තත්ථ සො ච පණීතාසු ගතිසු උප්පත්තිං දස්සෙති, තප්පරමො තෙන වුච්චතෙ තමො ජොතිපරායනො.
තත්ථ යො පුග්ගලො ජොති තමපරායනො කුසලස්ස කම්මවිපාකං දස්සෙති. යං චක්ඛු පාපමිත්තසංසග්ගෙන පාපමිත්තූපසෙවනෙන{1} පාපමිත්තවසානුගො අකුසලං ධම්මං අභිවඩ්ඪති. තං භාවනාය හීනාසු ගතිසු උප්පත්තිං දස්සෙති. තප්පරමො තෙන වුච්චතෙ ජොති තමපරායනො.
තත්ථ යො පුග්ගලො ජොති ජොතිපරායනො, සො ජොති තභාවතාය යාව පණිතාසු ගතිසු උප්පත්ති. දස්සෙති තප්පරමො. තෙනාහ ජොති ජොතිපරායනො.
ජොතිතමපරායනෙන දසඅකුසලානං ධම්මානං උදයං දස්සෙති. තමෙන පුග්ගලෙන අකුසලානං කම්මානං විපාකං දස්සෙති න අකුසලානං ධම්මානං විපාකං දස්සෙති. තමෙන අට්ඨ මිච්ඡත්තානි දස්සෙති. ජොතිනා අට්ඨ සම්මත්තානි දස්සෙති ජොතිනා තමපරායනෙන දස අකුසලකම්මපථෙ දස්සෙති. ජොතිනා පණීතත්තං දස්සෙති. තමෙන ජොතිපරායනෙන අතපනීයං ධම්මං දස්සෙති. ජොතිනා තමපරායනෙන තපනීයං ධම්මං දස්සෙති. අයං සුත්තත්ථො.
1. තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො: ඉමම්හි සුත්තෙ කිං දෙසිතං. තත්ථ වුච්චතෙ: ඉමම්හි සුත්තෙ කුසල කුසලා ධම්මා දෙසිතා. කුසලා කුසලානං ච ධම්මානං විපාකො දෙසිතො. හීනප්පණිතානං ච සත්තානං ගතිනානාකරණං{2} දෙසිතං. අයං දෙසනාහාරො.
2. 3: තත්ථ කතමො විචයො හාරො. අකුසලස්ස කම්මස්ස යො විපාකං පච්චනුභොති, තත්ථ ඨිතො අකුසලෙ ධම්මෙ උප්පාදියති විචයං තං යුජ්ජති. කුසලස්ස කම්මස්ස යො විපාකං පච්චනුභොති, තත්ථ ඨිතො කුසලෙ ධම්මෙ උප්පාදීයති විචයං තං යුජ්ජති. අයං විචයො යුත්ති ච.
4. තත්ථ කතමො පදට්ඨානො හාරො: යො පුග්ගලො ජොති, සො පච්චවෙක්ඛණාය පදට්ඨානං, යො පුග්ගලො තමො, සො තමාදින්නං, වානුපස්සනාය පදට්ඨානන්ති දස්සෙති. තමෙන ජොතිපරායනෙන අප්පමාදස්ස පදට්ඨානං දස්සෙති. තමො අවිජ්ජාය ච දිට්ඨියා ච පදට්ඨානං දස්සෙති, ජොතිනා තමපරායනෙන පමාදස්ස ච දිට්ඨියා ච පදට්ඨානං දස්සෙති. අයං පදට්ඨානො.
5. තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරො: තමෙන තමපරායනෙන අවිජ්ජාය නිද්දිට්ඨාය සබ්බකිලෙසධම්මා නිද්දිට්ඨා හොන්ති. තමෙන ජොතිපරායනෙන ජොති විජ්ජාය නිද්දිට්ඨාය සබ්බෙ බොධිපක්ඛියධම්මා නිද්දිට්ඨා හොන්ති. ජොතිතමපරායනෙන පමාදො නිද්දිට්ඨො හොති. තමෙන ජොතිපරායනෙන අප්පමාදො නිද්දිට්ඨො හොති අයං ලක්ඛණො හාරො.
6. තත්ථ කතමො චතුබ්යූහො හාරො: ඉමම්හි සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො: යෙ සත්තා නීචකුලිනො න තෙ ඉමං සුත්වා කුසලෙ ධම්මෙ සමාදාය වත්තිස්සන්ති, යෙ සත්තා උච්චකුලිනො, තෙ ඉමං ධම්මදෙසනං සුත්වා භිය්යොසොමත්තාය කුසලෙ ධම්මෙ සමාදාය වත්තිස්සන්තීති. අයං චතුබ්යූහො හාරො, භූමියං උපදෙසො.
7. තත්ථ කතමො ආවට්ටො හාරො: යා අවිජ්ජාතොප්පභුති තණ්හා, අයං සමුදයො. යො{1} තමොතමපරායනො, ඉදං දුක්ඛං, ඉමානි ද්වෙ සච්චානි දුක්ඛං ච සමුදයො ච. ජොති යෙන සුත්තෙන ධම්මෙන පඤ්ඤාපීයති, යො ධම්මො පඤ්ඤින්ද්රියස්ස පදට්ඨානං. තෙන අමොහෙන තීණි කුසලමූලානි පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති, සග්ගස්ස පදට්ඨානං.
