නෙත්තිප්පකරණං
නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මා සම්බුද්ධස්ස
සංගහවාරො
1. යං ලොකො පූජයතෙ - සලොකපාලො සදා නමස්සති ච, තස්සෙතං සාසනවරං - විදූහි ඤෙය්යං නරචරස්ස.
2. ද්වාදස පදානි සුත්තං - තං සබ්බං බ්යඤ්ජනඤ්ච අත්ථො ච, තං විඤ්ඤෙය්යං උභයං - කො අත්ථො බ්යඤ්ජනං කතමං.
3. සොළස හාරා නෙත්ති - පඤ්ච නයා සාසනස්ස පරියෙට්ඨි, අට්ඨාරස මූලපදා - මහාකච්චානෙන{1} නිද්දිට්ඨා.{2}
4. හාරා බ්යඤ්ජනවිචයො - සුත්තස්ස නයා තයො ච සුත්තත්ථො, උභයං පරිග්ගහීතං - වුච්චති සුත්තං යථාසුත්තං.
5. යා චෙව දෙසනා යං ච - දෙසිතං උභයමෙව විඤ්ඤෙය්යං, තත්රායමානුපුබ්බී - නවවීධ සුත්තන්තපරියෙට්ඨි’ති.
විභාගවාරො
1. උද්දෙසවාරො
තත්ථ කතමෙ සොළස හාරා: දෙසනා විචයො යුත්ති පදට්ඨානො ලක්ඛණො චතුබ්යූහො ආවත්තො විභත්ති පරිවත්තනො වෙවචනො පඤ්ඤත්ති ඔතරණො සොධනො අධිට්ඨානො පරික්ඛාරො සමාරොපනො ඉති.
තස්සානුගීති:
1. දෙසනා විචයො යුත්ති - පදට්ඨානො ච ලක්ඛණො, චතුබ්යූහො ච ආවට්ටො - විභත්ති පරිවත්තනො.
2. වෙවචනො ච පඤ්ඤත්ති - ඔතරණො ච සොධනො, අධිට්ඨානො පරික්ඛාරො - සමාරොපනො සොළස{1}.
3. එතෙ සොළස හාරා - පකිත්තිතා අත්ථතො අසංකිණ්ණා, එතෙසං චෙව භවති - විත්ථාරතයා නයවිභත්ති’ති.
තත්ථ කතමෙ පඤ්ච නයා: නන්දියාවට්ටො{2} තිපුක්ඛලො සීහ වික්කීළිතො දිසාලොචනො අඞ්කුසො ඉති.
තස්සානුගීති:
4. පඨමො නන්දියාවට්ටො - දුතියො ච තිපුක්ඛලො, සීහවික්කීළිතො නාම - තතියො නයලඤ්ඡකො{3}
5. දිසාලොචනමාහංසු - චතුත්ථං නයමුත්තමං, පඤ්චමො අඞ්කුසො නාම - සබ්බෙ පඤ්ච නයා ගතා’ති
තත්ථ කතමානි අට්ඨාරස මූලපදානි: නව පදානි කුසලානි, නව පදානි අකුසලානි.
තත්ථ කතමානි නව පදානි අකුසලානි: තණ්හා අවිජ්ජා ලොභො දොසො මොහො සුභසඤ්ඤා සුඛසඤ්ඤා නිච්චසඤ්ඤා අත්තසඤ්ඤා’තී ඉමානි නව පදානි අකුසලානි, යත්ථ සබ්බො අකුසලපක්ඛො සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡති.
තත්ථ කතමානි නව පදානි කුසලානි: සමථො විපස්සනා අලොභො අදොසො අමොහො අසුභසඤ්ඤා දුක්ඛසඤ්ඤා අනිච්චසඤ්ඤා අනත්තසඤ්ඤා’ති. ඉමානි නව පදානි කුසලානි, යත්ථ සබ්බො කුසලපක්ඛො සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡති.
