කතමො ච සත්තානං අනුසයො: සත්තානුසයා, කාමරාගානුසයො, පටිඝානුසයො, මානානුසයො, දිට්ඨානුසයො, විචිකිච්ඡානුසයො, භවරාගානුසයො, අවිජ්ජානුසයො.
යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථ සත්තානං කාමරාගානුසයො අනුසෙති; යං ලොකෙ අප්පියරූපං{1} අසාතරූපං, එත්ථ සත්තානං පටිඝානුසයො අනුසෙති; ඉති ඉමෙසු ද්වීසු ධම්මෙසු අවිජ්ජා අනුපතිතා තදෙකට්ඨො මානො ච දිට්ඨි ච විචිකිච්ඡා ච දට්ඨබ්බා. අයං සත්තානං අනුසයො.
කතමං ච සත්තානං චරිතං: පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො පරිත්තභුමකො වා මහාභූමකො වා, ඉදං සත්තානං චරිතං.
කතමා ච සත්තානං අධිමුත්ති: සන්ති සත්තා හීනාධිමුත්තිකා, සන්ති සත්තා පණීතාධිමුත්තිකා, හීනාධිමුත්තිකා සත්තා හීනාධිමුත්තිකෙ සත්තෙ සෙවන්ති භජන්ති පයිරුපාසන්ති, පණීතාධිමුත්තිකා සත්තා පණීතාධිමුත්තිකෙ සත්තෙ සෙවන්ති භජන්ති පයිරුපාසන්ති. අතීතම්පි අද්ධානං හීනාධිමුත්තිකා සත්තා හීනාධිමුත්තිකෙ සත්තෙ සෙවිංසු භජිංසු පයිරුපාසිංසු, පණීතාධිමුත්තිකා සත්තා පණීතාධිමුත්තිකෙ සත්තෙ සෙවිංසු භජිංසු පයිරුපාසිංසු, අනාගතම්පි අද්ධානං හීනාධිමුත්තිකා සත්තා හීනාධිමුත්තිකෙ සත්තෙ සෙවිස්සන්ති භජිස්සන්ති පයිරුපාසිස්සන්ති, පණීතාධිමුත්තිකා සත්තා පණීතාධිමුත්තිකෙ සත්තෙ සෙවිස්සන්ති භජිස්සන්ති පයිරුපාසිස්සන්ති. අයං සත්තානං අධිමුත්ති.
කතමෙ සත්තා අභබ්බා: යෙ තෙ සත්තා කම්මාවරණෙන සමන්නාගතා, කිලෙසාවරණෙන සමන්නාගතා, විපාකාවරණෙන සමන්නාගතා, අසද්ධා අච්ඡන්දිකා, දුප්පඤ්ඤා අභබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තං. ඉමෙ තෙ සත්තා අභබ්බා.
කතමෙ සත්තා භබ්බා: යෙ තෙ සත්තා න කම්මාවරණෙන සමන්නාගතා, න කිලෙසාවරණෙන සමන්නාගතා, න විපාකාවරණෙන සමන්නාගතා, සද්ධා ඡන්දිකා පඤ්ඤාවන්තො, භබ්බා නියාමං ඔක්කමිතුං කුසලෙසු ධම්මෙසු සම්මත්තං. ඉමෙ තෙ සත්තා භබ්බා.
ඉදං තථාගතස්ස සත්තානං ආසයානුසයෙ ඤාණං.
ආසයානුසයඤාණනිද්දෙසො.
70. යමකපාටිහීරඤාණං.
කතමං තථාගතස්ස යමකපාටිහීරෙ ඤාණං.
ඉධ තථාගතො යමකපාටිහීරං කරොති අසාධාරණං සාවකෙහි. උපරිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, හෙට්ඨිමකායතො උදකධාරා පවත්තති; හෙට්ඨිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, උපරිමකායතො උදකධාරා පවත්තති; පුරත්ථිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, පච්ඡිමකායතො උදකධාරා පවත්තති; පච්ඡිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, පුරත්ථිමකායතො උදකධාරා පවත්තති; දක්ඛිණක්ඛිතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, වාමක්ඛිතො උදකධාරා පවත්තති; වාමක්ඛිතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, දක්ඛිණක්ඛිතො උදකධාරා පවත්තති. දක්ඛිණකණ්ණසොතතො අග්ගික්ඛධො පවත්තති, වාමකණ්ණසොතතො උදකධාරා පවත්තති; වාමකණ්ණසොතතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, දක්ඛිණකණ්ණසොතතො උදකධාරා පවත්තති, දක්ඛිණනාසිකාසොතතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, වාමනාසිකාසොතතො උදකධාරා පවත්තති; වාමනාසිකාසොතතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, දක්ඛිණනාසිකාසොතතො උදකධාරා පවත්තති; දක්ඛිණංසකූටතො{1} අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, වාමංසකූටතො{2} උදකධාරා පවත්තති; වාමංසකූටතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, දක්ඛිණංසකූටතො උදකධාරා පවත්තති; දක්ඛිණහත්ථතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, වාමහත්ථතො උදකධාරා පවත්තති; වාමහත්ථතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, දක්ඛිණහත්ථතො උදකධාරා පවත්තති; දක්ඛිණපස්සතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, වාමපස්සතො උදකධාරා පවත්තති; වාමපස්සතො අග්ගික්ඛන්ධොපවත්තති, දක්ඛිණපස්සතො උදකධාරා පවත්තති; දක්ඛීණපාදතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, වාමපාදතො උදකධාරා පවත්තති; වාමපාදතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, දක්ඛිණපාදතො උදකධාරා පවත්තති, අඞ්ගුලඞ්ගුලෙහි අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, අඞ්ගුලන්තරිකාහි උදකධාරා පවත්තති; අඞ්ගුලන්තරිකාහි අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, අඞ්ගුලඞ්ගුලෙහි උදකධාරා පවත්තති; එකෙකලොමතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, එකෙකලොමතො උදකධාරා පවත්තති, ලොමකූපතො ලොමකූපතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, ලොමකූපතො ලොමකූපතො උදකධාරා පවත්තති, ඡන්නං වණ්ණානං නීලානං පීතකානං ලොහිතකානං ඔදාතානං මඤ්ජිට්ඨානං{3} පභස්සරානං.