8-9. තත්ථ කතමො විභත්ති: තමොතමපරායනොති න එකං සෙන, කිං කාරණං: අත්ථි තමො ච භවො අපරාපරියවෙදනීයෙන ච කුසලෙන ජොතිනා පුග්ගලෙන සහොපත්තිභාවෙ, අත්ථි ජොති ච භවො අපරාපරියවෙදනීයෙන ච අකුසලෙන තමෙන පුග්ගලෙන සභොපත්තිභාවෙ, පරිවත්තනා තමෙසු පටිපක්ඛොති ජොතිනා තමපරායනො.
10. තත්ථ කතමො වෙවචනො: යො තමො සො එවං අත්තව්යාබාධාය{2}. පටිපන්නො, සො අස්සද්ධාය බාලො අකුසලො අව්යත්තො{3} අනාදීනවදස්සී යො ජොති යො අත්තහිතාය පටිපන්නො පණ්ඩිතො කුසලො ව්යත්තො ආදීනවදස්සී. අයං වෙවචනො.
11. තත්ථ කතමො පඤ්ඤත්ති: යො පුග්ගලො විපාකපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපීයති{4} ජොති කුසලධම්මූපපත්තීපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤාපීයති.{4} කුසලධම්මවිපාකපඤ්ඤත්තියා චාති.
12. ඔතරණොති: යෙ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා යං ච ජරාමරණං යා ච අවිජ්ජා, තං පදට්ඨානං. නිද්දෙසෙන (?) විජ්ජුප්පාදා අවිජ්ජානිරොධො, යො යාව ජරාමරණනිරොධො{5}. ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නා. ධම්මධාතු ධම්මායතනං ච පදට්ඨානං, නිද්දෙසෙන ධාතුසු.
13. තත්ථ කතමො සොධනො: ඉමස්ස සුත්තස්ස දෙසිතස්ස ආරම්භො. (සුද්ධො.)
14. අධිට්ඨානොති: තමොති භගවා බ්රවීති, න එකං පුග්ගලං දෙසෙති. යාවතා සත්තානං ගති, තත්ථ යෙ දුච්චරිතධම්මෙන උපපන්නා, තෙ බහුලාධිවචනෙන තමො නිද්දිසති. යා ජොති සබ්බසත්තෙසු කුසලධම්මුපපත්ති{6} සබ්බං තං ජොතීති අභිලපති, අයමෙකතා පච්චයො යොනිසොමනසිකාරපඤ්ඤත්ති චතුන්නං මහාභූතානං පුග්ගලානං.
15. තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො: අකුසලස්ස පාපමිත්තතා පච්චයො, අයොනිසොමනසිකාරො හෙතු. කුසලස්ස කල්යාණමිත්තතා පච්චයො, යොනිසොමනසිකාරො හෙතු.
16. තස්ස කතමා සමාරොපනා{1}: “ඉධෙකච්චො නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො{2} හොතී”ති නීචෙ කුලෙ පච්චාජාතො රූපෙසු සද්දෙසු ගන්ධෙසු රසෙසු ඵස්සෙසු, සො අනුප්පන්නො{3} සබ්බම්හි මානුස්සකෙ උපභොගපරිභොගෙ. {*}ජොති පණීතෙසු කුලෙසු උපපන්නො සබ්බම්හි මානුසකෙ උපභොගපරිභොගෙ උපපන්නොති.
7. 12.
තත්ථ කතමං සංකිලෙසභාගියං නිබ්බෙධභාගියං ච සුත්තං: “න තං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරා”ති ගාථා. කෙන කාරණෙන තං බන්ධනං දළ්හං, චතූහි කාරණෙහි ඉස්සරියෙන සක්කා මෙචෙතුං ධනෙන වා අඤ්ඤෙන වා යාචනාය වා පරායනෙන වා, යෙසු ච අයං රාගො මණිකුණ්ඩලෙසු පුත්තෙසු දාරෙසු ච යා අපෙක්ඛා, ඉදමස්ස චෙතසිකබන්ධනං, තං න සක්කා ඉස්සරියෙන වා ධනෙන වා අඤ්ඤෙන වා යාචනාය වා පරායනෙන වා මොචෙතුං, න ච තත්ථ කොචි අත්ථි පාටිභොගො. ඉමිනා බන්ධනතො මොචයිතා{4} දෙවො වා මනුස්සො වා යදිදං බන්ධනං රාගානුසයෙන ච ඡසු බාහිරෙසු ච ආයතනෙසු බජ්ඣති.{5} රූපෙසු රූපතණ්හා බන්ධති, යාව ධම්මෙසු ධම්මතණ්හා, යො ඉධ ලොකෙ බද්ධො{6} පරලොකස්මිං බද්ධො නීයති, සො බද්ධො ජායති, බද්ධො මීයති, බද්ධො අස්මා ලොකා පරං ලොකං ගච්ඡති, න සක්කා මොචෙතුං අඤ්ඤත්ර අරියධම්මෙන ඉමං ච බන්ධනං. මරණභවං ච{7} උපපත්තිභවං ච භයතො විදිත්වා ඡන්දරාගං පජහති. සො ඉමං ඡන්දරාගං පජහිත්වා අතික්කමති ඉමං ච ලොකං{8} ඉතො පරං දුතියං{9}.