තත්රිදං උද්දානං:
6. තණ්හා ච අවිජ්ජාපි ච - ලොභො දොසො තථෙව මොහො ච, චතුරො ච විපල්ලාසා{1} - කිලෙසභුමී නව පදානී
7. සමථො ච විපස්සනා ච - කුසලානි ච යානි තීණි මූලානි, චතුරො සතිපට්ඨානා - ඉන්ද්රියභූමි නව පදානි.
8. නවහි ච පදෙහි කුසලා - නවහි ච යුජ්ජන්ති අකුසලා පක්ඛා, එතෙ ඛො මූලපදා - භවන්ති අට්ඨාරස පදානී’ති
2. නිද්දෙසවාරො
තත්ථ සංඛෙපතො නෙත්ති කිත්තිතා:
1. අස්සාදාදීනවතා{1} - නිස්සරණම්පි ච ඵලං උපායො ච, ආණත්ති ච භගවතො - යොගීනං දෙසනාහාරො
2. යං පුච්ඡිතඤ්ච විස්සජ්ජිතඤ්ච - සුත්තස්ස යා ච අනුගීති, සුත්තස්ස යො පවිචයො - හාරො විචයොති නිද්දිට්ඨො.
3. සබ්බෙසං හාරානං - යා භූමී යො ච ගොචරො තෙසං, යුත්තායුත්තපරික්ඛා{2} - හාරො යුත්තීති නිද්දිට්ඨො.
4. ධම්මං දෙසෙති ජිනො - තස්ස ච ධම්මස්ස යං පදට්ඨානං, ඉති යාව සබ්බධම්මා - එසො හාරො පදට්ඨානො.
5. වුත්තම්හි එකධම්මෙ - යෙ ධම්මා එකලක්ඛණා කෙචි, වුත්තා භවන්ති සබ්බෙ - සො හාරො ලක්ඛණො නාම.
6. නෙරුත්තමධිප්පායො - බ්යඤ්ජනමථ දෙසනානිදානඤ්ච, පුබ්බාපරානුසන්ධි{3} - එසො හාරො චතුබ්යූහො
7. එකම්හි පදට්ඨානෙ - පරියෙසති සෙසකං පදට්ඨානං, ආවට්ටති{4} පටිපක්ඛෙ - ආවට්ටො නාම සො හාරො.
8. ධම්මං ච පදට්ඨානං - භූමිං ච විහජතෙ{5} අයං හාරො, සාධාරණෙ අසාධාරණෙ ච - නෙය්යො විභත්තීති.
9. කුසලාකුසලෙ ධම්මෙ - නිද්දිට්ඨෙ භාවිතෙ පහීනෙ ච, පරිවත්තති පටිපක්ඛෙ - හාරො පරිවත්තනො නාම.
10. වෙවචනානි බහූනි තු - සුත්තෙ වුත්තානි එකධම්මස්ස, යො ජානාති සුත්තවිදූ - වෙවචනො නාම සො හාරො.
11. එකං භගවා ධම්මං - පඤ්ඤත්තීහි විවිධාහි දෙසෙති, සො ආකාරො ඤෙය්යො - පඤ්ඤත්ති නාම හාරො’ති.
12. යො ච පටිච්චුප්පාදො - ඉන්ද්රියඛන්ධා ච ධාතුආයතනා, එතෙහි ඔතරති යො - ඔතරණො නාම සො හාරො.
13. විස්සජ්ජිතම්හි පඤ්හෙ - ගාථාය පුච්ඡිතා යමාරබ්භ, සුද්ධාසුද්ධපරික්ඛා - හාරො සො සොධනො නාම.
14. එකත්තතාය ධම්මා - යෙපි ච වෙමත්තතාය නිද්දිට්ඨා, තෙ න විකප්පසිතබ්බා - එසො හාරො අධිට්ඨානො.
15. යෙ ධම්මා යං ධම්මං - ජනයන්තිප්පච්චයා පරම්පරතො, හෙතුමවකඩ්ඪයිත්වා - එසො හාරො පරික්ඛාරො.
