සූත්රාන්තපිටකයෙහි
කුදුගත්සඟිය
පටිසම්භිදාමාර්ගය
1. ප්රථම පණ්ණාසකය
1. මහා වර්ගය
ඒ භගවත් අර්හත් සම්මාසම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ට නමස්කාර වේවා.
1.
ඥාන කතා
මාතෘකා
1. ශ්රෝත්රද්වාරානුසාරයෙන් දන්නා ලද ධර්මජාතයෙහි (ශ්රැතියෙහි) පැවැති ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
2. ශ්රවණය කොට (ශ්රවණ හේතුයෙන්) සංවරයෙහි පැවැති ප්රඥාව ශීලමයඥාන යැ.
3. ශීලයෙන් සංවෘත වැ සිත එකඟ කිරීමෙහි පැවැති ප්රඥාව සමාධි භාවනාමයඥාන යැ.
4. ප්රත්යයධර්මයන් පිරිසිඳ දැනීමෙහි ප්රඥාව ධර්මස්ථිතිඥාන යැ.
5. අතීතානාගතප්රත්යුත්පන්න (පඤ්චස්කන්ධ) ධර්මයන් (කලාප විසින්) රැස් කොට නිශ්චය කිරීමෙහි ප්රඥාව සම්මර්ශනඥාන යැ.
6. ප්රත්යුත්පන්න වූ ස්කන්ධධර්මයන්ගේ විපරිණාමය දැකීමෙහි ප්රඥාව උදයව්යානුදර්ශනඥාන යැ.
7. රූපාදි ආලම්බනය ප්රත්යවේක්ෂා කොට භඞ්ගවශයෙන් දැකීමෙහි ප්රඥාව විදර්ශනාඥාන යැ.
8. උත්පාදාදිය භය වශයෙන් වැටහීමෙහි ප්රඥාව ආදීනවඥාන යැ.
9. (උත්පාදාදිය) මුදාලන්නට කැමැති බව ද ප්රත්යවේක්ෂාව ද අධ්යුපේක්ෂණය ද යන (ත්රිවිධ) ප්රඥාව සංස්කාරෝපෙක්ෂාඥාන යැ.
10. සංස්කාර නිමිත්තෙන් නැඟී සිටුනා එයට පරාඞ්මුඛ වීමෙහි ප්රඥාව ගෝත්රභූඥාන යැ.
11. (කෙලෙසුන් කෙරෙන් ද, තදනුවර්තක ස්කන්ධයන් කෙරෙන් ද යන) දෙකින් නැඟී සිටුනා එයට පරාඞ්මුඛ වීමෙහි ප්රඥාව මාර්ගඥාන යැ.
12. (උභතොවුට්ඨානයෙහි) ප්රයෝගයාගේ නිෂ්ඨාව (සතර මාර්ගකෘත්ය පර්ය්යවසානය) ට හේතු වූ ප්රඥාව ඵලඥාන යැ.
13. ඒ ඒ මාර්ගයෙන් සිඳුණු කෙලෙස්වට ප්රත්යවේක්ෂා කිරීමෙහි ප්රඥාව විමුක්තිඥාන යැ.
14. ඒ මාර්ගඵලක්ෂණයෙහි (ප්රතිලාභප්රතිවේධ වශයෙන්) පැමිණි (මාර්ගඵලචතුස්සත්ය) ධර්මයන් දක්නා ප්රඥාව ප්රත්යවේක්ෂාඥාන යැ.
15. අධ්යාත්ම (ආධ්යාත්මිකෂඩායතන) යන් පිරිසිඳ දැනීමෙහි ප්රඥාව වස්තුනානාත්වඥාන යැ.
16. බාහිරවිෂයයන් පිරිසිඳ දැනීමේ ප්රඥාව ගෝචරනානාත්වඥාන යැ.
17. (විඥානචර්ය්යාදී වශයෙන්) චර්ය්යාවන් පිරිසිඳ දැනීමේ ප්රඥාව චර්ය්යනානාත්වඥාන යැ.
18. සතර සතර ධර්මයන් පිරිසිඳ දැනීමේ ප්රඥාව භූමිනානාත්වඥාන යැ.
