පෙටකොපදෙසො
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මා සම්බුද්ධස්ස
1. පඨමභූමි - අරියසච්චප්පකාසනා
නමො සම්මාසම්බුද්ධානං පරමත්ථදස්සීනං සීලාදිගුණපාරමිප්පත්තානං
1. දුවෙ හෙතූ දුවෙ පච්චයා සාවකස්ස සම්මාදිට්ඨියා උප්පාදාය : පරතො ච ඝොසො සච්චානුසන්ධි, අජ්ඣත්තං ච යොනිසො මනසිකාරො.
2. තත්ථ කතමො පරතො ඝොසො: යා පරතො දෙසනා ඔවාදො අනුසාසනී සච්චකථා සච්චානුලොමො. චත්තාරි සච්චානි: දුක්ඛං සමුදයො නිරොධො මග්ගො ඉමෙසං චතුන්නං සච්චානං යා දෙසනා සන්දස්සනා විවරණා විභජනා උත්තානීකිරියා පකාසනා. අයං වුච්චති සච්චානුලොමො ඝොසො’ති.
3. තත්ථ කතමො අජ්ඣත්තං යොනිසො මනසිකාරො: අජ්ඣත්තං යොනිසො මනසිකාරො නාම: යො යථා දෙසිතෙ ධම්මෙ බහිද්ධා ආරම්මණං අනභිනීහරිත්වා යොනිසො මනසිකාරො, අයං වුච්චති අජ්ඣත්තං යොනිසො මනසිකාරො. තං ආකාරො යොනිසො ද්වාරො විධි උපායො.
යථා පුරිසො සුක්ඛෙ කට්ඨෙ විගතස්නෙහෙ සුක්ඛාය උත්තරාරණියා ථලෙ අභිමන්ථමානං භබ්බො ජොතිස්ස අධිගමාය. තං කිස්ස හෙතු: යොනිසො අග්ගිස්ස අධිගමාය. එවමෙවසො යමිදං දුක්ඛසමුදයනිරොධ මග්ගානං අවිපරීතධම්මදෙසනං මනසිකරොති. අයං වුච්චති අජ්ඣත්තං යොනිසො මනසිකාරො.
4. යථා තිස්සො උපමායො{1} පුබ්බෙ අස්සුතා ච අස්සුතපුබ්බා ච පටිහන්ති. ‘යො හි කොචි කාමෙසු අවීතරාගො’ති -පෙ- දුවෙ උපමා අයොනිසො කාතබ්බා පච්ඡිමා යොනිසො වුත්තා.{2}
තත්ථ යො ච පරතො ඝොසො යො ච අජ්ඣත්තං යොනිසො මනසිකාරො ඉමෙ ද්වෙ පච්චයා, පරතො ඝොසෙන යා උප්පජ්ජති පඤ්ඤා අයං වුච්චති සුතමයී පඤ්ඤා. යා අජ්ඣත්තං යොනිසො මනසිකාරෙන උප්පජ්ජති පඤ්ඤා, අයං වුච්චති චින්තාමයී පඤ්ඤාති. ඉමා ද්වෙ පඤ්ඤා වෙදිතබ්බා, පුරිමකා ච ද්වෙ පච්චයා. ඉමෙ ද්වෙ හෙතූ ද්වෙ පච්චයා සාවකස්ස සම්මාදිට්ඨියා උප්පාදාය.
5. තත්ථ පරතො ඝොසස්ස සච්චානුසන්ධිස්ස දෙසිතස්ස අත්ථං අවිජානන්තො අත්ථපටිසංවෙදී{1} භවිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති, න ච අත්ථපටිසංවෙදී{1} යොනිසො මනසිකරිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. පරතො ඝොසස්ස සච්චානුසන්ධිස්ස දෙසිතස්ස අත්ථං විජානන්තො අත්ථපටිසංවෙදී{1} භවිස්සතී’ති ඨානමෙතං විජ්ජති, අත්ථ පටිසංවෙදී{1} ච යොනිසො මනසිකරිස්සතී’ති ඨානමෙතං විජ්ජති. එස හෙතු එතං ආරම්මණං එසො උපායො සාවකස්ස නිය්යානස්ස නත්ථඤ්ඤො.
6. සො ‘යං න ච සුත්තස්ස අත්ථවිජානනාය සහ යුත්තො, නාපි ඝොසානුයොගෙන. පරතො ඝොසස්ස අත්ථං අවිජානන්තෙන න සක්කා උත්තරිමනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනං අධිගන්තුං, තස්මා නිබ්බායිතු කාමෙන සුතමයෙන අත්ථා පරියෙසිතබ්බා. තත්ථ පරියෙසනාය අයං ආනුපුබ්බී{2} භවති: සොළසහාරා, පඤ්ච නයා, අට්ඨාරස මූලපදානි.