භගවා චඞ්කමති,{*} නිම්මිතො තිට්ඨති වා නිසීදති වා සෙය්යං වා කප්පෙති. භගවා තිට්ඨති, නිම්මිතො චඞ්කමති වා නිසීදති වා සෙය්යං වා කප්පෙති; භගවා නිසීදති, නිම්මිතො චඞ්කමති වා තිට්ඨති ච නිසීදති වා; නිම්මිතො චඞ්කමති, භගවා තිට්ඨති වා නිසීදති වා සෙය්යං වා කප්පෙති; නිම්මිතො තිට්ඨති, භගවා චඞ්කමති වා නිසීදති වා සෙය්යං වා කප්පෙති; නිම්මිතො නිසීදති, භගවා චඞ්කමති වා නිසීදති වා සෙය්යං වා කප්පෙති; නිම්මිතො සෙය්යං කප්පෙති, භගවා චඞ්කමති වා තිට්ඨති වා නිසීදති වාති’.
ඉදං තථාගතස්ස යමකපාටිහීරෙ ඤාණං.
යමකපටිහීරඤාණනිද්දෙසො
71. මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණං.
කතමං තථාගතස්ස මහාකරුණාසමාත්තියා ඤාණං:
බහුකෙහි ආකාරෙහි පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති: ‘ආදිත්තො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති. ‘උය්යුත්තො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති. ‘පයාතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති. ‘කුම්මග්ගපටිපන්නො.{1} ‘ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති. ‘උපනීයති ලොකො අද්ධුවො’ති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති, ‘අතාණො{2} ලොකො අනභිස්සරො’ති පස්සන්තායං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති. ‘අස්සකො ලොකො සබ්බං පහාය ගමනීය’න්ති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති. ‘ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසො’ති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති. ‘අතායනො{3} ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘අලෙණො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘අසරණො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘අසරණීභූතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ-
‘උද්ධතො ලොකො අවුපසන්තො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘සසල්ලො ලොකසන්නිවාසෙ විද්ධො පුථුසල්ලෙහි, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි සල්ලානං උද්ධාතා{4} අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘අවිජ්ජන්ධකාරාවරණො ලොකසන්නිවාසො{5} කිලෙසපඤ්ජරපක්ඛිත්තො,{6} තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි ආලොකං දස්සෙතා අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘අවිජ්ජාගතො ලොකසන්නිවාසො අණ්ඩභූතො{7} පරියොනද්ධො{8} තන්තාකුලකජාතො{9} ගුලාගුණ්ඨිකජාතො{10} මුඤ්ජබබ්බජභූතො{11} අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තතී’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘අවිජ්ජාවිසදොසසංලිත්තො{12} ලොකසන්නිවාසො කිලෙසකලලීභූතො’ති{13} පස්සන්තානං -පෙ-
‘රාගදොසමොහජටාජටිතො{14} ලොකසන්නිවාසො, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි ජටං විජටෙතා{15} අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘තණ්හා සඞ්ඝාටපටිමුක්කො{16} ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘තණ්හාජාලෙන ඔත්ථටො{17} ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘තණ්හාසො තෙන වුය්හති ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘තණ්හාසංයොජනෙන සඤ්ඤුත්තො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘තණ්හානුසයෙන අනුසටො{18} ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘තණ්හාසන්තාපෙන සන්තප්පති ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- තණ්හාපරිළාහෙන පරිඩය්හති{19} ලොසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ-
‘දිට්ඨිසඞ්ඝාටපටිමුක්කො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- දිට්ඨිජාලෙන ඔත්ථටො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘දිට්ඨිසොතෙන වුය්හති ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘දිට්ඨිසංයොජනෙන සඤ්ඤුත්තො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘දිට්ඨානුසයෙන අනුසටො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘දිට්ඨිසන්තාපෙන සන්තප්පති ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- දිට්ඨිපරිළාහෙන පරිඩය්හති ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ-
‘ජාතියා අනුගතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘ජරාය අනුසටො{1} ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘බ්යාධිනා අභිභූතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- මරණෙන අබ්භාහතො{2} ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- දුක්ඛෙ පතිට්ඨිතො{3} ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ-