19. නව නව ධර්මයන් පිරිසිඳ දැනීමේ ප්රඥාව ධර්මනානාත්වඥාන යැ.
20. අභිඥාප්රඥාව ඥාතාර්ත්ථ (ජානනස්වභාව) ඥාන යැ.
21. පරිඥාප්රඥාව තීරණාර්ත්ථඥාන යැ.
22. ප්රහාණප්රඥාව පරිත්යාගාර්ත්ථඥාන යැ.
23. භාවනා ප්රඥාව ඒකරසාර්ත්ථඥාන යැ.
24. (ප්රතිවේධ ප්රතිලාභ වශයෙන්) සාක්ෂාත් කරන ප්රඥාව ස්පර්ශනානාර්ත්ථ ඥාන යැ.
25. අර්ත්ථනානාත්වයෙහි ප්රඥාව අර්ත්ථප්රතිසංවිද්ඥාන යැ.
26. ධර්මනානාත්වයෙහි ප්රඥාව ධර්මප්රතිසංවිද්ඥාන යැ.
27. නිරුක්තිනානාත්වයෙහි ප්රඥාව නිරුක්තිප්රතිසංවිද්ඥාන යැ.
28. ප්රතිභානනානාත්වයෙහි ප්රඥාව ප්රතිභානසංවිද්ඥාන යැ.
29. (අනිත්යානුදර්ශානාදි) විහාරනානාත්වයෙහි ප්රඥාව විහාරාර්ත්ථඥාන යැ.
30. සමාපත්තිනානාත්වයෙහි ප්රඥාව සමාපත්ත්යර්ත්ථඥාන යැ.
31. විහාරසමාපත්තිනානාත්වයෙහි ප්රඥාව විහාරසමාපත්ත්යර්ත්ථඥාන යැ.
32. අවික්ෂේපපරිශුද්ධභාවයෙන් කාමාදි ආස්රවයන්ගේ සමුච්ඡෙදයෙහි ප්රඥාව ආනන්තරික (මාර්ග) සමාධිඥාන යැ.
33. දර්ශනාධිපතිභාවය ද, ශාන්තවිහාරාධිගමය ද, ප්රණීතාධිමුක්තතා ද යන (ත්රිවිධ) ප්රඥාව අරණවිහාරඥන යැ.
34. ශමථවිදර්ශනා යන බල දෙකින් සමන්වාගත බැවින් (වාචාදි) තුන් සංස්කාරයන්ගේ ද නිරුද්ධ කිරීමෙන් ෂොඩෂඥානචර්ය්යායෙන් නවසමාධිචර්ය්යායෙන් වශීභාවය ඇති ප්රඥාව නිරෝධසමාපත්තිඥාන යැ.
35. සම්යග්ඥාන ඇත්තහුගේ ක්ලේශ - ස්කන්ධප්රවෘත්ති ක්ෂය කිරීමෙහි ප්රඥාව පරිනිර්වාණඥාන යැ.
36. සියලු ත්රෛභූමික ධර්මයන් මොනොවට නිරුද්ධ කිරීමෙහි ද නිරුද්ධ කළ කල්හි නැවත නො ඉපදීමෙහි ද ප්රඥාව සමශීර්ෂාර්ත්ථඥාන යැ.
37. පෘතග්රාගයන්ගේ ද කාමච්ඡන්දාදීන්ගේ ද දුශ්ශීල්යාදීන්ගේ ද ක්ෂය කිරීමෙහි ප්රඥාව සල්ලේඛාර්ත්ථඥාන යැ.
38. නො හැකුළුණු සිත් ඇති (කායජීවිතනිරපේක්ෂක වැ) නිවනට මෙහෙයූ ආත්මභාව ඇත්තහුගේ ප්රග්රහාර්ත්ථයෙහි ප්රඥාව වීර්ය්යාරම්භඥාන යැ.
39. නානාධර්මයන් ප්රකාශ කරන ප්රඥාව අර්ත්ථසන්දර්ශනඥාන යැ.
40. සියලු සඞ්ඛතාසඞ්ඛත ධර්මයන්ගේ ඒකත්වයෙන් සඞ්ග්රහ කිරීම ද කාමච්ඡන්දාදීන්ගේ නානාත්වය ද නෛෂ්ක්රම්යාදීන්ගේ ඒකත්වය ද ප්රතිවේධ කිරීමෙහි ප්රඥාව දර්ශනවිශුද්ධිඥාන යැ.