තත්ථ යං බන්ධනා සඞ්ඛාරානං පහානං ඉදං වුච්චති උභයෙසු ඨානෙසු විරියං{10} ගන්ධපරිවාතො{11} සුමුනි නොපලිප්පති{12} තථෙව පරිග්ගහෙසු පුත්තෙසු දාරෙසු ච අබ්බුළ්හො{13} සල්ලොති තස්සායෙව{14}
තණ්හාය පහානං දස්සෙති. අයං තණ්හාමූලස්ස පහානා වරෙථ{1} අප්පමත්තොති කාමො පමාදවත්තති පහානාය නෙක්ඛම්මාභිරතො අප්පමාදවිහාරී භවති. තස්ස ආසයං පහානාය නෙව ඉමං ලොකං ආසිංසති{2} න පරං ලොකං{3} න ඉධලොකනිස්සිතං පියරූපං සාතරූපං ආකඞ්ඛති, නාපි පරලොකනිස්සිතං පියරූපං සාතරූපං ආකඞ්ඛති. තෙන වුච්චතෙ “නාසිංසතෙ{4} ලොකමිමං පරං{5}වා”ති.
යං තස්ස පහානං තං ඡෙදනං අට්ඨකවග්ගියෙසු මුනිනා නිද්දිට්ඨං.{6} සො ඉධ විරොධො අට්ඨකවග්ගියෙසු නාසිංසනං{7} ඉධ අන්යථා{8} තථායං තණ්හා,{9} තස්ස පරිග්ගහස්ස වත්ථුකාමස්ස එකගාථාය එතෙ සබ්බෙ කාමා දස්සිතා. තෙන භගවා දෙසෙති:
“එතම්පි ජෙත්වාන පරිබ්බජන්ති. අනපෙක්ඛිනො සබ්බකාමෙ{10} සහායා”ති.
ඉමිස්සා ගාථාය ද්විධා නිද්දෙසො: සංසදෙනනිද්දෙසො ච සමයනිද්දෙසො ච, යථා අයං ගාථා සංකිලෙසභාගියං ච, එවං තාය ගාථාය සංකිලෙසභාගියං ච නිබ්බෙධභාගියං ච විසජ්ජනා. යථායං ගාථා එවං{11} සබ්බගාථාසු ව්යාකරණෙසු වා, නිද්දිට්ඨං සුත්තං.
1. තත්ථ කතමා දෙසනා: ඉමං සුත්තං කෙනාධිප්පායෙන දෙසිතං, යෙ රාගචරිතා සත්තා, තෙ කාමෙ පජහිස්සන්තීති අයං තත්ථ භගවතො අධිප්පායො.
2. තත්ථ කතමො විචයො: යස්ස දසවත්ථුකා කිලෙසා උත්තිණ්ණා වන්තා විදිතා. කතමෙ දසවිධාති: කිලෙසකාමා ච ඔරම්භාගියඋද්ධම්භාගියා ච සඤ්ඤොජනා දසවත්ථුකානි ආයතනානි. අයං විචයො.
3. තත්ථ කතමා යුත්ති: යෙ සාරත්තා තෙ දළ්හබන්ධනෙන{12} බජ්ඣන්ති{13} අත්ථි එසා යුත්ති.
4. තත්ථ කතමො පදට්ඨානො: සාරත්තො මණිකුණ්ඩලෙසූති මමඞ්කාරස්ස පදට්ඨානං, අපෙක්ඛාති අතීතවත්ථුස්ස සාරාගස්ස පදට්ඨානං. එතම්පි ජෙත්වාති භාවනාය පදට්ඨානං.
5. තත්ථ කතමො ලක්ඛණො: සාරත්තචිත්තො මණිකුණ්ඩලෙසු යො අහඞ්කාරෙ විසත්තො මමඞ්කාරෙ විසත්තො, සො{1} පුත්තදාරෙ සාරත්තො ඛෙත්තවත්ථුස්මිං සාරත්තො. අයං ලක්ඛණො හාරො.
6. තත්ථ කතමො චතුබ්යූහො හාරො: ඉධ සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො: යො නිබ්බානෙන ඡන්ද්රිකා භවිස්සන්ති තෙ පුත්තදාරෙසු{2} තණ්හං පජහිස්සන්ති, අයං තත්ථ භගවතො අධිප්පායො. අයං චතුබ්යූහො හාරො{3}.
7. තත්ථ කතමො ආවට්ටො: යා පුත්තදාරෙසු{4} තණ්හා අයං සමුදයො. යෙ උපාදින්නක්ඛන්ධා තෙ යෙ ච බාහිරෙසු රූපෙසුපරිග්ගහො,{5} ඉදං දුක්ඛං. යං තත්ථ ඡෙදනීයං, අයං නිරොධො. යෙන භිජ්ජති, අයං මග්ගො. ඉමානි චත්තාරි සච්චානි.
8. විභත්තීති: නත්ථි විභත්තියා භූමි.
9. පරිවත්තනොති: පටිපක්ඛො නිද්දිට්ඨො.
10. තත්ථ කතමො වෙවචනො: නිද්දිට්ඨො වෙවචනො.
11. තත්ථ කතමො ඔතරණො: අත්ථි තණ්හා එකො සත්තො ඔතිණ්ණො තප්පච්චයා විඤ්ඤාණං, යාව ජරාමරණං, යා තත්ථ වෙදනා අයං අවිජ්ජා, විජ්ජුප්පාදා අවිජ්ජානිරොධො, යාව ජරාමරණනිරොධො.