‘තණ්හාය උඩ්ඩිතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘ජරාපාකාරපරික්ඛිත්තො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘මච්චුපාසෙන{4} පරික්ඛිත්තො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ-. ‘මහාබන්ධනබද්ධො{5} ලොකසන්නිවාසො රාගබන්ධනෙන දොසබන්ධනෙන මොහ බන්ධනෙන මානබන්ධනෙන දිට්ඨිබන්ධනෙන කිලෙසබන්ධනෙන දුච්චරිත බන්ධනෙන, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි බන්ධනං මොචෙතා අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘මහාසම්බාධපටිපන්නො ලොකසන්නිවාසො, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි ඔකාසං දස්සෙතා අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘මහාපළිබොධෙන පළිබුද්ධො ලොකසන්නිවාසො, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි පළිබොධං ඡෙත්තා{6} අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘මහාපපාතෙ පතිතො ලොකසන්නිවාසො, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි පපාතා උද්ධාතා{7} අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘මහාකන්තාරපටිපන්නො ලොකසන්නිවාසො, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි කන්තාරං තාරෙතා අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘මහාසංසාරපටිපන්නො ලොකසන්නිවාසො, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි සංසාමොචෙතා{8} අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘මහාවිදුග්ගෙ සම්පරිවත්තති ලොකසන්නිවාසො, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි විදුග්ගා උද්ධාතා{7} අඤ්ඤත්ර මයා’ති -පෙ- ‘මහාපළිපෙ පළිපන්නො ලොකසන්නිවාසො, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි පළිපා උද්ධාතා{7} අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ-
‘අබ්භාහතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘ආදිත්තො ලොකසන්නිවාසො රාගග්ගිනා දොසග්ගිනා මොහග්ගිනා ජාතියා ජරාමරණෙන{9} සොකෙහි පරිදෙවෙහි දුක්ඛෙහි දොමනස්සෙහි උපායාසෙහි, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි නිබ්බාපෙතා අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ- උන්නීතකො{10} ලොකසන්නිවාසො හඤ්ඤති නිච්චමතාණො{11} පත්තදණ්ඩො
තක්කරො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘වජ්ජබන්ධනබද්ධො ලොකසන්නිවාසො ආඝාතනපච්චුපට්ඨිතො, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි මොචෙතා{1} අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘අනාථො ලොකසන්නිවාසො පරමකාපඤ්ඤප්පත්තො{2} තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි තායෙතා{3} අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘දුක්ඛාභිතුන්නො{4} ලොකසන්නිවාසො චිරරත්තපීළිතො’ති{5} පස්සන්තානං -පෙ- ‘නිච්චගධිතො{6} ලොකසන්නිවාසො නිච්චපිපාසිතො’ති{7} පස්සන්තානං -පෙ-
’අන්ධො ලොකසන්නිවාසො අචක්ඛුකො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘හතනෙත්තො ලොකසන්නිවාසො අපරිනායකො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘විපථපක්ඛන්නො{8} ලොකසන්නිවාසො අඤ්ජසාපරද්ධො, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි අරියපථං ආනෙතා අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘මහොඝපක්ඛන්නො ලොකසන්නිවාසො, තස්ස නත්ථඤ්ඤො කොචි ඔඝා උද්ධාතා{9} අඤ්ඤත්ර මයා’ති පස්සන්තානං -පෙ-
’ද්වීහි දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘තීහි දුච්චරිතෙහි විප්පටිපන්නො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘චතූහි යොගෙහි යුත්තො{10} ලොකසන්නිවාසො චතුයොගයොජිතො’ ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘චතූහි ගන්ථෙහි ගන්ථිතො{11} ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘චතූහි උපාදානෙහි උපාදීයති ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘පඤ්චගතිසමාරුළ්හො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘පඤ්චහි කාමගුණෙහි රජ්ජති ලොකසන්නිවාසො’ ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘පඤ්චහි නීවරණෙහි ඔත්ථටො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘ඡහි විවාදමූලෙහි විවදති ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘ඡහි තණ්හාකායෙහි රජ්ජති ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘ඡහි දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘සත්තහි අනුසයෙහි අනුසටො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- සත්තහි සංයොජනෙහි සඤ්ඤුත්තො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘සත්තහි මානෙහි උන්නතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘අට්ඨහි ලොකධම්මෙහි සම්පරිවත්තති ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘අට්ඨහි මිච්ඡත්තෙහි නිය්යාතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘අට්ඨහි පුරිසදොසෙහි දුස්සති ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘නවහි ආඝාතවත්ථූහි ආඝාතිතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘නවවිධමානෙහි උන්නතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘නවහි තණ්හාමූලකෙහි ධම්මෙහි රජ්ජති ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘දසහි කිලෙසවත්ථූ කිලිස්සති ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘දසහි ආඝාතවත්ථූහි ආඝාතිතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘දසහි අකුසලකම්මපථෙහි සමන්නාගතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘දසහි සඤ්ඤොජනෙහි සඤ්ඤුත්තො ලොකසන්නිවාසො’ති -පෙ-
දසහි මිච්ඡත්තෙහි නිය්යාතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘දසවත්ථුකාය මිච්ඡාදිට්ඨියා සමන්නාගතො ලොකසන්නිවාසො’ති -පෙ- ‘දසවත්ථුකාය අන්තග්ගාහිකාය{1} දිට්ඨියා සමන්නාගතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘අට්ඨසතතණ්හාපපඤ්චසතෙහි පපඤ්චිතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං -පෙ- ‘ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතෙහි පරියුට්ඨිතො ලොකසන්නිවාසො’ති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති.