තත්ථායං අනුගීති:{3}
(1) සොළස හාරා නෙත්තී - පඤ්ච නයා සාසනස්ස පරියෙට්ඨි අට්ඨාරස මූලපදා - කච්චායනගොත්තනිද්දිට්ඨා.{4}
7. තත්ථ කතමෙ සොළස හාරා:
දෙසනා විචයො යුත්ති පදට්ඨානො{5} ලක්ඛණො{6} චතුබ්යූහො ආවට්ටො විභත්ති පරිවත්තනො වෙවචනො පඤ්ඤත්ති ඔතරණො සොධනො අධිට්ඨානො පරික්ඛාරො සමාරොපනො. ඉමෙ සොළස හාරා:
තත්ථායං අනුගීති:
2. දෙසනා විචයො යුත්ති - පදට්ඨානො ව ලක්ඛණො චතුබ්යූහො ච ආවට්ටො - විභත්ති පරිවත්තනො,
3. වෙවචනො ච පඤ්ඤත්ති - ඔතරණො ච සොධනො අධිට්ඨානො පරික්ඛාරො - සමාරොපනො සොළස.{7}
තත්ථ කතමෙ පඤ්ච නයා: නන්දියාවට්ටො තිපුක්ඛලො සීහ වික්කීළිතො දිසාලොචනෙ අඞ්කුසො’ති
තත්ථායං අනුගීති :
4. පඨමො නන්දියාවට්ටො - දුතියො ච තිපුක්ඛලො සීහවික්කීළිතො නාම - තතියො හොති සො නයො,
5. දිසාලොචනමාහංසු - චතුත්ථො නය ලඤ්ඡකො පඤ්චමො අඞ්කුසො නාම - සබ්බෙ පඤ්ච නයා’ගතා.
තත්ථ කතමානි අට්ඨාරස මූලපදානි : අවිජ්ජා තණ්හා ලොභො දොසො මොහො සුභසඤ්ඤා සුඛසඤ්ඤා නිච්චසඤ්ඤා අත්තසඤ්ඤා, සමථො විපස්සනා අලොභො අදොසො අමොහො අසුභසඤ්ඤා දුක්ඛසඤ්ඤා අනිච්චසඤ්ඤා අනත්තසඤ්ඤා ඉමානි අට්ඨාරස මූලපදානි. තත්ථ නව පදානි අකුසලානි, යත්ථ සබ්බං අකුසලං සමොසරති. නව පදානි කුසලානි, යත්ථ සබ්බං කුසලං සමොසරති.
කතමානි නව පදානි අකුසලානි යත්ථ සබ්බං අකුසලං සමොසරති: අවිජ්ජා - යාව අත්තසඤ්ඤා, ඉමානි නව පදානි අකුසලානි, යත්ථ සබ්බං අකුසලං සමොසරති. කතමානි නව පදානි කුසලානි, යත්ථ සබ්බං කුසලං සමොසරති: සමථො - යාව අනත්තසඤ්ඤා, ඉමානි නව පදානි කුසලානි, යත්ථ සබ්බං කුසලං සමොසරති. ඉමානි අට්ඨාරස මූලපදානි.
තත්ථායං අනුගීති:
6. තණ්හා ච අවිජ්ජා’පි ච{1} - ලොභො දොසො තථෙව මොහො ච චතුරො{2} ච විපල්ලාසා - කිලෙසභූමි නව පදානි.
7. සමථො ච විපස්සනා ච - කුසලානි ච යානි තීණි මූලානි යෙ ‘පි ච සතිපට්ඨානා - ඉන්ද්රියභූමි නව පදානි,{3}
8. නවහි ච පදෙහි කුසලං{4} - නවහි ච යුජ්ජති අකුසලං සබ්බං එතෙ නව මූලපදා - භවන්ති අට්ඨාරස පදානි.
ඉමෙසං අට්ඨාරසන්නං මූලපදානං යානි නවපදානි අකුසලානි, අයං දුක්ඛසමුදයො. යානි නවපදානි කුසලානි, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා. ඉති සමුදයස්ස දුක්ඛං ඵලං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය නිරොධං ඵලං. ඉමානි චත්තාරි අරියසච්චානි භගවතා බාරාණසියං දෙසිතානි.