12. තත්ථ කතමො සොධනො: සුද්ධො ගාථාය ආරම්භො.
13. තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො: “න තං දළ්හං බන්ධනමාහු ධීරා”ති එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා, න වෙමත්තතාය. චත්තාරො රාගා: කාමරාගො රූපරාගො භවරාගො දිට්ඨිරාගො චා’ති එකත්තතාය පඤ්ඤත්තා.
14. තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො: යෙසං රාගො මණිකුණ්ඩලෙසු තස්ස සුභසඤ්ඤා හෙතු, අනුබ්යඤ්ජනසො ච නිමිත්තග්ගාහො පච්චයො. යාය තෙ ඡින්නානි තස්ස අසුභසඤ්ඤා හෙතු, නිමිත්තග්ගහනඅනුබ්යඤ්ජනග්ගහනවිනොදනං පච්චයො.
15. තත්ථ කතමො සමාරොපනො: සාරත්තො මණිකුණ්ඩලෙසු සම්මූළ්හවිධො දුට්ඨාතිපි එතම්පි{6} ඡෙත්වාන පරිබ්බජන්තීති තං පරිඤ්ඤාතත්ථං පරිවජ්ජිතත්ථං පජහිතා. අයං සමාරොපනො.
7. 13.
“යං චෙතෙති යං පකප්පෙති යං අනුසෙති”{*} විත්ථාරෙන පච්චයො යං වා චෙතසිකං කායිකං ච වාචසිකං ච කම්මං.{1} කිං කාරණා: චෙතසිකා හි චෙතනා මනොකම්මන්ති{2} වුච්චතෙ, යං චෙතනාකම්මං තං{3} චෙතසිකං ඉමං කායිකං ච වාචසිකං ච ඉමානි තීණි කම්මානි නිද්දිට්ඨානි.
කායකම්මවචීකම්මානි ච{4} තානි කුසලානිපි යං කායෙන ච වාචාය ච ආරභති පරාමසති, අයං වුච්චති සීලබ්බතපරාමාසො.
සඞ්කප්පනා තෙ තිවිධා සඞ්ඛාරා පුඤ්ඤමයා අපුඤ්ඤමයා ආනෙඤ්ජමයා, තප්පච්චයා විඤ්ඤාණං තෙ ආරම්මණඅමතං හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා.
යා සුභසඤ්ඤා සුඛසඤ්ඤා අත්තසඤ්ඤා ච ඉදං චෙතසිකං. යං රූපූපගං විඤ්ඤාණං තිට්ඨති රූපාරම්මණං රූපපතිට්ඨිතං නන්දූපසෙචනං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලතං ගච්ඡති, අයං සඞ්කප්පනා. ඉති යං විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු ඨිතං පඨමාභිනිබ්බත්ති ආරම්මණවසෙන උපාදානං. ඉදං වුච්චති චෙතසිකන්ති.
තත්ථ ඨිතස්ස අරූපස්ස යා නිකන්ති අජ්ඣොසානං, ඉදම්පි සකම්පිතං. මනාපිකෙසු රූපෙසු පියරූපසාතරූපෙසු ආභොගො, ඉදං චෙතසිකං.
යං චෙතෙති සත්තෙසු{5} මනාපිකෙසු අභිජ්ඣාකායගන්ථො. පටිඝානුසයෙසු බ්යාපාදකායගන්ථො. සබ්බෙ චත්තාරො ගන්ථා, අයං පඤ්චසු කාමගුණෙසු පඨමාභිනිපාතො චිත්තස්ස. යා චෙතනා යස්ස තත්ථ අස්සාදානුපස්සිස්ස අනෙකා පාපකා අකුසලා ධම්මා චිත්තං අරූපවතියො හොන්ති. (?) පුග්ගලො රාගානුබද්ධභූතො{6} තෙහි කිලෙසකාමෙහි යථාකාමකරණීයො, අයං වුච්චතෙ කාමෙසු පකප්පනා. එවං සබ්බෙ චත්තාරො ඔඝා.
යං තෙහි කාමෙහි සංයුත්තො විහරති භාවිතො අජ්ඣොසන්නො, අයං චෙතනා. යස්ස තථායං අවීතරාගස්ස අවිගතපෙමස්ස{7} තස්ස විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති{8} සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. දුක්ඛානුපරිවත්තිතං විඤ්ඤාණං හොති, සරිතස්ස වයධම්මසමුප්පාදො චිත්තං පරියාදියති. ඉදං වුච්චති පකප්පිතන්ති.
එවමෙකස්ස{1} චෙතෙති ච පකප්පෙති ච විඤ්ඤාණස්ස ඨිති යා හොති, සා ච ඨිති ද්විධා: ආරම්මණට්ඨිති ච ආහාරට්ඨිති ච, තත්ථ යා ආරම්මණට්ඨිති, අයං නාමරූපස්ස පච්චයො, යා ආහාරට්ඨිති යා පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිකා ඨිති යා ච පොනොභවිකා ඨිති, අයං වුච්චති ආරම්මණං, තං හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා තස්ස විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං යාව ජරාමරණං ච චෙතෙති.