16. යෙ ධම්මා යම්මූලා - යෙ චෙකත්ථා පකාසිතා මුනිනා, තෙ සමරොපයිතබ්බා - එස සමාරොපනො භාරො.
17. තණ්හඤ්ච අවිජ්ජම්පි ච - සමථෙන විපස්සනාය යො නෙති, සච්චෙහි යොජයිත්වා - අයං නයො නන්දියාවට්ටො.{1}
18. යො අකුසලෙ සමූලෙහි - නෙති කුසලෙ ච කුසලමූලෙහි, භූතං තථං අවිතථං - තිපුක්ඛලං තං නයං ආහු.
19. යො නෙති විපල්ලාසෙහි - කිලෙසෙ{2} ඉන්ද්රියෙහි සද්ධම්මෙ, එතං නයං නයවිදූ - සීහවික්කීළිතං ආහු.
20. වෙය්යාකරණෙසු හි යෙ - කුසලාකුසලා තහිං තහිං වුත්තා, මනසා වොලොකයතෙ - තං ඛු දිසාලොචනං ආහු.
21. ඔලොකෙත්වා දිසලොචනෙන - උක්ඛිපිය යං සමානෙති, සබ්බෙ කුසලාකුසලෙ - අයං නයො අඞ්කුසො නාම.
22. සොළස හාරා පඨමං - දිසලොචනතො{1} දිසා විලොකයිත්වා, සංඛිපිය අඞ්කුසෙන හි - නයෙහි තීහි නිද්දිසෙ සුත්තං.
23. අක්ඛරං පදං බ්යඤ්ජනං - නිරුත්ති තථෙව නිද්දෙසො, ආකාරඡට්ඨවචනං - එත්තාව බ්යඤ්ජනං සබ්බං.
24. සඞ්කාසනා පකාසනා - විවරණා විහජනුත්තානීකම්මපඤ්ඤත්ති, එතෙහි ඡහි පදෙහි - අත්ථො කම්මඤ්ච නිද්දිට්ඨං.
25. තීණි ච නයා අනූනා - අත්ථස්ස ච ඡප්පදානි ගණිතානි, නවහි පදෙහි භගවතො - වචනස්ස’ත්ථො සමායුත්තො.
26. අත්ථස්ස නව පදානි - බ්යඤ්ජනපරියෙට්ඨියා චතුබ්බීස, උභයං සඞ්කලයිත්වා{2} තෙත්තිංසා එත්තිකා නෙත්තී’ති.
නිද්දෙසවාරො නිට්ඨිතො.
3. පටිනිද්දෙසවාරො
හාරවිභඞ්ගො
3. 1. 1.
දෙසනාහාරවිභඞ්ගො
තත්ථ කතමො දෙසනාහාරො: “අස්සාදාදීනවතා” ති ගාථා, අයං දෙසනාහාරො. කිං දෙසයති: අස්සාදං ආදීනවං නිස්සරණං ඵලං උපායං ආණත්තිං.
“ධම්මං වො භික්ඛවෙ දෙසිස්සාමි ආදිකල්යාණං මජ්ඣෙ කල්යාණං පරියොසානකල්යාණං සාත්ථං සබ්යඤ්ජනං කෙවල පරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්රහ්මචරියං පකාසිස්සාමී”ති.
තත්ථ කතමො අස්සාදො:
1. “කාමං කාමයමානස්ස තස්ස චෙ තං සමිජ්ඣති, අද්ධා පීතිමනො හොති ලද්ධා මච්චො යදිච්ඡතී”ති
අයං අස්සාදො,
තත්ථ කතමො ආදීනවො:
2. තස්ස චෙ කාමයානස්ස ඡන්දජාතස්ස ජන්තුනො, තෙ කාමා පරිහායන්ති සල්ලවිද්ධොව රුප්පතී”ති
අයං ආදීනවො,
තත්ථ කතමං නිස්සරණං:
3. “යො කාමෙ පරිවජ්ජෙති සප්පස්සෙව පදා සිරො, සො’මං විසත්තිකං ලොකෙ සතො සමතිවත්තතී”ති
ඉදං නිස්සරණං,
තත්ථ කතමො අස්සාදො:
4. “ඛෙත්තං වත්ථුං හිරඤ්ඤං වා ගවාස්සං දාසපොරිසං, ථියො බන්ධු පුථූ කාමෙ යො නරො අනුගිජ්ඣතී”ති.
