අයං අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු.
ඉමානි අසාධාරණානි සුත්තානි, යහිං යහිං සච්චානි නිද්දිට්ඨානි, තහිං තහිං සච්චලක්ඛණතො ඔතාරෙත්වා අපරිමාණෙහි බ්යඤ්ජනෙහි සො අත්ථෙ පරියෙසිතබ්බො. තත්ථ අත්ථානුපරිවත්තිබ්යඤ්ජනෙන පුන බ්යඤ්ජනානුපරිවත්තිඅත්ථෙන තස්ස එකමෙකස්ස අපරිමාණානි බ්යඤ්ජනානි ඉමෙහි සුත්තෙහි යථානික්ඛිත්තෙහි චත්තාරි අරියසච්චානි නිද්දිසිතබ්බානි. පඤ්චනිකායෙ අනුපවිට්ඨාහි ගාථාහි ගාථා අනුමිනිතබ්බා. බ්යාකරණෙහි බ්යාකරණං. ඉමානි අසාධාරණානි සුත්තානි.
තෙසං ඉමා උද්දානගාථා:
(1) යමෙකරත්තිං පඨමං - අට්ඨදානූපපත්තියො, අචරිත්වා බ්රහ්මචරියං - පඤ්ච පුබ්බනිමිත්තත්තං.
(2) සාමං තෙන කුතො රාජ - තයො ගිලානකාපි’ච, යථා’පි කුම්භකාරස්ස - මමායිතොදකප්පනං.
(3) ඉධ සොචති පෙච්ච සොචති - තීණි දුච්චරිතානි ච, කාමෙසු ගිද්ධා පසුතා - යාච තිස්සො විපත්තියො.
(4) සතං ආසි අයොසඞ්කූ - පරිළාහො මහත්තරො, සඞ්කප්පෙහි පරෙතො සො - තපනීයා දුවෙ තථා.
(5) කම්මාරානං යථා උක්කා - තයො අග්ගී පකාසිතා, අයතො මලමුප්පන්නං - අබ්භක්ඛානං තථාගතෙ.
(6) සුපිනෙන යථාපි සංගතං - තිවිධං දෙවානුසාසනං, තිස්සො ච මාරධීතරො - සල්ලවිද්ධො’ව රුප්පති.
(7) චක්ඛු සොතං ච ඝානං ච - පඤ්චක්ඛන්ධා පකාසිතා, අප්පං වත ජීවිතං ඉදං - අය්යකා මෙ මහල්ලිකා.
(8) සබ්බෙ සත්තා මරිස්සන්ති - උපපත්ති චුතී ව’යං, කාමෙසු සත්තා සංයුත්තා - චත්තාරො පනාසවා.
(9) යම්හි න මායා වසති - ද්වෙමා චෙතොවිමුත්තියො, එසො’ච මග්ගො නත්ථඤ්ඤො - බොජ්ඣඞ්ගා ච සුදෙසිතා.
(10) යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා - සංයොජනානුපස්සිනො, අත්ථඞ්ගතස්ස න පමාණමත්ථි - ගොධිකො පරිනිබ්බුතො.
ඉමා දස තෙසං උද්දානගාථා.
තත්ථිමානි සාධාරණානි සුත්තානි, යෙසු සුත්තෙසු සාධාරණානි සච්චානි දෙසිතානි අනුලොමම්පි පටිලොමම්පි වොමිස්සකම්පි තත්ථ අයං ආදි:
22. අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො (අජිතාති භගවා,) විවිච්ඡා පමාදා නප්පකාසති, ජප්පාභිලෙපනං බ්රූමි - දුක්ඛමස්ස මහබ්භයං.
තත්ථ යා අවිජ්ජා ච විවිච්ඡා ච අයං සමුදයො. යං මහබ්භයං ඉදං දුක්ඛං. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි දුක්ඛං ච සමුදයො ච.
“සංයොජනං සංයොජනීයා ච ධම්මා”ති සංයුත්තකෙ චිත්ත සංයුත්තකෙසු බ්යාකරණං.
තත්ථ යං සංයොජනං, අයං සමුදයො. යෙ සංයොජනියා ධම්මා ඉදං දුක්ඛං, ඉමානි ද්වෙ සච්චානි: දුක්ඛං ච සමුදයො ච.