අථ ච පුන පත්ථයතෙ යතො න පොනොභවිකා{2} අනාගතවත්ථූම්හි. අයං පටිපක්ඛො නිද්දිට්ඨො, න චෙතෙති න පත්ථයති අත ච දූසෙතීති දුවිධො නිද්දෙසො. අස්ස පුබ්බෙ හොති තං චෙතසිකං තං පකප්පීතං අසමූහිතං තප්පච්චයා. අයං විඤ්ඤාණස්ස ඨිති හොති.
අථවා තස්ස අනුසයා ආවීභවන්ති තප්පච්චයා තස්ස පුනබ්භවො නිබ්බත්තති. අථවා නං සංකීයතෙ අප්පෙතු ආගාරෙ වා. සුඛුමා වා සන්ති වා න සංකීයතෙ කාමෙ තං එවං නිච්චෙසුපි ආගාරෙසු ජාතො හොති. තං නයති යං නො කප්පෙතුං එවං සංඛාරා චෙතිතා පකප්පිතා ච ආරම්මණභූතා හොන්ති. (?) යා ච චෙතනා යා ච පකප්පනා යං ච වත්ථු නිබ්බත්තං. උභොපි එතෙ ආරම්මණං විඤ්ඤාණස්ස, තථා චෙතනාය ච සංකප්පනාය ච පත්ථනාය ච භූතා සත්තා චෙතෙති ච සඞ්කප්පෙති ච. යං සභවෙසනා{3} න ච චෙතෙති න ච සඞ්කප්පෙති. කතමෙ ච සත්තා භූතා: යෙ ච තනුජාතා අණ්ඩජාපි අණ්ඩකා අනුභින්නා සංසෙදජා න ච සම්භින්නා, ඉමෙ භූතා, කතමෙ සම්භවෙසිනො: ගබ්භගතා අණ්ඩගතා සංසරන්තො ඉමෙ න චෙතෙන්ති{4} න පත්ථෙන්ති න ච සඞ්කප්පෙන්ති.{4} අනුසයෙන ච පුනබ්භවො නිබ්බත්තීති.
යෙ භූතා සත්තා යෙ සම්භවෙසිනො, තෙ ථාවරා. යෙ වා සත්තා{5} චෙතෙන්ති පත්ථෙන්ති ච යෙ ථාවරා, තෙ න ච චෙතෙන්ති න ච පත්ථෙන්ති න ච සඞ්කප්පෙන්ති අනුසයෙන ච සංසරන්ති.
අපරො පරියායො: යෙ අරියපුග්ගලා සෙඛා, තත්ථ තෙ න ච චෙතෙන්ති, න ච සඞ්කප්පෙන්ති, අනුසයෙන පුන උප්පජ්ජන්ති.
අපරො පරියායො: යෙ සුඛුමා පාණා භූමිගතා උදකගතා චක්ඛුනො ආපාථං{6} නාගච්ඡන්ති, තෙ න ච චෙතෙන්ති න ච සඞ්කප්පෙන්ති, අනුසයෙන ච සංසරන්ති.
අපරො පරියායො: බාහිකා (?) සබ්බෙ භික්ඛු අභිමානිකා. තෙ න ච චෙතෙන්ති. න ච පත්ථයන්ති, අනුසයෙන ච සංසරන්ති. න ච චෙතෙන්ති න ච සඞ්කප්පෙන්ති න ච අනුසෙන්ති. ආරම්මණම්පෙතං න හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා.
න ච චෙතෙතීති: පරියුට්ඨානසමුග්ඝාතං දස්සෙති. න ච අනුසෙතීති: අසුසයසමුග්ඝාතං දස්සෙති. න ච චෙතෙතීති ඔළාරිකානං කිලෙසානං පහානං දස්සෙති. න ච අනුසෙතීති: සුඛුමානං කිලෙසානං පහානං දස්සෙති. න ච චෙතෙතීති: යෙන (?) භූමි ච. න ච පත්ථයතී{1}ති: සකදාගාමී අනාගාමී. න ච අනුසෙතීති අරහා.{2} න ච චෙතෙතීති සීලක්ඛන්ධස්ස පටිපක්ඛෙන පහානං දස්සෙති. න ච පත්ථයතීති සමාධික්ඛන්ධස්ස පටිපක්ඛෙන පහානං දස්සෙති. න ච අනුසෙතීති පඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස පටිපක්ඛෙන පහානං දස්සෙති. න ච චෙතෙතීති අපුඤ්ඤමයානං සඞ්ඛාරානං පහානං දස්සෙති. න ච අනුසෙතීති ආනෙඤ්ජමයානං සඞ්ඛාරානං පහානං දස්සෙති. න ච චෙතෙතීති අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්රියං, න ච පත්ථයතීති අඤ්ඤින්ද්රියං, න ච අනුසෙතීති අඤ්ඤාතාවිනො ඉන්ද්රියං. න ච චෙතෙතීති මුදුකා ඉන්ද්රියභාවනා, න ච පත්ථයතීති මජ්ඣඉන්ද්රියභාවනා, න ච අනුසෙතීති අධිමත්තා ඉන්ද්රියභාවනා. අයං සුත්තත්ථො.
1. තත්ථ කතමා දෙසනා: ඉධ සුත්තෙ චත්තාරි සච්චානි දෙසිතානි.
