“ථෙය්යං න කරෙය්ය න මුසා භණෙය්ය මෙත්තාය ඵස්සෙ තසථාවරානි, යදාවිලත්තං මනසො විජඤ්ඤා කණ්හස්ස පක්ඛොති විනොදයෙය්යා”ති.
16. 14.
කොධාතිමානස්ස වසං න ගච්ඡෙ මූලම්පි තෙසං පලිඛඤ්ඤ තිට්ඨෙ, අථප්පියං වා පන අප්පියං වා අද්ධා භවන්තො අභිසම්භවෙය්ය.
කොධාතිමානස්ස වසං න ගච්ඡෙති - ‘කොධො’ති “යො චිත්තස්ස ආඝාතො පටිඝාතො -පෙ- චණ්ඩික්කං අසුරොපො{3} අනත්තමනතා චිත්තස්ස”{b} අතිමානොති “ඉධෙකච්චො පරං අතිමඤ්ඤති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා -පෙ- අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා වත්ථුනා.{c} කොධාතිමානස්ස වසං න ගච්ඡෙති කොධස්ස ච අතිමානස්ස ච වසං න ගච්ඡෙය්ය, කොධඤ්ච අතිමානඤ්ච පජහෙය්ය විනොදෙය්ය බ්යන්තීකරෙය්ය අනභාවං ගමෙය්යාති කොධාතිමානස්ස වසං න ගච්ඡෙ.
මූලම්පි තෙසං පලිඛඤ්ඤ තිට්ඨෙති - කතමං කොධස්ස මූලං: අවිජ්ජා මූලං, අයොනිසොමනසිකාරො මූලං, අස්මිමානො මූලං, අහිරිකං මූලං, අනොත්තප්පං මූලං, උද්ධච්චං මූලං. ඉදං කොධස්ස මූලං. කතමං අතිමානස්ස මූලං: අවිජ්ජා මූලං, අයොනිසොමනසිකාරො මූලං, අස්මිමානො මූලං, අහිරිකං මූලං, අනොත්තප්පං මූලං, උද්ධච්චං මූලං. ඉදං අතිමානස්ස මූලං. මූලම්පි තෙසං පලිඛඤ්ඤ තිට්ඨෙති කොධස්ස ච අතිමානස්ස ච මූලං පලිඛණිත්වා උද්ධරිත්වා සමුද්ධරිත්වා උප්පාටයිත්වා සමුප්පාටයිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වා තිට්ඨෙය්ය සන්තිට්ඨෙය්යාති - මූලම්පි තෙසං පලිඛඤ්ඤ තිට්ඨෙ.
අථප්පියං වා පන අප්පියං වා අද්ධා භවන්තො අභිසම්භවෙය්යාති ‘අථා’ති පදසන්ධි පදසංසග්ගො පදපාරිපූරී අක්ඛරසමවායො බ්යඤ්ජනසිලිට්ඨතා පදානුපුබ්බතාමෙතං ‘අථා’ති. පියාති ද්වෙ පියා: සත්තා වා සඞ්ඛාරා වා, කතමෙ සත්තා පියා: ඉධ යා’ස්ස තෙ හොන්ති අත්ථකාමා හිතකාමා ඵාසුකාමා යොගක්ඛෙමකාමා මාතා වා පිතා වා භාතා වා භගිනී වා පුත්තො වා ධීතා වා මිත්තා වා අමච්චා වා ඤාතී වා සාලොහිතා වා, ඉමෙ සත්තා පියා. කතමෙ සඞ්ඛාරා පියා: මනාපිකා රූපා මනාපිකා සද්දා ගන්ධරසා ඵොට්ඨබ්බා, ඉමෙ සඞ්ඛාරා පියා. අප්පියාති ද්වෙ අප්පියා: සත්තා වා සඞ්ඛාරා වා. කතමෙ සත්තා අප්පියා: ඉධ යා’ස්ස තෙ හොන්ති අනත්ථකාමා, අහිතකාමා අඵාසුකාමා අයොගක්ඛෙමකාමා ජීවිතා වොරොපෙතුකාමා. ඉමෙ සත්තා අප්පියා. කතමෙ සඞ්ඛාරා අප්පියා: අමනාපිකා රූපා අමනාපිකා සද්දා ගන්ධා රසා ඵොට්ඨබ්බා, ඉමෙ සඞ්ඛාරා අප්පියා. අද්ධාති එකංසවචනං නික්කඞ්ඛවචනං අද්වෙජ්ඣවචනං අද්වෙළ්හකවචනං නියොගවචනං{1} අපණ්ණකවචනං අවත්ථාපනවචනමෙතං ‘අද්ධා’ති; අථප්පියං වා පන අප්පියං වා අද්ධා භවන්තො අභිසම්භවෙය්යාති පියාප්පියං සාතාසා තං සුඛදුක්ඛං සොමනස්සදොමනස්සං ඉට්ඨානිට්ඨං අභිසම්භවන්තො වා අභිභවෙය්ය අධිභවන්තො වා අභිභවෙය්යාති - අථප්පියං වා පන අප්පියං වා අද්ධා භවන්තො අභිසම්භවෙය්ය.