තත්ථ දුක්ඛස්ස අරියසච්චස්ස අපරිමාණානි අක්ඛරානි පදානි බ්යඤ්ජනානි ආකාරානි නිරුත්තියො නිද්දෙසා දෙසිතා, එතස්සෙවත්ථස්ස සඞ්කාසනාය පකාසනාය විවරණාය විභජනාය උත්තානීකම්මාය පඤ්ඤාපනායාති. යා එවං සබ්බෙයං සච්චානං. ඉති එකමෙකං සච්චං අපරිමාණෙහි අක්ඛරපදබ්යඤ්ජනආකාරනිරුත්තිනිද්දෙසෙහි පරියෙසිතබ්බං, තං ච අත්ථපුථුත්තෙන පන අත්ථො බ්යඤ්ජනපුථුත්තෙන බ්යඤ්ජනං.
යො හි කොචි සමණො වා බ්රාහ්මණො වා එවං වදෙය්ය: ‘අහං ඉදං දුක්ඛං පච්චක්ඛාය අඤ්ඤං දුක්ඛං පඤ්ඤපෙස්සාමී’ති. තස්ස තං වාචාවත්ථුකමෙවස්ස, පුච්ඡිතො ච න සම්පායිස්සති, එවං සච්චානි.
යං ච රත්තිං භගවා අභිසම්බුද්ධො, යං ච රත්තිං අනුපාදාය පරිනිබ්බුතො, එත්ථන්තරෙ යං කිඤ්චි භගවතා භාසිතං සුත්තං ගෙය්යං වෙය්යාකරණං ගාථා උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං වෙදල්ලං, සබ්බං තං ධම්මචක්කං පවත්තිතං න කිඤ්චි බුද්ධානං භගවන්තානං ධම්මදෙසනාය ධම්මචක්කතො බහිද්ධා, තස්ස සබ්බං සුත්තං අරියධම්මෙසු පරියෙසිතබ්බං. තත්ථ පරිගණ්හනාය{1} ආලොකසභාගානි{2} චත්තාරි ථාවරානි ඉමානි.
තත්ථ කතමං දුක්ඛං: ජාති ජරා ව්යාධි{3} මරණං සඞ්ඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා.
තත්ථායං ලක්ඛණනිද්දෙසො: පාතුභාවලක්ඛණා ජාති, පරිපාකලක්ඛණා ජරා, දුක්ඛදුක්ඛතාලක්ඛණො ව්යාධි, චුතිලක්ඛණං මරණං, පියවිප්පයොගවිපරිණාමපරිතාපනලක්ඛණො සොකො ලාලප්පනලක්ඛණො පරිදෙවො, කායසම්පීළනලලක්ඛණං දුක්ඛං, චිත්තසම්පීළනලක්ඛණං දොමනස්සං, චිත්තපරිදහනලක්ඛනො{4} උපායාසො, අමනාපසමොධානලක්ඛණො අප්පියසම්පයොගො, මනාපවිනාභාවලක්ඛණො පියවිප්පයොගො, අධිප්පායවිවත්තනලක්ඛනො අලාභො, අපරිඤ්ඤාලක්ඛණා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා, පරිපාකචුතිලක්ඛණං ජරාමරණං, චුතිපාතුභාවලක්ඛණා චුතූපපත්ති,{5} පටිසන්ධිනිබ්බත්තනලක්ඛණො සමුදයො, සමුදයපරිජහනලක්ඛණො නිරොධො, අනුසයසසමුච්ඡෙදලක්ඛණො මග්ගො, බ්යාධිලක්ඛණං දුක්ඛං, සඤ්ජනනලක්ඛණො{6} සමුදයො, නිය්යානිකලක්ඛනො මග්ගො, සන්තිලක්ඛණො නිරොධො, අප්පටිසන්ධිභාවනිරොධලක්ඛණා අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු.
දුක්ඛං ච සමුදයො ච, දුක්ඛං ච නිරොධො ච, දුක්ඛං ච මග්ගො ච, සමුදයො ච දුක්ඛං ච, සමුදයො ච නිරොධො ච, සමුදයො ච මග්ගො ච, නිරොධො ච සමුදයො ච, නිරොධො ච දුක්ඛං ච නිරොධො ච මග්ගො ච, මග්ගො ච නිරොධො ච, මග්ගො ච සමුදයො ච, මග්ගො ච දුක්ඛං ච.
තත්ථිමානි සුත්තානි:
තත්ථ කතමා ජාති:{*}
1. යමෙකරත්තිං පඨමං - ගබ්භෙ වසති මානවො අබ්භුට්ඨිතොව සයාති{1} ස ගච්ඡං න නිවත්තතී’ති.