2-3. යං ච චෙතයිතං යං ච පකප්පිතං අත්ථි එතං ආරම්මණං චිත්තං පතිට්ඨාති{3} විචිනාති{4} යුජ්ජති. න ච චෙතෙතීති න ච පත්ථයතීති අත්ථි එතං{5} ආරම්මණං අනුසයෙ විඤ්ඤාණමිති විචීනයති{6} යුජ්ජති න ච චෙතෙති න ච පත්ථයති. අනුසයප්පහානා විඤ්ඤාණට්ඨිතිං න ගවෙසන්ති. විචයන්තං{7} යුජ්ජති. අයං යුත්ති විචයො.
4. තත්ථ කතමො පදට්ඨානො: චෙතනාපරියුට්ඨානං චෙතනාපරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං. සඞ්කප්පනං උපාදානස්ස පදට්ඨානං. අනුසයො පරියුට්ඨානස්ස පදට්ඨානං, තෙසං ඡන්දරාගවිනයාය භාවනා භවරාගස්ස පහානං.
5. තත්ථ කතමො ලක්ඛණො: යං චෙතසිකන්ති වෙදයිතං පකප්පිතං උග්ගහිතං විඤ්ඤාතං තං විඤ්ඤාණං{8} ආරම්මණම්පි පච්චයොපි.
6. තත්ථ කතමො චතුබ්යූහො: ඉධ සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො: යෙ පුනබ්භවං න ඉච්ඡන්ති, තෙ න චෙතයිස්සන්ති න ච පත්ථයිස්සන්තීති. අයං අධිප්පායො.
7. ආවට්ටොති: යා ච චෙතනා පත්ථනා ච අනුසයො ච විඤ්ඤාණට්ඨිති පහානා ච, ඉමානි ද්වෙ සච්චානි.
8. විභත්තීති: නත්ථි විභත්තියා භූමි.
9. පරිවත්තනා පන පටිපක්ඛං සුත්තං.
10. තත්ථ කතමො වෙවචනො: චෙතනා රූපසඤ්චෙතනා යාච ධම්මසඤ්චෙතනා. සො අනුසයො තෙ සත්ත අනුසයා.
11. පඤ්ඤතීති: චෙතනා පරියුට්ඨාන{1}පඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. සඞ්කප්පනං උපාදානපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තං. අනුසයො හෙතුපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. විඤ්ඤාණට්ඨිති උපපත්තිහෙතුපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා. චෙතනා සඞ්කප්පනා අනුසයො සමුච්ඡෙදො ඡන්දරාගවිනයපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තො. පඨමෙ කෙචි ද්වීහි පරිවත්තකෙහි පටිච්චසමුප්පාදො ඉදප්පච්චයතාය මජ්ඣපඤ්ඤත්ති. (?)
12. ඔතරණොති: ද්වීහි පරිවත්තකෙහි{2} දුක්ඛං ච සමුදයො ච, මජ්ඣිමකෙහි මග්ගො ච නිරොධො ච.
13. සොධනොති: සුත්තෙ සුත්තස්ස ආරම්භො.
14. අධිට්ඨානොති: යං චෙතයිතං සබ්බං අධිට්ඨානෙන එකත්තතාය{3} පඤ්ඤත්තං. ‘සඞ්කප්පිත’න්ති උපාදානෙකත්තතාය පඤ්ඤත්තං විඤ්ඤාණං එකත්තතාය පඤ්ඤත්තං.
15. පරික්ඛාරොති: සුඛං ච ආරම්මණං අයොනිසො මනසිකාරො චෙතනා හෙතුපච්චයතාය පච්චයො. විඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨානො ධම්මො ආරම්මණපච්චයතාය පච්චයො. තස්ස මනසිකාරො හෙතුපච්චයතාය පච්චයො.
16. තත්ථ කතමො සමාරොපනො: ඉදං සුත්තං සඤ්ඤිතං (?) තත්ථ චෙතෙති විසජ්ජනා ඉති නිද්දිසිතබ්බා, තස්ස දිට්ඨියා විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං යාව ජරාමරණං. අයං සමාරොපනො.
ආරම්මණමෙතං න හොති විඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා. විඤ්ඤාණනිරොධා නාමරූපනිරොධො. නාමරූපනිරොධා යාව ජරාමරණනිරොධො.
7. 14.
තත්ථ කතමං සංකිලෙසභාගියං ච නිබ්බෙධභාගියං ච අසෙඛභාගියං ච සුත්තං: “අයං ලොකො සන්තාපජාතො{*} යාව “යෙ හි කෙචි සමණා වා බ්රාහ්මණා වා භවෙන භවස්ස විප්පමොක්ඛමාහංසු”. සංකිලෙසභාගියං “උපධීහි{4} පටිච්ච දුක්ඛමිදං සම්භොති,” (යා තා පන “භවතණ්හා පහීයති,{5} විභවං{6} නාභිනන්දතී”ති අයං නිබ්බෙධො,{7} “තස්ස නිබ්බුතස්ස{8}භික්ඛුනො අනුපාදානා{9} පුනබ්භවො න හොති” උපච්චගා සබ්බභවානි තාදී”ති අසෙඛභාගියං.
තත්ථ “සන්තාපජාතො”ති: රාගජො සන්තාපො දොසජො මොහජොති තෙසං සත්තානං ඨානං දස්සෙති. “ලොකො සන්තාපජාතො”ති ඵස්සො තිවිධො: සුඛවෙදනීයො දුක්ඛවෙදනීයො අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයො තත්ථ සුඛවෙදනීයො ඵස්සො රාගසන්තාපො, දුක්ඛවෙදනීයො දොසසන්තාපො, අදුක්ඛමසුඛවෙදනීයො මොහසන්තාපො. යථා ච භගවා ආහ. හත්ථකස්ස ආළවකස්ස{1} ගොමග්ගෙ{2} “යෙහි ගහපති පුත්තො{3} රාගජෙහි දොසජෙහි මොහජෙහි සන්තාපෙහි දුක්ඛං සුපති, තෙ මම සන්තාපා න සන්තී”.