අයං අස්සාදො,
තත්ථ කතමො ආදීනවො:
5. “අබලා නං බලීයන්ති මද්දන්තෙ නං පරිස්සයා, තතො නං දුක්ඛමන්වෙති නාවං භින්නමිවොදකන්ති”
අයං ආදීනවො:
තත්ථ කතමං නිස්සරණං:
6. “තස්මා ජන්තු සදා සතො කාමානි පරිවජ්ජයෙ, තෙ පහාය තරෙ ඔඝං නාවං සිත්වාව පාරගූ”ති
ඉදං නිස්සරණං,
තත්ථ කතමං ඵලං:
7. “ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරිං ඡත්තං මහන්තං යථවස්සකාලෙ, එසානිසංසො ධම්මෙ සුචිණ්ණෙ න දුග්ගතිං ගච්ඡති ධම්මචාරී”ති.
ඉදං ඵලං,
තත්ථ කතමො උපායො:
8. “සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති යදා පඤ්ඤාය පස්සති අථ නිබ්බින්දති දුක්ඛෙ එස මග්ගො විසුද්ධියා”ති.
අයං උපායො,
තත්ථ කතමා ආණත්ති:
9. “චක්ඛුමා විසමානීව විජ්ජමානෙ පරක්කමෙ, පණ්ඩිතො ජීවලොකස්මිං පාපානි පරිවජ්ජයෙ”ති.
“සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු මොඝරාජා”ති ආණත්ති. “සදා සතො”ති උපායො.
“අත්තානුදිට්ඨිං උහච්ච එවං මච්චුතරො සියා”ති ඉදං ඵලං.
තත්ථ භගවා උග්ඝටිතඤ්ඤුස්ස පුග්ගලස්ස නිස්සරණං දෙසෙති. විපඤ්චිතඤ්ඤුස්ස පුග්ගලස්ස ආදීනවං ච නිස්සරණං ච දෙසෙති. නෙය්යස්ස පුග්ගලස්ස අස්සාදං ච ආදීනවං ච නිස්සරණං ච දෙසෙති.
තත්ථ චතස්සො පටිපදා චත්තාරො පුග්ගලා ච, තණ්හාචරිතො මන්දො සතින්ද්රියෙන දුක්ඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය නිය්යාති සතිපට්ඨානෙහි නිස්සයෙහි, තණ්හාචරිතො උදත්ථො{1} සමාධින්ද්රියෙන දුක්ඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය නිය්යාති ඣානෙහි නිස්සයෙහි, දිට්ඨිචරිතො මන්දො විරියින්ද්රියෙන සුඛාය පටිපදාය දන්ධාභිඤ්ඤාය නිය්යාති සම්මප්පධානෙහි නිස්සයෙහි, දිට්ඨිචරිතො උදත්ථො{1} පඤ්ඤින්ද්රියෙන සුඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය නිය්යාති සච්චෙහි නිස්සයෙහි.
උභො තණ්හාචරිතා, සමථපුබ්බඞ්ගමාය විපස්සනාය නිය්යන්ති රාගවිරාගාය චෙතොවිමුත්තියා, උභො දිට්ඨිචරිතා විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමෙන සමථෙන නිය්යන්ති අවිජ්ජාවිරාගාය පඤ්ඤාවිමුත්තියා.
තත්ථ යෙ සමථපුබ්බඞ්ගමාහි පටිපදාහි නිය්යන්ති, තෙ නන්දියා වට්ටෙන නයෙන හාතබ්බා. යෙ විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමාහි පටිපදාහි නිය්යන්ති, ථෙ සීහවික්කීළිතෙන නයෙන හාතබ්බා.