තෙනාහ භගවා:
“කොධාතිමානස්ස වසං න ගච්ඡෙ මූලම්පි තෙසං පලිඛඤ්ඤ තිට්ඨෙ, අථප්පියං වා පන අප්පියං වා අද්ධා භවන්තො අබිසම්භවෙය්යා”ති.
16. 15.
පඤ්ඤං පුරක්ඛත්වා කල්යාණපීති වික්ඛම්භයෙ තානි පරිස්සයානි, අරතිං සහෙථ සයනම්හි පන්තෙ චතුරො සහෙථ පරිදෙවධම්මෙ.
පඤ්ඤං පුරක්ඛත්වා කල්යාණපීතීති - ‘පඤ්ඤා’ති “යා පඤ්ඤා පජානනා විචයො පවිචයො ධම්මවිචයො -පෙ- අමොහො සම්මාදිට්ඨි”.{a} පඤ්ඤං පුරක්ඛත්වාති ඉධෙකච්චො පඤ්ඤං පුරතො කත්වා චරති පඤ්ඤාධජො පඤ්ඤාකෙතු පඤ්ඤාධිපතෙය්යො විචයබහුලො පවිචයබහුලො පෙක්ඛායන{2} බහුලො සමෙක්ඛායන{3} බහුලො විභූතවිහාරී තච්චරිතො තබ්බහුලො තග්ගරුකො තන්නින්නො තප්පොණො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො තදධිපතෙය්යොති - එවම්පි පඤ්ඤං පුරක්ඛත්වා.
අථ වා ගච්ඡන්තො වා ‘ගච්ඡාමී’ති පජානාති; ඨිතො වා ‘ඨිතොම්හී’ති පජානාති, නිසින්නො වා ‘නිසින්නොම්හී’ති පජානාති, සයානො වා ‘සයානොම්හී’ති පජානාති, යථා යථා වා පනස්ස කායො පණිහිතො හොති, තථා තථා නං පජානාතීති එවම්පි පඤ්ඤං පුරක්ඛත්වා. අථවා අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොති, ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සම්මිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ සම්පජානකාරී හොති. අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ සම්පජානකාරී හොති, උච්චාරපස්සාවකම්මෙ සම්පජානකාරී හොති, ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී හොතී’ති එවම්පි පඤ්ඤං පුරක්ඛත්වා. කල්යාණපීතී’ති බුද්ධානුස්සතිවසෙන උප්පජ්ජති පීතිපාමුජ්ජං කල්යාණපීති, ධම්මානුස්සතිවසෙන - සඞ්ඝානුස්සති - සීලානුස්සති - චාගානුස්සති - දෙවතානුස්සති - වෙදනානුස්සති - ආනාපානසති - මරණසති - කායගතාසති - උපසමානුස්සතිවසෙන උප්පජ්ජති පීතිපාමුජ්ජං කල්යාණපීතීති - පඤ්ඤං පුරක්ඛත්වා කල්යාණපීති.
වික්ඛම්භයෙ තානි පරිස්සයානීති - ‘පරිස්සයා’ති ද්වෙ පරිස්සයා: පාකටපරිස්සයා ච පටිච්ඡන්නපරිස්සයා ච -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති පාකටපරිස්සයා. -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති පටිච්ඡන්නපරිස්සයා -පෙ- එවම්පි තත්රාසයාති පරිස්සයා. වික්ඛම්භයෙ තානි පරිස්සයානීති තානි පරිස්සයානි වික්ඛම්භෙය්ය අභිභවෙය්ය අජ්ඣොත්ථරෙය්ය පරියාදියෙය්ය මද්දෙය්යාති - වික්ඛම්භයෙ තානි පරිස්සයානි.
අරතිං සහෙථ සයනම්හි පන්තෙති - ‘අරතී’ති ‘යා අරති අරතිකා අනභිරති අනභිරමණා උක්කණ්ඨිතා{1} පරිතස්සිකා’.{2}{a} සයනම්හි පන්තෙති පන්තෙසු වා සෙනාසනෙසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙසු ධම්මෙසු අරතිං සහෙය්ය අභිභවෙය්ය අජ්ඣොත්ථහෙය්ය පරියාදියෙය්ය මද්දෙය්යාති - අරතිං සහෙථ සයනම්හි පන්තෙ.