‘අහඤ්චම්හි තිණ්ණො, ලොකො ච අතිණ්ණො; අහඤ්චම්හි මුත්තො, ලොකො ච අමුත්තො; අහඤ්චම්හි දන්තො, ලොකො ච අදන්තො; අහඤ්චම්හි සන්තො, ලොකො ච අසන්තො; අහඤ්චම්හි අස්සත්ථො, ලොකො ච අනස්සත්ථො; අහඤ්චම්හි පරිනිබ්බුතො, ලොකො ච අපරිනිබ්බුතො. පහොමි ඛ්වාහං තිණ්ණො තාරෙතුං, මුත්තො මොචෙතුං, දන්තො දමෙතුං, සන්තො සමෙතුං, අස්සත්ථො අස්සාසෙතුං, පරිනිබ්බුතො පරිනිබ්බාපෙතු’න්ති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති.
ඉදං තථාගතස්ස මහාකරුණාසමාපත්තියා ඤාණං.
මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණ නිද්දෙසො.
72-73. සබ්බඤ්ඤුත - අනාවරණඤාණානි
කතමං තථාගතස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤාණං:
සබ්බං සඞ්ඛතමසඞ්ඛතං{2} අනවසෙසං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං{3}
අතීතං සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං.
අනාගතං සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං.
පච්චුප්පන්නං සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථි අනාවරණඤාණං.
චක්ඛුඤ්චෙව{4} රූපා ච එතං සබ්බං{5} ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං තත්ථ ආවරණං නත්ථි අනාවරණඤාණං, සොතඤ්චෙව සද්දා ච -පෙ- ඝානඤ්චෙව ගන්ධා ච -පෙ- ජිව්හා චෙව රසා ච -පෙ- කායො චෙව ඵොට්ඨබ්බා ච -පෙ- මනො චෙව ධම්මා ච එතං සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං තත්ථ ආවරණං නත්ථි අනාවරණඤාණං,
යාවතා අනිච්චට්ඨං දුක්ඛට්ඨං අනත්තට්ඨං, තං සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං යාවතා රූපස්ස අනිච්චට්ඨං දුක්ඛට්ඨං අනත්තට්ඨං, තං සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං. යාවතා වෙදනාය -පෙ- යාවතා සඤ්ඤාය -පෙ- යාවතා සඞ්ඛාරානං -පෙ- යාවතා විඤ්ඤාණස්ස -පෙ- යාවතා චක්ඛුස්ස -පෙ- යාවතා ජරාමරණස්ස අනිච්චට්ඨං දුක්ඛට්ඨං අනත්තට්ඨං, තං සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං.
යාවතා අභිඤ්ඤාය අභිඤ්ඤට්ඨං, තං සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං, යාවතා පරිඤ්ඤාය පරිඤ්ඤට්ඨං -පෙ- යාවතා පහානස්ස{1} පහානට්ඨං -පෙ- යාවතා භාවනාය භාවනට්ඨං -පෙ- යාවතා සච්ඡිකිරියාය සච්ඡිකිරියට්ඨං -පෙ-
යාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධට්ඨං -පෙ- යාවතා ධාතූනං ධාතුට්ඨං -පෙ- යාවතා ආයතනානං ආයතනට්ඨං -පෙ- යාවතා සඞ්ඛතානං සඞ්ඛතට්ඨං -පෙ- යාවතා අසඞ්ඛතස්ස අසඞ්ඛතට්ඨං. තං සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං.
යාවතා කුසලෙ ධම්මෙ සබ්බං{*} ජානාතීති සඤ්ඤුබ්බතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං. යාවතා අකුසලෙ ධම්මෙ -පෙ- යාවතා අබ්යාකතෙ ධම්මෙ -පෙ-
යාවතා කාමාවචරෙ ධම්මෙ -පෙ- යාවතා රූපාවචරෙ ධම්මෙ -පෙ- යාවතා අරූපාවචරෙ ධම්මෙ -පෙ- යාවතා අපරියාපන්නෙ ධම්මෙ සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං.
යාවතා දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨං -පෙ- යාවතා සමුදයස්ස සමුදයට්ඨං -පෙ- යාවතා නිරොධස්ස නිරොධට්ඨං -පෙ- යාවතා මග්ගස්ස මග්ගට්ඨං තං සබ්බං ජානාතීති සඤ්ඤුබ්බතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං.