41. රූපස්කන්ධාදිය අනිත්යාදි වශයෙන් විදිතභාවයෙන් පැවැති ප්රඥාව ක්ෂාන්තිඥාන යැ.
42. (රූපස්කන්ධාදිය අනිත්යාදි වශයෙන් ඥානස්පර්ශයෙන්) ස්පර්ශ කළ බැවින් පැවැති ප්රඥාව පර්ය්යවගාහනඥාන යැ.
43. (ස්කන්ධාදීන්ගේ ඒකදේශ වු වේදනාධර්මය) පිඬු කරන ප්රඥාව ප්රදේශවිහාරඥාන යැ.
44. (නෛෂ්ක්රම්යාදිය) අධිකභාවයෙන් පැවැති ප්රඥාව සංඥාවිවර්තඥාන යැ.
45. නානාස්වභාවයෙහි පැවැති ප්රඥාව චේතෝවිවර්තඥාන යැ.
46. (නෛෂ්ක්රම්යාදි වශයෙන් සිත) පිහිටුවීමෙහි ප්රඥාව චිත්තවිවර්තඥාන යැ.
47. ශුන්යත (අනාත්මානුදර්ශන) ප්රඥාව ඥානවිවර්තඥාන යැ.
48. කාමච්ඡන්දාදිය දුරැලීමෙහි පැවැති ප්රඥාව විමෝක්ෂවිවර්තඥාන යැ.
49. (චතුස්සත්යාගේ) අවිපරීතභාවයෙහි පැවැති ප්රඥාව සත්යවිවර්තඥාන යැ.
50. රූපකාය ද පාදකධ්යානචිත්තය ද (පරිකර්මචිත්තයෙන්) එක් කොට තැබීමෙන් සුඛසංඥාව ද ලඝුසංඥාව ද අධිෂ්ඨාන වශයෙන් සමෘද්ධ වන ප්රඥාව ඍද්ධිවිධඥාන යැ.
51. විතර්කවිස්තාර වශයෙන් නානාත්ව වූ ද ඒකත්ව වූ ද ශබ්දනිමිත්තයන්ට බැසගැනීමෙහි (දැනගන්නා)ප්රඥාව ශ්රෝත්රධාතුවිශුද්ධිඥාන යැ.
52. (සෝමනස්සසහගතාදි) ත්රිවිධ චිත්තයන්ගේ වේගය හේතු කොට ගෙන ඉන්ද්රියයන්ගේ ප්රසාද වශයෙන් නානාස්වභාව ඒකස්වභාව වූ එකුන්අනූචිත්තයාගේ පැවැතීම දන්නා ප්රඥාව චේතෝපර්ය්යඥාන යැ.
53. ප්රත්යයෝත්පන්න ධර්මයන්ගේ නානාත්ව ඒකත්ව කර්මවේග වශයෙන් දැනගැනීමෙහි ප්රඥාව පූර්වනිවාසානුස්මෘතිඥාන යැ.
54. කසිණොභාස වශයෙන් නානාස්වභාව ඒකස්වභාව වර්ණායතනය දක්නා ස්වභාව වූ ප්රඥාව දිව්යචක්ෂුර්ඥාන යැ.
55. සූසැට අයුරින් (අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්රියාදි) තුන් ඉන්ද්රියයන්ගේ වශීභාවයෙන් පැවැති ප්රඥාව ආස්රවක්ෂයඥාන යැ.
56. (දුඃඛයාගේ පීඩනාදී චතුර්විධ අර්ත්ථයන්) පරිඥේයස්වභාවයෙහි ප්රඥාව දුඃඛඥාන යැ.
57. (සමුදයාගේ ආයුහනාර්ත්ථාදිය) ප්රහාතව්යස්වභාවයෙහි ප්රඥාව සමුදයඥාන යැ.
58. (නිරෝධයාගේ නිඃසරණාර්ත්ථාදිය) සාක්ෂාත්කර්තව්ය ස්වභාවයෙහි ප්රඥාව නිරෝධඥාන යැ.