ස්වායං හාරො කත්ථ සම්භවති{2} : යස්ස{3} සත්ථා වා ධම්මං දෙසෙති අඤ්ඤතරො වා ගරුට්ඨානීයො සබ්රහ්මචාරී, සො තං ධම්මං සුත්වා සද්ධං පටිලභති, තත්ථ යා වීමංසා උස්සාහනා තුලනා උපපරික්ඛා, අයං සුතමයීපඤ්ඤා, තථා සුතෙන නිස්සයෙන යා වීමංසා තුලනා උපපරික්ඛා මනසානුපෙක්ඛනා, අයං චින්තාමයීපඤ්ඤා. ඉමාහි ද්වීහි පඤ්ඤාහි{4} මනසිකාරසම්පයුත්තස්ස යං ඤාණං උප්පජ්ජති දස්සනභූමියං වා භාවනාභුමියං වා අයං භාවනාමයීපඤ්ඤා. පරතො ඝොසා සුතමයීපඤ්ඤා. පච්චත්තසමුට්ඨිතා යොනිසොමනසිකාරා චින්තාමයීපඤ්ඤා, යං පරතො ච ඝොසෙන පච්චත්තසමුට්ඨිතෙන ච යොනිසොමනසිකාරෙන ඤාණං උප්පජ්ජති අයං භාවනාමයීපඤ්ඤා.
යස්ස ඉමා ද්වෙ පඤ්ඤා අත්ථි සුතමයී චින්තාමයී ච, අයං උග්ඝටිතඤ්ඤූ, යස්ස සුතමයී පඤ්ඤා අත්ථි චින්තාමයී නත්ථි අයං විපඤ්චිතඤ්ඤූ.{5} යස්ස නෙව සුතමයී පඤ්ඤා අත්ථි න චින්තාමයී, අයං නෙය්යො.
සායං ධම්මදෙසනා කිං දෙසයති: චත්තාරි සච්චානි දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ගං. ආදීනවො ඵලං ච දුක්ඛං, අස්සාදො සමුදයො, නිස්සරණං නිරොධො, උපායො ආණත්ති ච මග්ගො, ඉමානි චත්තාරි සච්චානි, ඉදං ධම්මචක්කං.
යථා’හ භගවා: “ඉදං දුක්ඛන්ති මෙ භික්ඛවෙ බාරාණසියං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිතං අප්පත්තිවත්තියං සමණෙන වා බ්රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්රහ්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස්මිං” (සබ්බං ධම්මචක්කං.)
තත්ථ අපරිමාණා පදා අපරිමාණා අක්ඛරා අපරිමාණා බ්යඤ්ජනා අපරිමාණා ආකාරා නෙරුත්තා නිද්දෙසා. එතස්සෙව අත්ථස්ස සංකාසනා පකාසනා විවරණා විභජනා උත්තානීකම්මං පඤ්ඤත්ති ඉතිපි’දං දුක්ඛං අරියසච්චං.
“අයං දුක්ඛසමුදයො’ති මෙ භික්ඛවෙ බාරාණසියං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිතං -පෙ- අයං දුක්ඛනිරොධො’ති මෙ භික්ඛවෙ -පෙ- අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති මෙ භික්ඛවෙ බාරාණසියං ඉසිපතනෙ මිගදායෙ අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිතං අප්පත්තිවත්තියං සමණෙන වා බ්රාහ්මණෙන වා දෙවෙන වා මාරෙන වා බ්රහ්මුනා වා කෙනචි වා ලොකස්මිං”
තත්ථ අපරිමාණා පදා අපරිමාණා අක්ඛරා අපරිමාණා බ්යඤ්ජනා අපරිමාණා ආකාරා නෙරුත්තා නිද්දෙසා. එතස්සෙව අත්ථස්ස සංකාසනා පකාසනා විවරණා විභජනා උත්තානීකම්මං පඤ්ඤත්ති ඉතිපි’දං දුක්ඛනිරොධගාමිනීපටිපදාඅරියසච්චං.