යාවතා අත්ථපටිසම්භිදාය අත්ථපටිසම්භිදට්ඨං -පෙ- යාවතා ධම්මපටිසම්භිදාය ධම්මපටිසම්භිදට්ඨ -පෙ- යාවතා නිරුත්තිපටිසම්භිදාය නිරුත්තිපටිසම්භිදට්ඨං -පෙ- යාවතා පටිභානපටිසම්භිදාය පටිභානපටිසම්භිදට්ඨං, තං සබ්බං ජානාතීති සඤ්ඤුබ්බතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං.
යාවතා ඉන්ද්රියපරොපරියත්තෙ ඤාණං -පෙ- යාවතා සත්තානං ආසයානුසයෙ ඤාණං -පෙ- යාවතා යමකපාටිහීරෙ ඤාණං -පෙ- යාවතා මහාකරුණාසමාපත්තියා ඤාණං, තං සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණ ඤාණං.
යාවතා සදෙවකස්ස ලොකස්ස සමාරකස්ස සබ්රහ්මකස්ස සස්සමණබ්රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණ ඤාණං.
1. ‘න තස්ස අද්දිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චි අථො අවිඤ්ඤාතමජානිතබ්බං, සබ්බං අභිඤ්ඤාසි යදත්ථි නෙය්යං තථාගතො තෙන සමන්තචක්ඛූ’ති.
සමන්තචක්ඛූති කෙනට්ඨෙන සමන්තචක්ඛු:
චුද්දස බුද්ධඤාණානි: දුක්ඛෙ ඤාණං බුද්ධඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ ඤාණං බුද්ධඤාණං, දුක්ඛනිරොධෙ ඤාණං බුද්ධඤාණං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං බුද්ධඤාණං, අත්ථපටිසම්භිදෙ ඤාණං බුද්ධඤාණං, ධම්මපටිසම්භිදෙ ඤාණං බුද්ධඤාණං, නිරුත්තිපටිසම්භිදෙ ඤාණං බුද්ධඤාණං, පටිභානපටිසම්භිදෙ ඤාණං බුද්ධඤාණං, ඉන්ද්රියපරොපරියත්තෙ ඤාණං බුද්ධඤාණං, ආසයානුසයෙ ඤාණං බුද්ධඤාණං, යමකපාටිහීරෙ ඤාණං බුද්ධඤාණං, මහාකරුණාසමාපත්තියා ඤාණං බුද්ධඤාණං, සබ්බඤ්ඤුතඤාණං බුද්ධඤාණං අනාවරණඤාණං බුද්ධඤාණං, ඉමානි චුද්දස බුද්ධඤාණානි. ඉමෙසං චුද්දසන්නං බුද්ධඤාණානං අට්ඨ ඤාණානි සාවකසාධාරණානි, ඡ ඤාණානි අසාධාරණානි සාවකෙහි.
යාවතා දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨො සබ්බො ඤාතො, අඤ්ඤාතො දුක්ඛට්ඨො නත්ථීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං.
යාවතා දුක්ඛස්ස දුක්ඛට්ඨො සබ්බො දිට්ඨො -පෙ- සබ්බො විදිතො -පෙ- සබ්බො සච්ඡිකතො -පෙ- සබ්බො ඵස්සිතො පඤ්ඤාය, අඵස්සිතො පඤ්ඤාය දුක්ඛට්ඨො නත්ථීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං. තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං.
යාවතා සමුදයස්ස සමුදයට්ඨො -පෙ- යාවතා නිරොධස්ස නිරොධට්ඨො -පෙ- යාවතා මග්ගස්ස මග්ගට්ඨො -පෙ- යාවතා අත්ථපටිසම්භිදාය අත්ථ පටිසම්භිදට්ඨො -පෙ- යාවතා ධම්මපටිසම්භිදාය ධම්මපටිසම්භිදට්ඨො -පෙ- යාවතා නිරුත්තිපටිසම්භිදාය නිරුත්තිපටිසම්භිදට්ඨො -පෙ- යාවතා පටිභානපටිසම්භිදාය පටිභානපටිසම්භිදට්ඨො සබ්බො ඤාතො -පෙ- සබ්බො දිට්ඨො -පෙ- සබ්බො විදිතො -පෙ- සබ්බො සච්ඡිකතො -පෙ- සබ්බො ඵස්සිතො පඤ්ඤාය, අඵස්සිතො පඤ්ඤාය පටිභානපටිසම්භිදට්ඨො නත්ථීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං.
යාවතා ඉන්ද්රියපරොපරියත්තෙ ඤාණං -පෙ- යාවතා සත්තානං ආසයානුසයෙ ඤාණං -පෙ- යාවතා යමකපාටිහීරෙ ඤාණං -පෙ- යාවතා මහාකරුණාසමාපත්තියා ඤාණං සබ්බං ඤාතං -පෙ- සබ්බං දිට්ඨං -පෙ- සබ්බං විදිතං -පෙ- සබ්බං සච්ඡිකතං -පෙ- සබ්බං ඵස්සිතං පඤ්ඤාය, අඵස්සිතං පඤ්ඤාය මහාකරුණාසමාපත්තියා ඤාණං නත්ථීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං.