59. (මාර්ගයාගේ නිර්ය්යාණාර්ත්ථාදිය) භාවිතව්ය ස්වභාවයෙහි ප්රඥාව මාර්ගඥාන යැ.
60. දුඃඛසත්යඥාන යැ.
61. දුඃඛසමුදයසත්යඥාන යැ.
62. දුඃඛනිරෝධසත්යඥාන යැ.
63. දුඃඛනිරෝධගාමිනී ප්රතිපදා සත්යඥාන යැ.
64. අර්ත්ථප්රතිසංවිද්ඥාන යැ.
65. ධර්මප්රතිසංවිද්ඥාන යැ.
66. නිරුක්තිප්රතිසංවිද්ඥාන යැ.
67. ප්රතිභානප්රතිසංවිද්ඥාන යැ.
68. (සත්ත්වයන්ගේ) ඉන්ද්රියපරාවරතාඥාන යැ.
69. සත්ත්වයන්ගේ ආශයානුශයඥාන යැ.
70. යමකප්රාතිහාර්ය්යඥාන යැ.
71. මහාකරුණාසමාපත්තිඥාන යැ.
72. සර්වඥතාඥාන යැ.
73. අනාවරණඥාන යැ.
මොහු තෙසැත්තෑ ඥානයෝ යි. මේ තෙසැත්තෑ ඥානයන් කෙරෙහි සත්සැට ඥානයෙක් ශ්රාවකයන් හා සාධාරණ යැ. සනුවණෙක් ශ්රාවකයන් හා අසාධාරණ යි.
මාතෘකා නිමි.
1. ශ්රැතමය ඥානය
1. කිසෙයින් ශ්රෝත්රාවධානයෙහි (අසන ලද්දෙහි) ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන වෙයි යත්:
‘මේ ධර්මයෝ (ස්වභාව ලක්ෂණාවබෝධ වශයෙන්) මැනැවින් දතයුත්තාහ’යි (දෙසන්නහුගේ ධර්මය) සෝතාවධාන යැ හෙවත් ශ්රැතය යි. ඒ ශ්රැතය දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
‘මේ ධර්මයෝ (සාමාන්ය ලක්ෂණාවබෝධ වශයෙන්) පිරිසිඳ දතයුත්තාහ’යි (දෙසන්නහුගේ ධර්මය) සෝතාවධාන නමැ. ඒ දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
‘මේ ධර්මයෝ ප්රහාතව්යයෝ යැ’ යනු සෝතාවධාන නමැ. එය දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
‘මේ ධර්මයෝ වැඩියයුත්තාහ’ යනු සෝතාවධාන නමැ. එය දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
‘මේ ධර්මයෝ ප්රත්යක්ෂ කළයුත්තාහ’ යනු සෝතාවධාන නමැ. එය දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
‘මේ ධර්මයෝ පරිහාණිය සෙවුනාහ’ යනු සෝතාවධාන නමැ. එය දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
‘මේ ධර්මයෝ ස්ථිතිය සෙවුනාහ’ යනු සෝතාවධාන නමැ. එය දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
‘මේ ධර්මයෝ (මත්තෙහි විශේෂාධිගම විසින්) විශේෂය සෙවුනාහ’ යනු සෝතාවධාන නමැ. එය දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
‘මේ ධර්මයෝ ආර්ය්යමාර්ග සඞ්ඛ්යාත නිර්වේදය සෙවුනාහ’ යනු සෝතාවධාන නමැ. එය දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
‘සියලු සංස්කාරයෝ අනිත්යයෝ යැ’ යනු සෝතාවධාන නමැ. එය දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
‘සියලු සංස්කාරයෝ දුඃඛයෝ යැ’ යනු සෝතාවධාන නමැ. එය දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
‘සියලු ධර්මයෝ අනාත්මයෝ යැ’ යනු සෝතාවධාන නමැ. එය දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
‘මේ දුඃඛාර්ය්යසත්ය යැ’ යනු සෝතාවධාන නමැ. එය දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.
‘මේ දුඃඛසමුදයාර්ය්යසත්ය යැ’ යනු සෝතාවධාන නමැ. එය දැනගන්නා ප්රඥාව ශ්රැතමයඥාන යැ.