චතුරො සහෙථ පරිදෙවධම්මෙති - චතුරො පරිදෙවනීය ධම්මෙ සහෙය්ය පරිසහෙය්ය අභිභවෙය්ය අජ්ඣොත්ථරෙය්ය පරියාදියෙය්ය මද්දෙය්යාති - චතුරො සහෙථ පරිදෙවධම්මෙ.
තෙනාහ භගවා:
“පඤ්ඤං පුරක්ඛත්වා කල්යාණපීති වික්ඛම්භයෙ තානි පරිස්සයානි, අරතිං සහෙථ සයනම්හි පන්තෙ චතුරො සහෙථ පරිදෙවධම්මෙ”ති.
16. 16.
කිංසු අසිස්සං{3} කුවං{4} වා අසිස්සං දුක්ඛං වත සෙත්ථ කුවජ්ජ සෙස්සං, එතෙ විතක්කෙ පරිදෙවනෙය්යෙ{5} විනයෙථ සෙඛො අනිකෙතචාරී.
කිං සු අසිස්සං කුවං වා අසිස්සන්ති - ‘කිංසු අසිස්ස’න්ති{1} කිං භුඤ්ජිස්සාමි ඔදනං වා කුම්මාසං වා සත්තුං වා මච්ඡං වා මංසං වාති - කිං සු අසිස්සං. කුවං වා අසිස්සන්ති කත්ථ භුඤ්ජිස්සාමි ඛත්තියකුලෙ වා බ්රාහ්මණකුලෙ වා වෙස්සකුලෙ වා සුද්දකුලෙ වාති - කිං සු අසිස්සං කුවං වා අසිස්සං.
දුක්ඛං වත සෙත්ථ කුවජ්ජ සෙස්සන්ති - ඉමං රත්තිං දුක්ඛං සයිත්ථ ඵලකෙ වා තට්ටිකාය වා චම්මඛණ්ඩෙ වා තිණසන්ථාරෙ වා පණ්ණසන්ථාරෙ වා පලාලසන්ථාරෙ වා, ආගාමිරත්තිං{2} කත්ථ සුඛං සයිස්සාමි මඤ්චෙ වා පීඨෙ වා භිසියා වි බිම්බොහනෙ වා විහාරෙ වා අඩ්ඪයොගෙ වා පාසාදෙ වා හම්මියෙ වා ගුහාය වාති - දුක්ඛං වත සෙත්ථ කුවජ්ජ සෙස්සං.
එතෙ විතක්කෙ පරිදෙවනෙය්යෙති - ‘එතෙ විතක්කෙ’ති ද්වෙ පිණ්ඩපාතපටිසඤ්ඤුත්තෙ විතක්කෙ, ද්වෙ සෙනාසනපටිසඤ්ඤුත්තෙ විතක්කෙ; පරිදෙවනෙය්යෙති ආදෙවනෙය්යෙ පරිදෙවනෙය්යෙති - එතෙ විතක්කෙ පරිදෙවනෙය්යෙ.
විනයෙථ සෙඛො අනිකෙතචාරීති - ‘සෙඛො’ති කිං කාරණා වුච්චති සෙඛො? සික්ඛතීති සෙඛො; කිඤ්ච සික්ඛති: කිඤ්ච සික්ඛති: අධිසීලම්පි සික්ඛති, අධිචිත්තම්පි සික්ඛති, අධිපඤ්ඤම්පි සික්ඛති. කතමා අධිසීලසික්ඛා? -පෙ- අයං අධිපඤ්ඤාසික්ඛා. ඉමා තිස්සො සික්ඛායො ආවජ්ජන්තො සික්ඛති, ජානන්තො - පස්සන්තො - පච්චවෙක්ඛන්තො - චිත්තං අධිට්ඨහන්තො සික්ඛති, සද්ධාය අධිමුච්චන්තො සික්ඛති, විරියං පග්ගණ්හන්තො - සතිං උපට්ඨපෙන්තො - චිත්තං සමාදහන්තො - පඤ්ඤාය පජානන්තො සික්ඛති. අභිඤ්ඤෙය්යං අභිජානන්තො සික්ඛති, පරිඤ්ඤෙය්යං පරිජානන්තො - පහාතබ්බං පජහන්තො - භාවෙතබ්බං භාවෙන්තො - සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො සික්ඛති, ආචරති සමාචරති සමාදාය සික්ඛති. තං කාරණා වුච්චති සෙඛො. සෙඛො විනයාය පටිවිනයාය පහානාය වූපසමාය පටිනිස්සග්ගාය පටිප්පස්සද්ධියා අධිසීලම්පි සික්ඛෙය්ය, අධිචිත්තම්පි සික්ඛෙය්ය, අධිපඤ්ඤම්පි සික්ඛෙය්ය, ඉමා තිස්සො සික්ඛායො ආවජ්ජන්තො සික්ඛෙය්ය, ජානන්තො -පෙ- සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො සික්ඛෙය්ය, ආචරෙය්ය සමාචරෙය්ය සමාදාය වත්තෙය්යාති - විනයෙථ සෙඛො. අනිකෙතචාරීති කථං නිකෙතචාරී හොති: ඉධෙකච්චො කුලපළිබොධෙන සමන්නාගතො හොති. ගණපළිබොධෙන - ආවාසපළිබොධෙන - චීවරපළිබොධෙන - පිණ්ඩපාතපළිබොධෙන - සෙනාසනපළිබොධෙන - ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරපළිබොධෙන සමන්නාගතො හොති. එවං නිකෙතචාරී හොති. කථං අනිකෙතචාරී හොති: ඉධ භික්ඛු න කුලපළිබොධෙන සමන්නාගතො න ගණ - න ආවාස - න චීවර - න පිණ්ඩපාත - න සෙනාසන - න ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරපළිබොධෙන සමන්නාගතො හොති. එවං අනිකෙතචාරී හොති.