“අට්ඨිමා ආනන්ද දානූපපත්තියො” එකුත්තරිකෙ සුත්තං අයං ජාති.
තත්ථ කතමා ජරා:
2. අචරිත්වා බ්රහ්මචරියං - අලද්ධා යොබ්බනො ධනං ජිණ්ණකොඤ්චාව ඣායන්ති - ඛීණමච්ඡෙව පල්ලලෙ.
“පඤ්ච පුබ්බනිමිත්තානි දෙවෙසු” අයං ජරා.
තත්ථ කතමො ව්යාධි:
3. සාමං තෙන කුතො රාජ - තුවම්පි ජරායන්ති වෙදෙහි, ඛත්තිය කම්මස්ස ඵලො - ලොකො න හි කම්මං පනයති. (?)
“තයො ගිලානා” අයං ව්යාධි.
තත්ථ කතමං මරණං:
4. යථා’පි කුම්භකාරස්ස - කතං මත්තිකභාජනං, ඛුද්දකං ච මහන්තං ච - යං පක්කං යං ච ආමකං, සබ්බං භෙදනපරියන්තං - එවං මච්චාන ජීවිතං.
5. මමායිතෙ පස්සථ ඵන්දමානෙ මච්ඡෙව අප්පොදකෙ ඛීණසොතෙ, එතම්පි දිස්වා අමමො චරෙය්ය භවෙසු ආසත්තිමකුබ්බමානො.
“උදකප්පන සුත්තං” ඉදං මරණං.
තත්ථ කතමො සොකො:
6. ඉධ සොචති පෙච්ච සොචති පාපකාරී උභයත්ථ සොචති, සො සොචති සො විහඤ්ඤති දිස්වා කම්ම කිලිට්ඨමත්තනො.
“තීණි දුච්චරිතානි” අයං සොකො.
තත්ථ කතමො පරිදෙවො:
7. කාමෙසු ගිද්ධා පසුතා පමුට්ඨා{1} අවදානියා තෙ විසමෙ නිවිට්ඨා දුක්ඛූපනීතා පරිදෙවයන්ති කි සු භවිස්සාම ඉතො චුතාසෙ.
“තිස්සො විපත්තියො” අයං පරිදෙවො
තත්ථ කතමං දුක්ඛං:
8. සතං ආසි අයොසඞ්කූ - සබ්බෙ පච්චත්තවෙදනා, ජලිතා ජාතවෙදාව - අච්චිසංඝයමාකුලා.
“මහා වත සො පරිළාහො” සංයුත්තකෙ සුත්තං. සච්චසංයුත්තෙසු, ඉදං දුක්ඛං.
තත්ථ කතමං දොමනස්සං:
9. සඞ්කප්පෙහි පරෙතො සො - කපණො විය ඣායති, සුත්වා පරෙසං නිග්ඝොසං - මඞ්කු හොති තථාවිධො.
“ද්වෙ’මෙ තපනීයා ධම්මා” ඉදං දොමනස්සං.
තත්ථ කතමො උපායාසො:
10. කම්මාරානං යථා උක්කා - අන්තො ඩය්හති නො බහි, එවම්පි හදයං මය්හං- අන්තො ඩය්හති නො බහි{2}
“තයො අග්ගී” අයං උපායාසො.
තත්ථ කතමො අප්පියසම්පයොගො:
11. අයසාව මලං සමුට්ඨිතං - තතුට්ඨාය තමෙව ඛාදති, එවං අතිධොනචාරිනං - සානි කම්මානි නයන්ති දුග්ගතිං.
“දෙව’මෙ තථාගතං අබ්භාචික්ඛන්ති” එකුත්තරිකෙ සුත්තං දුකෙසු. අයං අප්පියසම්පයොගො.
තත්ථ කතමො පියවිප්පයොගො:
12. සුපිනෙන යථාපි සඞ්ගතං - පටිබුද්ධො පුරිසො න පස්සති. එවම්පි මමායිතං{3} ජනං - පෙතං කාලකතං{4} න පස්සති.
“තෙ දෙවා චවනධම්මං විදිත්වා තීහි වාචාහි අනුසාසන්ති” අයං පියවිප්පයොගො.
යම්පිච්ඡං න ලභති: “තිස්සො මාරධීතරො.”
13. තස්ස චෙ කාමයානස්ස - ඡන්දජාතස්ස ජන්තුනො, තෙ කාමා පරිහායන්ති - සල්ලවිද්ධොව රුප්පති.