“රොදං වදති{4} අත්තතො”ති: තෙහි සන්තාපෙහි සන්තාපිතො තිවිධං විපල්ලාසං පටිලභති: සඤ්ඤාවිපල්ලාසං චිත්තවිපල්ලාසං දිට්ඨිවිපල්ලාසං. තත්ථ අසුභෙ සුභන්ති සඤ්ඤාවිපල්ලාසො, දුක්ඛෙ සුඛන්ති චිත්තවිපල්ලාසො, අනිච්චෙ නිච්චන්ති අනත්තනි අත්තාති දිට්ඨිවිපල්ලාසො.
යථා චිත්තස්ස විපල්ලාසො සඤ්ඤා-දිට්ඨි තෙ තිවිධා විතක්කා: චිත්තවිතක්කො විපල්ලාසො, සඤ්ඤාවිතක්කො විපල්ලාසො, දිට්ඨිවිතක්කො විපල්ලාසොපි. තත්ථ අවිජ්ජා විපල්ලාසො ගොචරා ගතිපතෙය්යභූමි, (?) යථා හි තං සඤ්ජානාති යථා විජානාති යථා සඤ්ජානාති ච විජානාති ච. යථා ඛන්ති චෙතෙති ඉමෙ චත්තාරො විපල්ලාසා. සත්තා යෙහි චතුබ්බිධං අත්තභාවවත්ථුං රොගභූතං ගණ්ඩභූතං ‘අත්තා’ති වදන්ති. “රොදං{5} වදති අත්තතො”ති අයං ආවට්ටො.
“යෙන යෙන හි මඤ්ඤති තතො නං හොති{6} අඤ්ඤථා”ති ‘සුභ’න්ති මඤ්ඤති න තථා හොති. එවං ‘සුඛ’න්ති ‘නිච්චං අත්තා’ති සො අඤ්ඤථා භවමෙව සන්තං අනාගතං භවං පත්ථෙති. තෙන වුච්චති භවරාගො’ති භවමෙවාභිනන්දතීති{7} යං අභිනන්දති තං දුක්ඛන්ති, පඤ්චක්ඛන්ධෙ නිද්දිසති{8} යං ච තප්පච්චයා සොකපරිදෙවදුක්ඛං තස්ස හි භාවෙස්සති. එත්තාවතා සඞ්කිලෙසො හොති. පහානත්ථං ඛො පන බ්රහ්මචරියං වුස්සති තිණ්ණං සන්තාපානං, ඡන්දරාගවිනයො හොති.
“උපධීහි{9} පටිච්ච දුක්ඛමිදං සම්භොතී”ති{10} යෙ භවමෙවාභිනන්දන්ති තං භයං, යස්ස භායති{11} තං දුක්ඛං, තස්ස දුක්ඛස්ස පහානාමාහ. සබ්බසො උපාදානානං ඛයා{12} නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවොති.
චත්තාරො විපල්ලාසා යථා නිද්දිට්ඨඋපාදානමාහ. තත්ථ{1} පඨමො විපල්ලාසො කාමූපාදානං, දුතියං දිට්ඨූපාදානං, තතියං සීලබ්බතූපාදානං, චතුත්ථං අත්තවාදූපාදානං. තෙසං යො ඛයො නත්ථි දුක්ඛස්ස සම්භවො, උපධිපහානා{2} දුක්ඛනිරොධමාහ.
එවමෙතං යථාභූතං සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතො. භවතණ්හා පහීයති{3} විභවං නාභිනන්දතීති.
දස්සනභූමිං මන්තෙති, “සබ්බසො තණ්හානං ඛයා{4} නිබ්බාන’න්ති ද්වෙ විමුත්තියො කථෙති: රාගවිරාගං ච අවිජ්ජාවිරාගං ච. “තස්ස භික්ඛුනො”ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං මන්තෙති. අයං සුත්තස්ස අත්ථනිද්දෙසො.
2-3 තත්ථ කතමො විචයො: යස්ස යත්ථ පරිළාහෙති{5} තස්ස පරිඩය්හන්තස්ස{6} සො යථා භූතං නත්ථි නිබ්බින්දති ච, අයං විචයො ච යුත්ති ච.
4. පදට්ඨානො: රාගජො පරිළාහො{7} සුඛින්ද්රියස්ස සොමනස්සීන්ද්රියස්ස{8} ච පදට්ඨානං, දොසජො පරිළාහො දුක්ඛින්ද්රියස්ස දොමනස්සින්ද්රියස්ස ච පදට්ඨානං. මොහජො පරිළාහො{9} උපෙක්ඛින්ද්රියස්ස දොමනස්සින්ද්රියස්ස ච පදට්ඨානං.