තත්ථ කතමං දුක්ඛං ච නිරොධො ච:
23. උච්ඡින්නභවතණ්හස්ස - සන්තචිත්තස්ස{1} භික්ඛුනො, වික්ඛීණො{2} ජාතිසංසාරො - නත්ථි තස්ස{3} පුනබ්භවො.
තත්ථ යං චිත්තං ඉදං දුක්ඛං, යො භවතණ්හාය උපච්ඡෙදො අයං දුක්ඛනිරොධො. “වික්ඛීණො ජාතිසංසාරො නත්ථි තස්ස පුනබ්භවො”ති නිද්දෙසො. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි: දුක්ඛං ච නිරොධො ච.
“ද්වෙ’මා භික්ඛවෙ විමුත්තියො: රාගවිරාගා ච චෙතොවිමුත්ති, අවිජ්ජාවිරාගා ච පඤ්ඤාවිමුත්ති.” තත්ථ යං චිත්තං, ඉදං දුක්ඛං. යා විමුත්ති, අයං නිරොධො. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි: දුක්ඛං ච නිරොධො ච.
තත්ථ කතමං දුක්ඛං මග්ගො ච:
24. කුම්භූපමං කායමිමං විදිත්වා නගරූපමං චිත්තමිදං ඨපෙත්වා, යොධෙථ මාරං පඤ්ඤාවුධෙන ජිතං ච රක්ඛෙ අනිවෙසනො සියා.
තත්ථ යො ච{4} කුම්භූපමො කායො යං ච නගරූපමං චිත්තං ඉදං දුක්ඛං, යං ‘පඤ්ඤාවුධෙන මාරං යොධෙථා’ති අයං මග්ගො ඉමානි ද්වෙ සච්චානි.
“යං භික්ඛවෙ න තුම්හාකං තං පජහථ”.{5} තත්ථ යා පජහනා,{6} අයං මග්ගො. යෙ තෙ ධම්මා අනත්තනියා පහාතබ්බා, රූපං යාව විඤ්ඤාණං, ඉදං දුක්ඛං. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි: දුක්ඛං ච මග්ගො ච.
තත්ථ කතමං දුක්ඛං ච සමුදයො ච නිරොධො ච:
25. යෙ කෙචි සොකා පරිදෙවිතා වා දුක්ඛා ච ලොකස්මිං අනෙකරූපා, පියං පටිච්ච පභවන්ති එතෙ පියෙ අසන්තෙ න භවන්ති එතෙ.
තත්ථ යෙ සොකපරිදෙවා, යං ච අනෙකරූපං දුක්ඛං, යං පෙමතො භවති, ඉදං දුක්ඛං. යං පෙමං, අයං සමුදයො. යො ඡන්දරාගවිනයො පියස්ස අකිරියා, අයං නිරොධො. ඉමානි තීණි සච්චානි.
තිම්බරුකො පරිබ්බාජකො පච්චෙති: “සයං කතං පරං කත”න්ති. යථෙසා වීමංසා, ඉදං දුක්ඛං. යා එතෙ ද්වෙ අන්තෙ අනුපගම්ම මජ්ඣිමා පටිපදා, අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා යාව ජාතිපච්චයා ජරාමරණං, ඉදම්පි දුක්ඛං ච සමුදයො ච. විඤ්ඤාණං නාමරූපං සළායතනං ඵස්සො වෙදනා භවො ජාති ජරාමරණං, ඉදං දුක්ඛං. අවිජ්ජා සඞ්ඛාරා තණ්හා උපාදානං, අයං සමුදයො. ඉති ඉදං ‘සයං කතං වීමංසෙය්යා’ති යං ච පටිච්චසමුප්පාදෙ දුක්ඛං, ඉදං දුක්ඛං එසො සමුදයො නිද්දිට්ඨො. අවිජ්ජානිරොධා සඞ්ඛාරනිරොධො, යාව ච ජරාමරණනිරොධො’ති අයං නිරොධො. ඉමානි තීණි සච්චානි: දුක්ඛං ච සමුදයො ච නිරොධො ච.
තත්ථ කතමං දුක්ඛං ච සමුදයො ච මග්ගො ච
26. යො දුක්ඛමද්දක්ඛි යතො නිදානං තාමෙසු සො ජන්තු කථං නමෙය්ය, කාමා භි ලොකෙ සඞ්ගාති ඤත්වා තෙසං සතීමා විනයාය සික්ඛෙ’ති.
