරණෙසු සුත්තෙසු, යා හාරසම්පාතස්ස භූමි තෙ සඞ්ඛිපීයන්තා පඤ්චසු සුත්තෙසු පතන්ති: සංකිලෙසභාගියෙ වාසනාභාගියෙ භාවනාභාගියෙ නිබ්බෙධභාගියෙ අසෙඛභාගියෙ ච. තෙ සඞ්ඛිපීයන්තා චතුසු සුත්තෙසු පතන්ති: සංකිලෙසභාගියෙ වාසනාභාගියෙ නිබ්බෙධභාගියෙ අසෙඛභාගියෙ ච. තෙ සඞ්ඛිපීයමානා තීසු සුත්තෙසු පතන්ති: පුථුජ්ජනභාගියෙ සෙඛභාගියෙ අසෙඛභාගියෙ ච. තෙ සඞ්ඛිපීයන්තා ද්වීසු සුත්තෙසු පතන්ති: නිබ්බෙධභාගියෙ ච පුබ්බයොගභාගියෙ ච. යථා වුත්තං භගවතා: “ද්වෙ අත්ථවසෙ සම්පස්සමානා තථාගතා අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා ධම්මං දෙසෙන්ති: සුත්තං -පෙ- සත්ථා පුබ්බයොගසමන්නාගතෙ අප්පකසිරෙන මඤ්ඤමානො වසියති. පුබ්බයොගා ච භවිස්සන්ති සන්තානං මඤ්ඤමානාධරාය{1} [?]
තත්ථ පඤ්ඤාවෙමත්තතං අත්තනො සමනුපස්සමානෙන අට්ඨවිධෙ සුත්තසඞ්ඛෙපෙ යත්ථ යත්ථ සක්කොති තත්ථ තත්ථ යොජෙතබ්බං, තත්ථ තත්ථ යොජෙත්වා සුත්තස්ස අත්ථෙ නිද්දිසිතබ්බො. න හි සතිවොදානං මනොධාරෙත්වා විනා සක්කා යෙන කෙනචි සුත්තස්ස අත්ථං යථාභූතං නිද්දිසිතුං.
තත්ථ පුරිමකානං සුත්තානං ඉමා උද්දානගාථා:
(1) කාමන්ධා ජාලසඤ්ඡින්නා - පඤ්ච නීවරණානි ච මනො පුබ්බඞ්ගමා ධම්මා - මහානාමො ච සාකියො,
(2) උද්ධං අධො විප්පමුත්තො - යං ච සීලකිමත්ථියා යස්ස සෙලූපමං චිත්තං - උපතිස්සපුච්ඡාදිකා,
(3) යස්ස කායගතාසති - ඡන්නං තමොපරායනො න තං දළ්හං චෙතසිකං - අයං ලොකොති ආදිකං,
(4) චත්තාරො චෙව පුග්ගලා - දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති සොතානුධතධම්මෙසු - අයං තෙසං අනුක්කමො.
(9) තත්ථ කතමා ආණත්ති:
13. සචෙ භායථ{2} දුක්ඛස්ස - සචෙ වො දුක්ඛමප්පියං මාකත්ථ පාපකං කම්මං - ආචී වා යදි වා රහො.
“අතීතෙ රාධ රූපෙ අනෙපෙක්ඛො හොහී”ති{3} විත්ථාරෙන කාතබ්බා.
“සීලවන්තෙන ආනන්ද පුග්ගලෙන න චෙතනා{1} කරණීයා ‘කින්ති මෙ අවිප්පටිසාරො භවිස්සතී”ති{2}. අයං වුච්චති ආණත්ති.
(10) තත්ථ කතමං ඵලං:
14. ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරිං ඡත්තං මහන්තං යථ වස්සකාලෙ, එසානිසංසො ධම්මෙ සුචින්නෙ න දුග්ගතිං ගච්ඡති ධම්මචාරී.
ඉදං ඵලං:
(11) තත්ථ කතමො උපායො:
15. සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති - යදා පඤ්ඤාය පස්සති අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ - එස මග්ගො විසුද්ධියා.
“සත්තහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො ඛො භික්ඛු අපි හිමවන්තං පබ්බතරාජානං චාලෙය්ය, කො පන වාදො ඡවං අවිජ්ජං.” (සත්තකෙසු වෙය්යාකරණං කාතබ්බං.) අයං උපායො.
(12) තත්ථ කතමං{3} ආණත්ති ච ඵලං ච:
16. සචෙ භායථ දුක්ඛස්ස - සචෙ වො දුක්ඛමප්පියං මා’කත්ථ පාපකං කම්මං - ආවි වා යදි වා රහො.
17. සචෙ ච පාපකං කම්මං - කරිස්සථ කරොථ වා{4} න වො දුක්ඛා පමුත්ත්යත්ථි{5} - උපච්චා’පි{6} පලායතං.
පුරිමිකාය ගාථාය ආණත්ති, පච්ඡිමිකාය ඵලං.
“සීලෙ පතිට්ඨාය ද්වෙ ධම්මා භාවෙතබ්බා: යා ච චිත්තභාවනා යා ච පඤ්ඤාභාවනා” අයං{7} ආණත්ති, රාගවිරාගා ච ඵලං.
(13) තත්ථ කතමං ඵලං ච උපායො ච:
18. සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො - චිත්තං පඤ්ඤං ච භාවයං ආතාපී නිපකො භික්ඛු - සො ඉමං විජටයෙ ජටං.
පුරිමිකාය අඩ්ඪගාථාය උපායො, පච්ඡිමිකාය අඩ්ඪගාථාය ඵලං.
‘නන්ද්රියො සක්කො - කපිලවත්ථුස්මිං නිග්රොධාරාමකෙ{1}’ සුත්තං. මූලතො උපාදාය යාව ඡසු ධම්මෙසු. උත්තරිං{2} පඤ්චසු ධම්මෙසු යාව ‘කරණීයං අත්තනො න සමනුපස්සන්ති’{3} අයං උපායො. අරියසාවකො පජහතෙව පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ, න උපාදියතී’{4}ති. සබ්බාසු ඡසු පඤ්චසු, අයං ඵලං ච උපායො ච.
(14) තත්ථ කතමං ආණත්ති ච ඵලං ච උපායො ච:
19. සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු - මොඝරාජ සදා සතො අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච - එවං මච්චුතරො සියා.