5. තත්ථ කතමො ලක්ඛණො හාරො: ඵස්සපරෙතො වෙදනාපරෙතො සඤ්ඤාපරෙතොපි සඞ්ඛාරපරෙතොපි යෙන යෙන මඤ්ඤති{10} යදි සුභනිමිත්තෙන යදි සුඛනිමිත්තෙන යදි නිච්චනිමිත්තෙන යදි අත්තනිමිත්තෙන අසුභෙ සුභන්ති{11} මඤ්ඤති, එවං සබ්බං, රාගජෙ පරිළාහෙ වුත්තෙ චත්තාරො පරිළාහා වුත්තා භවන්ති. රාගජො දොසජො මොහජො දිට්ඨිජො ච, රාගං වදාමීති අත්තතො වදති. සබ්බානි පන්නරසපදානි, අනිච්චං දුක්ඛන්ති.
6. තත්ථ කතමො චතුබ්යූහො: ඉධ සුත්තෙ භගවතො කො අධිප්පායො: යෙ පරිළාහෙන{12} න ඉච්ඡන්ති{13} තෙ භවං නාභිනන්දන්ති. යෙ භවං නාභිනන්දන්ති{14} තෙ පරිනිබ්බායන්ති. අයං අධිප්පායො.
7. තත්ථ කතමො ආවට්ටො: සඞ්කිලෙසභාගියෙන දුක්ඛං ච සමුදයං ච නිද්දිසති. නිබ්බෙධභාගියෙන මග්ගං ච නිරොධං ච.
8. තත්ථ කතමො විභත්ති හාරො: සන්තාපජාතො රොගජාතො, රොදං වදති අත්තනො, තං න එකංසෙන හෙති අමනසිකාරා සන්තාපජාතො ඛො න ච රොදං අත්තනො වදති.
9. තත්ථ කතමො පරිවත්තනො: පක්ඛපටිපක්ඛනිදස්සනත්ථං භූමි පරිවත්තනාය,
10. තත්ථ කතමො වෙවචනො හාරො: රොගං ච අත්තතො වදති, සල්ලං අත්තතො වදති. පන්නරස පදානි සබ්බානි වත්තබ්බානි.
11. තත්ථ කතමා පඤ්ඤත්ති: සන්තාපජාතො’ති දොමනස්සපදට්ඨානං, සබ්බෙ වචනපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤපෙති. රොගං වදති අත්තතො, විපල්ලාසො සඞ්කිලෙසපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤපෙති. යං අභිනන්දති{1} -පෙ- තං දුක්ඛන්ති විපල්ලාසනික්ඛෙපපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා, තෙ අකතසත්තා ලොකා මජ්ඣෙන වෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තා.
12. තත්ථ කතමො ඔතරණො: සන්තාපජාතො’ති තීණි අකුසලමූලානි, තෙ සංඛාරා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නා, ධාතුසු ධම්මධාතු, ආයතනෙසු ධම්මායතනං, ඉන්ද්රියෙසු ඉත්ථින්ද්රියං පුරිසින්ද්රියං ච පදට්ඨානං.
13. තත්ථ කතමො සොධනො: සුද්ධො සුත්තස්ස ආරම්භො.
14. තත්ථ කතමො අධිට්ඨානො හාරො: පරිළාහො’ති{2} යෙ සත්තා ලොකා එකත්තපඤ්ඤත්තියා පඤ්ඤත්තා, තෙ අකතසත්තා ලොකා මජ්ඣෙන වෙමත්තතාය පඤ්ඤත්තා.
15. තත්ථ කතමො පරික්ඛාරො: ‘සන්තාපජාතොති අයොනිසොමනසිකාරො හෙතු, විපල්ලාසං ච පච්චයො. තත්ථ ද්වීහි ධම්මෙහි අත්තා අභිනිවිට්ඨා චිත්තං ච චෙතසිකං ච ධම්මෙ උභයානි තස්ස විපරීතෙන පරාමසතො.
අපරො පරියායො: චෙතයිකෙහි ධම්මෙහි අත්තසඤ්ඤා අනත්තසඤ්ඤං{3} සමුග්ඝාතෙති. අපරො පරියායො: අනිච්චසඤ්ඤා චෙතසිකෙසු ධම්මෙසු, න තු අත්තසඤ්ඤා. ඉදං වුච්චති චිත්තන්ති වා මනොති වා විඤ්ඤාණන්ති වා, ඉදං දීඝරත්තං අබ්භුග්ගතං එතං මම, එසො ‘හමස්මි, එසො, මෙ අත්තා’ති. තත්ථ චෙතසිකා ධම්මානුපස්සනා, එසාපි ධම්මසඤ්ඤා. තස්ස කො හෙතු, කො පච්චයො. අහඞ්කාරො හෙතු, මමඞ්කාරො පච්චයො.
16. තත්ථ කතමො සමාරොපනො: අයං ලොකො සන්තාපජාතො’ති අකුසලං මන්තෙති, විඤ්ඤාණං නාමරූපස්ස පච්චයො, යාව ජරාමරණන්ති. අයං සමාරොපනො.
‘එවමෙතං යථාභූතං සම්මපඤ්ඤාය පස්සති’ අකුසලමූලානං පහානං. තත්ථ අවිජ්ජානිරොධො, අවිජ්ජානිරොධා යාව ජරාමරණනිරොධො. අයං සමාරොපනො.
7. 15.
“චත්තාරො පුග්ගලා: අනුසොතගාමී පටිසොතගාමී ඨිතත්තො තිණ්ණො පාරගතො{1} ථලෙ තිට්ඨති බ්රාහ්මණො”ති.{*}