තත්ථ යො දුක්ඛමද්දක්ඛි, ඉදං දුක්ඛං, යතො භවති අයං සමුදයො, යං දිට්ඨං{1} යතො භවති යාව තස්ස විනයාය සික්ඛා, අයං මග්ගො. ඉමානි තීණි සච්චානි.
“එකාදසඞ්ගුත්තරෙසු ගොපාලකූපම{2} සුත්තං”.
තත්ථ යා ච රූපඤ්ඤූතා{3} යං ච සළායතනං, යථා වණං පටිච්ඡාදෙති, යං ච තිත්ථං, යථා ච ලභති ධම්මූපසංහිතං උළාරං පීතිපාමොජ්ජං, චතුබ්බිධං ච අත්තභාවතො වත්ථු, ඉදං දුක්ඛං. යාව ආසාටිකං සාටෙතා{4} හොති, අයං සමුදයො. රූපඤ්ඤුතා{5} ආසාටිකසාටනං,{6} වණපටිච්ඡාදනං, වීථිඤ්ඤුතා, ගොචරකුසලං ච, අයං මග්ගො අවසෙසා ධම්මා අත්ථි හෙතූ, අත්ථි පච්චයා, අත්ථි නිස්සයා, සාවසෙසදොහිතා අනෙකපූජා ච කල්යාණමිත්තතාපච්චයා{7} ධම්මා, විථිඤ්ඤුතා ච හෙතු. ඉමානි තීණි සච්චානි.
තත්ථ කතමං දුක්ඛං ච මග්ගො ච නිරොධො ච:
27. සති කායගතා උපට්ඨිතා ඡසු ඵස්සායතනෙසු සංවුතො, සතතං භික්ඛු සමාහිතො ජඤ්ඤා නිබ්බානමත්තනො.
තත්ථ යා{1} ච කායගතා සති, යං ච සළායතනං, සබ්බං චෙතං දුක්ඛං. යා ච කායගතා සති, යො ච සීලසංවරො යො ච සමාධි යත්ථ යා සති, අයං පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. සබ්බම්පි සීලක්ඛන්ධො සමාධික්ඛන්ධො, අයං මග්ගො. එවංවිහාරිනා ඤාතබ්බං නිබ්බානං, අයං නිරොධො ඉමානි තීණි සච්චානි:
සීලෙ පතිට්ඨාය ද්වෙ ධම්මා භාවෙතබ්බා: සමථො ච විපස්සානා ච තත්ථ යෙ{2} චිත්තසහජාතා ධම්මා, ඉදං දුක්ඛං, යො ච සමථො යා ච විපස්සනා, අයං මග්ගො. රාගවිරාගා ච චෙතොවිමුත්ති, අවිජ්ජාවිරාගා ච පඤ්ඤාවිමුත්ති, අයං නිරොධො. ඉමානි තීණි සච්චානි.
තත්ථ කතමො සමුදයො ච නිරොධො ච:
28. ආසා පිහා ච{2} අභිනන්දනා ච අනෙකධාතූසු සරා පතිට්ඨිතා, අඤ්ඤාණමූලප්පභවා පජප්පිතා සබ්බා මයා බ්යන්තිකතා සමූලකා
තත්ථ අඤ්ඤාණමූලප්පභවා’ති පුරිමකෙහි සමුදයො. සබ්බා මයා බ්යන්ති කතා සමූලකාති නිරොධො. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි:
“චතුන්නං ධම්මානං අනනුබොධා අප්පටිවෙධා” විත්ථාරෙන කාතබ්බං. අරියස්ස සීලස්ස සමාධිනො පඤ්ඤාය විමුත්තියා. තත්ථ යො ඉමෙසං චතුන්නං ධම්මානං අනනුබොධො අපටිවෙධො{3}, අයං සමුදයො. පටිවෙධො භවනෙත්තියා, අයං නිරොධො. අයං සමුදයො ච නිරොධො ච.
තත්ථ කතමො සමුදයො ච මග්ගො ච:
29. යානි සොතානි ලොකස්මිං (අජිතාති භගවා) සති තෙසං නිවාරණං, සොතානං සංවරං බ්රූමි පඤ්ඤායෙතෙ පිථීයරෙ.{4}
‘යානි සොතානී’ති අයං සමුදයො. යා ච පඤ්ඤා, යං ච සති නිවාරණං පිධානං ච, අයං මග්ගො. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි.