යාවතා සදෙවකස්ස ලොකස්ස සමාරකස්ස සබ්රහ්මකස්ස සස්සමණබ්රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, සබ්බං ඤාතං -පෙ- සබ්බං දිට්ඨං -පෙ- සබ්බං විදිතං -පෙ- සබ්බං සච්ඡිකතං -පෙ- සබ්බං ඵස්සිතං පඤ්ඤාය, අඵස්සිතං පඤ්ඤාය නත්ථීති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණං.
න තස්ස අද්දිට්ඨමිධත්ථි කිඤ්චි අථො අවිඤ්ඤාතමජානිතබ්බං, සබ්බං අභිඤ්ඤාසි යදත්ථි නෙය්යං තථාගතො තෙන සමන්තචක්ඛූ’ති
සබ්බඤ්ඤුතඤාණනිද්දෙසො.
ඤාණකථාසමත්තා.
2.
දිට්ඨිකථා.
කා දිට්ඨි{1} කති දිට්ඨිට්ඨානානි, කති දිට්ඨිපරියුට්ඨානානි, කති දිට්ඨියො, කති දිට්ඨාභිනිවෙසා, කතමො දිට්ඨිට්ඨාන සමුග්ඝාතොති.
1. කාදිට්ඨිති: අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි{2}.
2. කතිදිට්ඨිට්ඨානානීති: අට්ඨ දිට්ඨිට්ඨානානි.
3. කතිදිට්ඨිපරියුට්ඨානානීති: අට්ඨාරස දිට්ඨිපරියුට්ඨානානි,
4. කතිදිට්ඨියොති: සොළස දිට්ඨියො.
5. කතිදිට්ඨාභිනිවෙසාති: තීණි සතං{3} දිට්ඨාභිනිවෙසා,
6. කතමො දිට්ඨිට්ඨානසමුග්ඝාතොති: සොතාපත්තිමග්ගො දිට්ඨිට්ඨානසමුග්ඝාතො.
කථං{4} අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි:
රූපං ‘එතං මම, එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙස පරාමාසො දිට්ඨි, වෙදනං ‘එතං මම -පෙ- සඤ්ඤං එතං මම -පෙ- සඞ්ඛාරෙ ‘එතං මම -පෙ- විඤ්ඤාණං ‘එතං මම, එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
චක්ඛු එතං මම -පෙ- සොතං එතං මම -පෙ- ඝානං එතං මම -පෙ- ජිව්හං එතං මම -පෙ- කායං එතං මම -පෙ- මනං’ එතං මම, එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි. රූපෙ{5} එතං මම -පෙ- සද්දෙ එතං මම -පෙ- ගන්ධෙ එතං මම -පෙ- රසෙ එතං මම -පෙ- ඵොට්ඨබ්බෙ එතං මම -පෙ- ධම්මෙ එතං මම එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
චක්ඛුවිඤ්ඤාණං එතං මම -පෙ- සොතවිඤ්ඤාණං එතං මම -පෙ- ඝානවිඤ්ඤාණං එතං මම -පෙ- ජිව්හාවිඤ්ඤාණං එතං මම -පෙ- කායවිඤ්ඤාණං එතං මම -පෙ- මනොවිඤ්ඤාණං ‘එතං මම එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
චක්ඛුසම්ඵස්සං එතං මම -පෙ- සොතසම්ඵස්සං එතං මම -පෙ- ඝානසම්ඵස්සං එතං මම -පෙ- ජිව්හාසම්ඵස්සං එතං මම -පෙ- කායසම්ඵස්සං එතං මම -පෙ- මනොසම්ඵස්සං ‘එතං මම, එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනං එතං මම -පෙ- සොතසම්ඵස්සජං වෙදනං -පෙ- ඝානසම්ඵස්සජං වෙදනං -පෙ- ජිව්හාසම්ඵස්සජං වෙදනං -පෙ- කායසම්ඵස්සජං වෙදනං -පෙ- මනොසම්ඵස්සජං වෙදනං ‘එතං මම එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
රූපසඤ්ඤං එතං මම -පෙ- සද්දසඤ්ඤං එතං මම -පෙ- ගන්ධසඤ්ඤං එතං මම -පෙ- රසසඤ්ඤං එතං මම -පෙ- ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤං එතං මම -පෙ- ධම්මසඤ්ඤං ‘එතං මම එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
රූපසඤ්චෙතනං එතං මම -පෙ- සද්දසඤ්චෙතනං එතං මම -පෙ- ගන්ධසඤ්චෙතනං එතං මම -පෙ- රසසඤ්චෙතනං එතං මම -පෙ- ඵොට්ඨබ්බසඤ්චෙතනං එතං මම ධම්මසඤ්චෙතනං’එතං මම එසො හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
රූපතණ්හං එතං මම -පෙ- සද්දතණ්හං එතං මම -පෙ- ගන්ධතණ්හං එතං මම -පෙ- රසතණ්හං එතං මම -පෙ- ඵොට්ඨබ්බතණ්හං එතං මම -පෙ- ධම්මතණ්හං ‘එතං මම, එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
රූපවිතක්කං එතං මම -පෙ- සද්දවිතක්කං එතං මම -පෙ- ගන්ධවිතක්කං එතං මම -පෙ- රසවිතක්කං එතං මම -පෙ- ඵොට්ඨබ්බවිතක්කං එතං මම -පෙ- ධම්මවිතක්කං ‘එතං මම එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