“සඞ්ඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා”
14. චක්ඛුං{1} සොතං ච ඝානං ච - ජිව්හා කායො තතො මනං, එතෙ ලොකාමිසා ඝොරා - යත්ථ සත්තා පුථුජ්ජනා.
“පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ ඛන්ධා.” ඉදං දුක්ඛං.
තත්ථ කතමා ජරා ච මරණං ච:
15. අප්පං වත ජීවිතං ඉදං - ඔරං වස්සසතා’පි මීයති,{2} යො චෙ’පි අතිච්ච ජීවති{3} - අථ ඛො සො ජරසාපි මීයති.{2}
“අය්යකා මෙ කාලකතා”.{4} සංයුත්තකෙ පසෙනදිසංයුත්තකෙ සුත්තං. අයං ජරා ච මරණං ච.
තත්ථ කතමා චුති ච උප්පත්තී ච.
16. සබ්බෙ සත්තා මරිස්සන්ති - මරණන්තං හි ජීවිතං, යථාකම්මං ගමිස්සන්ති - පුඤ්ඤපාප{5} ඵලූපගා.
අයං චුති ච උප්පත්ති ච
ඉමෙහි සුත්තෙහි එකසදිසෙහි ච අඤ්ඤෙහි නවවිධං සුත්තං තං අනුපවිට්ඨෙහි ලක්ඛණතො දුක්ඛං ඤත්වා සාධාරණං ච අසාධාරණං ච දුක්ඛං අරියසච්චං නිද්දිසිතබ්බං. ගාථාහි ගාථා අනුමිනිතබ්බා, බ්යාකණෙහි වා බ්යාකරණං. ඉදං දුක්ඛං.
(2) තත්ථ කතමො දුක්ඛසමුදයො:
17. කාමෙසු සත්තා කාමසඞ්ගසත්තා සඤ්ඤොජනෙ වජ්ජමපස්සමානා න හි ජාතු සඤ්ඤොජනසඞ්ගසත්තා ඔඝං තරෙය්යුං පුථුලං මහන්තං.
“චත්තාරො ආසවා” සුත්තං. අයං දුක්ඛසමුදයො.
තත්ථ කතමො දුක්ඛනිරොධො:
18. යම්හි න මායා වසතී න මානො යො වීතලොභො අමමො නිරාසො, පනුණ්ණකොධො{6} අභිනිබ්බුතත්තො සො බ්රාහ්මණො සො සමණො ස භික්ඛු.
“ද්වෙ’මා භික්ඛවෙ විමුත්තියො: රාගවිරාගො ච චෙතොවිමුත්ති, අවිජ්ජාවිරාගො ච පඤ්ඤාවිමුත්ති”. අයං නිරොධො.
තත්ථ කතමො මග්ගො:
19. එසොව මග්ගො නත්ථඤ්ඤො - දස්සනස්ස විසුද්ධියා, එතං හි තුම්හෙ පටිපජ්ජථ{7} - මාරස්සෙතං පමොහනං.
“සත්ති’මෙ භික්ඛවෙ බොජ්ඣඞ්ගා.” අයං මග්ගො.
තත්ථ කතමානි චත්තාරි අරියසච්චානි:
20. යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා - තෙසං හෙතුං තථාගතො ආහ, තෙසං ච යො නිරොධො - එවං වාදී මහාසමණො’ති.
හෙතුප්පභවා ධම්මා දුක්ඛං, හෙතු සමුදයො, යං භගවතො වචනං අයං මග්ගො, තෙසං යො නිරොධො, අයං නිරොධො.
යෙ හි කෙචි සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො විහරන්ති, කිලෙසා තණ්හා පවඩ්ඪති තණ්හාපච්චයා උපාදානං. -පෙ- එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති. තත්ථ යං සංයොජනං, අයං සමුදයො. යෙ සංයොජනීයා ධම්මා යෙ ච සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති, ඉදං දුක්ඛං. යා සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු ආදීනවානුපස්සනා, අයං මග්ගො. පරිමුච්චති ජාතියා ජරාය ව්යාධීහි මරණෙන{1} සොකෙහි පරිදෙවෙහි, යාව උපායාසෙහි. ඉදං නිබ්බානං.
ඉමානි චත්තාරි සච්චානි.
තත්ථ කතමා අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු:
21. අත්ථඞ්ගතස්ස න පමාණමත්ථි (උපසීවාති භගවා) යෙන නං වජ්ජු තං තස්ස නත්ථි,{2} සබ්බෙසු ධම්මෙසු සමූහතෙසු සමූහතා වාදපථා’පි සබ්බෙව’ති.
‘සංයුත්තකෙ ගොධික සුත්තං.’