‘සඤ්චෙතනියං සුත්තං’ දළ්හනෙමියානකාරො ඡහි මාසෙහි නිද්දිට්ඨො. තත්ථ යං කායකම්මං සවඞ්කං සදොසං සකසාවං, යා සවඞ්කතා සදොසතා සකසාවතා, අයං සමුදයො. එවං වචීකම්මං, මනොකම්මං. යං කායකම්මං{5} අවඞ්කං අදොසං අකසාවං, යා අවඞ්කතා අදොසතා අකසාවතා, අයං මග්ගො. එවං වචීකම්මං මනොකම්මං. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි සමුදයො ච මග්ගො ච.
තත්ථ කතමො සමුදයො ච නිරොධො ච මග්ගො ච:
“නිස්සිතස්ස චලිතං, අනිස්සිතස්ස චලිතං කත්ථි, චලිතෙ අසති පස්සද්ධි, පස්සද්ධියා සති නති න හොති, නතියා අසති ආගති ගති න හොති, ආගතිගතියා අසති චුතූපපාතො න හොති, චුතූපපාතෙ අසති නෙවිධ න හුරං න උභයමන්තරෙන එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා”ති.
තත්ථ ද්වෙ නිස්සයා, අයං සමුදයො. යො ච අනිස්සයො, යා ච අනති අයං මග්ගො යා ආගතිගති න හොති, චුතූපපාතො ච, යො එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’ති, අයං නිරොධො. ඉමානි තීණි සච්චානි.
“අනුපට්ඨිතකාය සති{1} -පෙ- යං විමුත්තිඤාණදස්සනං අයං සමුදයො, එකාදස{2} උපනිස්සයා විමුත්තියො යාව උපනිස්සයසම්පදා{3} උපට්ඨිතකායසතිස්ස විහරති. සීලසංවරො සොසනියො{4} හොති.
යං ච විමුත්තිඤාණදස්සනං අයං මග්ගො, යා ච විමුත්ති අයං නිරොධො. ඉමානි තීණි සච්චානි, සමුදයො ච නිරොධො ච මග්ගො ච.
තත්ථ කතමො නිරොධො ච මග්ගො ච:
30. සයං කතෙන කම්මෙන{5} තෙන අත්තනා අභිනිබ්බානගතො විතිණ්ණකඞ්ඛො, විභවං ච ඤත්වා ලොකස්මිං තාව ඛීණපුනබ්භවො ස භික්ඛු.
යං ‘කම්මෙන, අයං මග්ගො. යං ඛීණපුනබ්භවො’ අයං නිරොධො. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි.
“පඤ්ච විමුත්තායතනානි, සත්ථා වා ධම්මං දෙසෙති අඤ්ඤතරො වා විඤ්ඤූ සබ්රහ්මචාරීතී” විත්ථාරෙන කාතබ්බා. තස්ස අත්ථපටිසංවෙදිස්ස{6} පාමොජ්ජං ජායති, පමුදිතස්ස පීති ජායති, අයං නිරොධො. එවං පඤ්ච විමුත්තායතනානි විත්ථාරෙන. ඉමානි ද්වෙ සච්චානි; නිරොධො ච මග්ගො ච.
ඉමානි සාධාරණානි සුත්තානි. ඉමෙහි සාධාරණෙහි සුත්තෙහි යථානිද්දිට්ඨෙහි පටිවෙධතො ච ලක්ඛණතො ච ඔතාරෙත්වා අඤ්ඤානි සුත්තානි නිද්දිසිතබ්බානි අපරිහාපෙන්තෙන.{7} ගාථාහි ගාථා අනුමිනිතබ්බා, බ්යාකරණෙහි බ්යාකරණං.
ඉමෙ ච සාධාරණා දසපරිවඩ්ඪකා එකො ච චතුක්කො නිද්දෙසො සාධාරණො. අයං ච පකිණ්ණකනිද්දෙසො. එකං පඤ්ච ඡ ච සවෙකදෙසො සබ්බං. ඉමෙ ද්වෙ පරිවජ්ජනා පුරිමකා ච දස, ඉමෙ ද්වාදස පරිවඩ්ඪකා සච්චානි.