රූපවිචාරං එතං මම -පෙ- සද්දවිචාරං එතං මම -පෙ- ගන්ධවිචාරං එතං මම -පෙ- රසවිචාරං එතං මම -පෙ- ඵොට්ඨබ්බවිචාරං එතං මම -පෙ- ධම්මවිචාරං ‘ එතං මම එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
පඨවීධාතුං එතං මම -පෙ- ආපොධාතුං එතං මම -පෙ- තෙජොධාතුං එතං මම -පෙ- වායොධාතුං එතං මම -පෙ- ආකාසධාතුං එතං මම -පෙ- විඤ්ඤාණධාතුං ‘ එතං මම එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
පඨවීකසිණං එතං මම -පෙ- ආපොකසිණං එතං මම -පෙ- තෙජොකසිණං එතං මම -පෙ- වායොකසිණං එතං මම -පෙ- නීලකසිණං එතං මම -පෙ- පීතකසිණං එතං මම -පෙ- ලොහිතකසිණං එතං මම -පෙ- ඔදාතකසිණං එතං මම -පෙ- ආකාසකසිණං එතං මම -පෙ- විඤ්ඤාණකසිණං ‘ එතං මම එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
කෙසං එතං මම -පෙ- ලොමං එතං මම -පෙ- නඛං එතං මම -පෙ- දන්තං එතං මම -පෙ- තචං එතං මම -පෙ- මංසං එතං මම -පෙ- නහාරුං එතං මම -පෙ- අට්ඨිං එතං මම -පෙ- අට්ඨිමිඤ්ජං එතං මම -පෙ- වක්කං එතං මම -පෙ- හදයං එතං මම -පෙ- යකනං එතං මම -පෙ- කිලොමකං එතං මම -පෙ- පිහකං එතං මම -පෙ- පප්ඵාසං එතං මම -පෙ- අන්තං එතං මම -පෙ- අන්තගුණං එතං මම -පෙ- උදරියං එතං මම -පෙ- කරීසං එතං මම -පෙ- පිත්තං එතං මම -පෙ- සෙම්හං එතං මම -පෙ- පුබ්බං එතං මම -පෙ- ලොහිතං එතං මම -පෙ- සෙදං එතං මම -පෙ- මෙදං එතං මම -පෙ- අස්සුං එතං මම -පෙ- වසං එතං මම -පෙ- ඛෙළං එතං මම -පෙ- සිඞ්ඝානිකං එතං මම -පෙ- ලසිකං එතං මම -පෙ- මුත්තං එතං මම -පෙ- මත්ථලුඞ්ගං ‘එතං මම’ එසො හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
චක්ඛායතනං එතං මම -පෙ- රූපායතනං එතං මම -පෙ- සොතායතනං එතං මම -පෙ- සද්දායතනං එතං මම -පෙ- ඝානායතනං එතං මම -පෙ- ගන්ධායතනං එතං මම -පෙ- ජිව්හායතනං එතං මම -පෙ- රසායතනං එතං මම -පෙ- කායායතනං එතං මම -පෙ- ඵොට්ඨබ්බායතනං එතං මම -පෙ- මනායතනං එතං මම -පෙ- ධම්මායතනං’ එතං මම එසො හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
චක්ඛුධාතුං එතං මම -පෙ- රූපධාතුං එතං මම -පෙ- චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුං එතං මම -පෙ- සොතධාතුං එතං මම -පෙ- සද්දධාතුං එතං මම -පෙ- සොතවිඤ්ඤාණධාතුං එතං මම -පෙ- ඝානධාතුං එතං මම -පෙ- ගන්ධධාතුං එතං මම -පෙ- ඝානවිඤ්ඤාණධාතුං එතං මම -පෙ- ජිව්හාධාතුං එතං මම -පෙ- රසධාතුං එතං මම -පෙ- ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතුං එතං මම -පෙ- කායධාතුං එතං මම -පෙ- ඵොට්ඨබ්බධාතුං එතං මම -පෙ- කාය විඤ්ඤාණධාතුං එතං මම -පෙ- මනොධාතුං එතං මම -පෙ- ධම්මධාතුං එතං මම -පෙ- මනොවිඤ්ඤාණධාතුං ‘එතං මම එසොහමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
චක්ඛුන්ද්රියං එතං මම -පෙ- සොතින්ද්රියං එතං මම -පෙ- ඝානින්ද්රියං එතං -පෙ- ජිව්හින්ද්රියං එතං මම -පෙ- කායින්ද්රියං එතං මම -පෙ- මනින්ද්රියං එතං මම -පෙ- ජීවිතින්ද්රියං එතං මම -පෙ- ඉත්ථින්ද්රියං එතං මම -පෙ- පුරිසින්ද්රියං එතං මම -පෙ- සුඛින්ද්රියං එතං මම -පෙ- දුක්ඛින්ද්රියං එතං මම -පෙ- සොමනස්සින්ද්රියං එතං මම -පෙ- දොමනස්සින්ද්රියං එතං මම -පෙ- උපෙක්ඛින්ද්රියං එතං මම -පෙ- සද්ධින්ද්රියං එතං මම -පෙ- විරියින්ද්රියං එතං මම -පෙ- සතින්ද්රියං එතං මම -පෙ- සමාධින්ද්රියං එතං මම -පෙ- පඤ්ඤින්ද්රියං ‘එතං මම, එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