එත්තාවතා සබ්බං සුත්තං නත්ථි තං බ්යාකරණං වා ගාථා වා{1} ඉමෙහි ද්වාදසහි පරිවඩ්ඪකෙහි න ඔතරිතුං, අප්පමත්තෙන පරියෙසිත්වා නිද්දිසිතබ්බා.
තත්ථායං සඞ්ඛෙපො: සබ්බං දුක්ඛං සත්තහි පදෙහි සමොසරණං ගච්ඡති. කතරෙහි සත්තහි: අප්පියසම්පයොගො ච පියවිප්පයොගො ච ඉමෙහි ද්වීහි පදෙහි සබ්බං දුක්ඛං නිද්දිසිතබ්බං. තස්ස ද්වෙ නිස්සයා: කායො ච චිත්තං ච, තෙන වුච්චති “කායිකං දුක්ඛං චෙතසිකං චෙ”තී නත්ථි තං දුක්ඛං න කායිකං වා න චෙතසිකං, සබ්බං දුක්ඛං ද්වීහි නිද්දිසිතබ්බං: කායිකෙන ච චෙතසිකෙන ච, තීහි දුක්ඛතාහි සඞ්ගහිතං: දුක්ඛදුක්ඛතාය සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය විපරිණාමදුක්ඛතාය. ඉති තං සබ්බං දුක්ඛං තීහි දුක්ඛතාහි සඞ්ගහිතං, ඉති ඉදං ච දුක්ඛං තිවිධං, දුවිධං දුක්ඛං කායිකං ච චෙතසිකං ච, දුවිධං අප්පියසම්පයොගො ච පියවිප්පයොගො ච, ඉදං සත්තවිධං දුක්ඛං.
තත්ථ තිවිධො සමුදයො අචතුත්ථො අපඤ්චමො.
කතමො තිවිධො: තණ්හා ච දිට්ඨි ච කම්මං ච.
තත්ථ තණ්හාව භවසමුදයො. කම්මං තථානිබ්බත්තස්ස හීනප්පණීතතා{2} අයං සමුදයො. ඉති යාපි භවගතීසු හීනතා ච පණීතතා ච, යාපි තීහි දුක්ඛතාහි සඞ්ගහිතා, යො’පි ද්වීහි මූලෙහි සමුදානීතො අවිජ්ජාය නිවුතස්ස භවතණ්හාසංයුත්තස්ස සවිඤ්ඤාණකො කායො, සො’පි තීහි දුක්ඛතාහි සඞ්ගහිතො.
තථා විපල්ලාසතො දිට්ඨි අවගන්තබ්බා{3} යා සත්තවිධා{4} නිද්දිසිතබ්බා එකො විපල්ලාසො තීණි නිද්දෙසයති චත්තාරි විපල්ලාසවත්ථූනි.
තත්ථ කතමො එකො විපල්ලාසො: යො විපරීතගාහො{5} පටික්ඛෙපෙන ඔතරණං යථා ‘අනිච්චෙ නිච්චමි’ති විපරීතං ගණ්හාති. එවං චත්තාරො විපල්ලාසා. අයමෙකො විපල්ලාසීයති සඤ්ඤා චිත්තං දිට්ඨි.
කතමානි චත්තාරි විපල්ලාසවත්ථූනි: කායො වෙදනා චිත්තං ධම්මා.
එවං විපල්ලාසගතස්ස අකුසලං ච පවඩ්ඪෙති. තත්ථ සඤ්ඤාවිපල්ලාසො දොසං අකුසලමූලං පවඩ්ඪෙති. චිත්තවිපල්ලාසො ලොභං අකුසලමූලං පවඩ්ඪෙති, දිට්ඨිවිපල්ලාසො මොහං අකුසලමූලං පවෙඩ්ඪති. තත්ථ දොසස්ස අකුසලමූලස්ස තීණි මිච්ඡත්තානි ඵලං: මිච්ඡාවාචා මිච්ඡාකම්මන්තො මිච්ඡාආජීවො. ලොභස්ස අකුසලමූලස්ස තීණි මිච්ඡත්තානි ඵලං: මිච්ඡාසඞ්කප්පො මිච්ඡාවායාමො මිච්ඡාසමාධි.
මොහස්ස අකුසලමූලස්ස ද්වෙ මිච්ඡත්තානි ඵලං: මිච්ඡාදිට්ඨි ච මිච්ඡාසති ච. එවං අකුසලං සහෙතු සප්පච්චයං විපල්ලාසා ච පච්චයො. අකුසලමූලානි සහෙතු, එතෙයෙව පටිපක්ඛෙන අනූනා අනධිකා ද්වීහි පච්චයෙහි නිද්දිසිතබ්බා. නිරොධෙ ච මග්ගෙ ච විපල්ලාසමුපාදාය පරතො{1} පටිපක්ඛෙන.{2}
තත්ථිමා උද්දානගාථා:
(1) අවිජ්ජාය නිවුතො ලොකො - චිත්තං සංයොජනම්පි ච, යා උච්ඡින්න{3}භවතණ්හා - ද්වෙධා චෙව විමුත්තියො.
(2) කුම්භූපමං කායමිමං - යං න තුම්හාකං ජහාථ, යෙ කෙචි සොකා පරිදෙවා{4} - තිම්බරූකො{5} ච සයං කතං.
(3) දුක්ඛං දිට්ඨි ච උපන්නං - යං ච ගොපාලකූපමං, සති කායගතා මාහු - සමථො ච විපස්සනා.
(4) ආසා පිහා ච අභිනන්දනා ච - චතුන්නමනනුබොධනා, යානි සොතානි ලොකස්මිං - දළ්හනෙමියානකාරො.
(5) යං නිස්සිතස්ස චලිතං - අනපට්ඨිතකාය සති,{6} සයං කතෙන කම්මෙන{7} - විමුත්තායතනෙහි ච.
පෙටකොපදෙසෙ මහාකච්චායනෙන භාසිතෙ
අරියසච්චප්පකාසනා නාම පඨමභූමි සමත්තා.
2. දුතියභූමි - සාසනපට්ඨානං
තත්ථ කතමං සාසනපට්ඨානං:
1. සංකිලෙසභාගියං සුත්තං, 2. වාසනාභාගියං{1} සුත්තං, 3. නිබ්බෙධභාගියං සුත්තං, 4. අසෙඛභාගියං සුත්තං, 5. සංකිලෙසභාගියං ච වාසනාභාගියං ච{2}, 6. සංකිලෙසභාගියං ච නිබ්බෙධභාගියං ච, 7. සංකිලෙසභාගියං ච නිබ්බෙධභාගියං ච අසෙඛභාගියං ච, 8. වාසනාභාගියං{2} ච නිබ්බෙධභාගියං ච. 9. ආණත්ති, 10. ඵලං, 11. උපායො, 12. ආණත්ති ච ඵලං ච, 13. ඵලං ච උපායො ච, 14. ආණත්ති ච ඵලං ච උපායො ච, 15. අස්සාදො, 16. ආදීනවො, 17. නිස්සරණං, 18. අස්සාදො ච ආදීනවො ච, 19. අස්සාදො ච නිස්සරණං ච, 20. ආදීනවොච නිස්සරණං ච, 21. අස්සාදො ච ආදීනවො ච නිස්සරණං ච, 22. ලොකිකං, 23. ලොකුත්තරං, 24. ලොකිකං ච ලොකුත්තරං ච, 25. කම්මං, 26. විපාකො, 27. කම්මං ච විපාකො ච, 28. නිද්දිට්ඨං, 29. අනිද්දිට්ඨං, 30. නිද්දිට්ඨං ච අනිද්දිට්ඨං ච, 31. ඤාණං, 32. ඤෙය්යං, 33. ඤාණං ච ඤෙය්යං ච, 34. දස්සනං, 35. භාවනා, 36. දස්සනං ච භාවනා ච, 37. විපාකකම්මං, 38. න විපාකකම්මං, 39. නෙවවිපාකන විපාකකම්මං, 40. සකවචනං, 41. පරවචනං, 42. සකවචනං ච පරවචනං ච, 43. සත්තාධිට්ඨානං, 44. ධම්මාධිට්ඨානං, 45. සත්තාධිට්ඨානං ච ධම්මාධිට්ඨානං ච, 46. ථවො, 47. අනුඤ්ඤාතං, 48. පටික්ඛිත්තං, 49. අනුඤ්ඤාතං ච පටික්ඛිත්තං ච, 50. සකවචනාධිට්ඨානං, 51. පරවචනාධිට්ඨානං, 52. සකවචනාධිට්ඨානං ච, පරවචනාධිට්ඨානං ච, 53. කිරියං, 54. ඵලං, 55. කිරියං ච ඵලං ච.