කාමධාතුං එතං මම -පෙ- රූපධාතුං එතං මම -පෙ- අරූපධාතුං එතං මම -පෙ- කාමභවං එතං මම -පෙ- රූපභවං එතං මම -පෙ- අරූපභවං එතං මම -පෙ- සඤ්ඤාභවං එතං මම -පෙ- අසඤ්ඤාභවං එතං මම -පෙ- නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභවං එතං මම -පෙ- එකවොකාරභවං එතං මම -පෙ- චතුවොකාරභවං එතං මම -පෙ- පඤ්චවෙකාරභවං එතං මම -පෙ-
පඨමං ඣානං{1} එතං මම -පෙ- දුතියං ඣානං එතං මම -පෙ- තතියං ඣානං එතං මම -පෙ- චතුත්ථං ඣානං එතං මම -පෙ- මෙත්තං චෙතොවිමුත්තිං{2} එතං මම -පෙ- කරුණං චෙතොවිමුත්තිං එතං මම -පෙ- මුදිතං චෙතොවිමුත්තිං එතං මම -පෙ- උපෙක්ඛං චෙතෙවිමුත්තිං එතං මම -පෙ- ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තිං එතං මම -පෙ- විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිං එතං මම -පෙ- ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිං එතං මම -පෙ- නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං ‘එතං මම එසොහස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
අවිජ්ජං එතං මම -පෙ- සඞ්ඛාරෙ එතං මම -පෙ- විඤ්ඤාණං එතං මම -පෙ- නාම රූපං එතං මම -පෙ- සළායතනං එතං මම -පෙ- ඵස්සං එතං මම -පෙ- වෙදනං එතං මම -පෙ- තණ්හං එතං මම -පෙ- උපාදානං එතං මම -පෙ- භවං එතං මම -පෙ- ජාතිං එතං මම -පෙ- ජරාමරණං ‘එතං මම, එසො’හමස්මි, එසො මෙ අත්තා’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි.
එවං අභිනිවෙසපාරාමාසො දිට්ඨි.
කතමානි අට්ඨ දිට්ඨිට්ඨානානි:
ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං, අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨානං, ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානං සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානං, විතක්කොපි{3} දිට්ඨිට්ඨානං අයොනිසොමනසිකාරොපී දිට්ඨිට්ඨානං, පාපිමිත්තොපි දිට්ඨිට්ඨානං, පරතොපි ඝොසො{4} දිට්ඨිට්ඨානං.
ඛන්ධා හෙතු ඛන්ධා පච්චයො දිට්ඨිනං{5} උප්පාදානං සමුට්ඨානට්ඨෙන, එවං ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං.
අවිජ්ජා හෙතු අවිජ්ජා පච්චයො දිට්ඨිනං උප්පාදාය6 සමුට්ඨානට්ඨෙන එවං අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨානං.
ඵස්සො හෙතු ඵස්සො පච්චයො දිට්ඨිනං{5} උප්පාදාය සමුට්ඨානට්ඨෙන එවං ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානං.
සඤ්ඤා හෙතු සඤ්ඤා පච්චයො දිට්ඨිනං උප්පාදාය{6} සමුට්ඨානට්ඨෙන එවං සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානං.
විතක්කො{7} හෙතු විතක්කො{7} පච්චයො දිට්ඨිනං උප්පාදාය සමුට්ඨානට්ඨෙන, එවං විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං.
අයොනිසො මනසිකාරො හෙතු අයොනිසො මනසිකාරො පච්චයො දිට්ඨිනං උප්පාදාය සමුට්ඨානට්ඨෙන, එවං අයොනිසො මනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානං.
පාපමිත්තො හෙතු පාපමිත්තො පච්චයො දිට්ඨිනං උප්පාදාය සමුට්ඨානට්ඨෙන, එවං පාපමිත්තොපි දිට්ඨිට්ඨානං.
පරතොඝොසො හෙතු පරතොඝොසො පච්චයො දිට්ඨිනං උප්පාදාය සමුට්ඨානට්ඨෙන, එවං පරතොපි ඝොසො{4} දිට්ඨිට්ඨානං.
ඉමානි අට්ඨ දිට්ඨිට්ඨානානි.
කතමානි අට්ඨාරස දිට්ඨිපරියුට්ඨානානි:
යා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං දිට්ඨිගහනං, දිට්ඨිකන්තාරං, දිට්ඨිවිසූකං{1} දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං, දිට්ඨිසඤ්ඤොජනං, දිට්ඨිසල්ලං, දිට්ඨිසම්බාධො{2}, දිට්ඨිපළිබොධො{3}, දිට්ඨිබන්ධානං, දිට්ඨිපපාතො, දිට්ඨානුසයො, දිට්ඨිසන්තාපො, දිට්ඨිපරිළාහො, දිට්ඨිගන්ථො, දිට්ඨුපාදානං, දිට්ඨාභිනිවෙසො, දිට්ඨිපරාමාසො.