(තත්ථ, සකවචනාධිට්ඨානං, පරවචනාධිට්ඨානං, සකවචනාධිට්ඨානං ච පරවචනාධිට්ඨානං ච, කිරියං, ඵලං, කිරියං ච - ඉමානි ඡ පටික්ඛිත්තානි.]
(1) තත්ථ කතමං සංකිලෙසභාගියං සුත්තං:
1. කාමන්ධා ජාලසඤ්ජන්නා - තණ්හාඡදනඡාදිතා, පමත්තබන්ධනා{3} බද්ධා - මච්ඡා ව කුමිනාමුඛෙ, ජරාමරණමන්වෙන්ති - වච්ඡො ඛීරපකොව මාතරං.
“පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ නීවරණා”.
(2) තත්ථ කතමං වාසනාභාගියං සුත්තං:
2. මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා - මනොසෙට්ඨා මනොමයා, මනසා චෙ පසන්නෙන - භාසති වා කරොති වා, තතො නං සුඛමන්වෙති - ඡායාව අනපායිනී.
සංයුත්තකෙ සුත්තං:{4} මහානාමස්ස සක්කස්ස ඉදං භගවා සක්යානං කපිලවත්ථුම්හි නගරෙ නයවිත්ථාරෙන, සද්ධාසීලපරිභාවිතං චිත්තං භාවඤ්ඤෙන පරිභාවිතං තං නාම පච්ඡිමෙ කාලෙ. [?]
(3) තත්ථ කතමං නිබ්බෙධභාගියං සුත්තං:
3. උද්ධං අධො සබ්බධි විප්පමුත්තො අයමහමස්මී’ති අනානුපස්සී, එවං විමුත්තො උදතාරි ඔඝං අතිණ්ණපුබ්බං අපුනබ්භවාය.
“කිමත්ථියානි භන්තෙ කුසලානි සීලානි”{1} ආනන්දො පුච්ඡති සත්ථාරං.
(4) තත්ථ කතමං අසෙඛභාගියං සුත්තං:
4. යස්ස සෙලූපමං චිත්තං - ඨිතං නානුපකම්පති විරත්තං රජනීයෙසු - කොපනෙය්යෙ න කුප්පති, යස්සෙවං භාවිතං චිත්තං - කුතො නං දුක්ඛමෙස්සතී’ති.
“ආයස්මා මං භන්තෙ සාරිපුත්තො ආසජ්ජ අප්පටිනිස්සජ්ජ චාරිකං පක්කන්තො”{2} සාරිපුත්තස්ස බ්යාකරණං කාතබ්බං. “යස්ස නූන භන්තෙ කායෙ කායගතාසති අනුපට්ඨිතා අස්ස”{3} විත්ථාරෙන කාතබ්බං.
(5) තත්ථ කතමං සංකිලෙසභාගියං ච වාසනාභාගියං ච සුත්තං:
5. ඡන්නමතිවස්සති - විවටං නාති වස්සති, තස්මා ඡන්නං විවරෙථ - එවං තං නාතිවස්සති.
“ඡන්නමතිවස්සතී’ති සංකිලෙසො, “විවටං නාතිවස්සතී”ති වාසනා.
“තමොතමපරායනො”ති විත්ථාරෙන. තත්ථ යො ච තමො යො ච තමපරායනො, අයං සංකිලෙසො. යො ච ජොති, යො ච ජොතිපරායනො, අයං වාසනා.
(6) තත්ථ කතමං සංකිලෙසභාගියං ච නිබ්බෙධභාගියං ච සුත්තං:
6. න තං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරා යදායසං දාරුජං බබ්බජං ච’{4} සාරත්තරත්තා මණිකුණ්ඩලෙසු, පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා.
7. එතං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරා ඔහාරිනං සිථිලං දුප්පමුඤ්චං, එතම්පි ඡෙත්වාන පරිබ්බජන්ති{5} අනපෙක්ඛිනො කාමසුඛං පහාය.{*}