1. “මගධං ගතා කොසලං ගතා එකච්චියා පන වජ්ජිභූමියා{1}, මිගා විය{2} අසඞ්ගචාරිනො{3} අනිකෙතා විහරන්ති භික්ඛවො.{a}
2. සාධු චරිතකං{4} සාධු සුචරිතං සාධු සදා අනිකෙතවිහාරො, අත්ථපුච්ඡනං පදක්ඛිණකම්මං එතං සාමඤ්ඤං අකිඤ්චනස්සා”ති{b}
විනයෙථ සෙඛො අනිකෙතචාරී.
තෙනාහ භගවා:
“කිං සු අසිස්සං කුවං වා අසිස්සං දුක්ඛං වත සෙත්ථ කුවජ්ජ සෙස්සං, එතෙ විතක්කෙ පරිදෙවනෙය්යෙ විනයෙථ සෙඛො අනිකෙතචාරී”ති.
16. 17.
අන්නඤ්ච ලද්ධා වසනඤ්ච කාලෙ මත්තං ස ජඤ්ඤා ඉධ තොසනත්ථං, සො තෙසු ගුත්තො යතචාරි ගාමෙ රුසිතොපි වාචං ඵරුසං න වජ්ජා.
අන්නඤ්ච ලද්ධා වසනඤ්ච කාලෙති - ‘අන්න’න්ති ඔදනො කුම්මාසො සත්තු මච්ඡො මංසං; වසනන්ති - ඡ චීවරානි: ඛොමං කප්පාසිකං කොසෙය්යං කම්බලං සාණං භඞ්ගං; අන්නඤ්ච ලද්ධා වසනඤ්ච කාලෙති - චීවරං ලභිත්වා පිණ්ඩපාතං ලභිත්වා, න කුහනාය න ලපනාය න නෙමිත්තිකතාය න නිප්පෙසිකතාය න ලාභෙන ලාභං නිජිගිංසනතාය න දාරුදානෙන න වෙළුදානෙන න පත්තදානෙන න පුප්ඵදානෙන න ඵලදානෙන න සිනානදානෙන න චුණ්ණදානෙන න මත්තිකාදානෙන න දන්තකට්ඨදානෙන න මුඛොදකදානෙන න චාටුකම්යතාය න මුග්ගසුප්පතාය න පාරිභට්ටතාය න පිට්ඨිමංසිකතාය න වත්ථුවිජ්ජාය න තිරච්ඡානවිජ්ජාය න අඞ්ගවිජ්ජාය න නක්ඛත්තවිජ්ජාය න දූතගමනෙන න පහිණගමනෙන න ජඞ්ඝපෙසනියෙන න වෙජ්ජකම්මෙන න පිණ්ඩපතිපිණ්ඩකෙන න දානානුප්පදානෙන ධම්මෙන සමෙන ලද්ධා ලභිත්වා අධිගන්ත්වා වින්දිත්වා පටිලභිත්වාති - අන්නඤ්ච ලද්ධා වසනඤ්ච කාලෙ.
මත්තං ස ජඤ්ඤා ඉධ තොසනත්ථන්ති - ‘මත්තං ස ජඤ්ඤා’ති ද්වීහි කාරණෙහි මත්තං ජානෙය්ය; පටිග්ගහනතො වා පරිභොගතො වා. කථං පටිග්ගහනතො මත්තං ජානාති? ථොකෙපි දිය්යමානෙ කුලානුද්දයාය කුලානුරක්ඛාය කුලානුකම්පාය පටිග්ගණ්හාති. බහුකෙපි දිය්යමානෙ කායපරිහාරිකං චීවරං පටිගණ්හාති, කුච්ඡිපරිහාරිකං පිණ්ඩපාතං පටිගණ්හාති. එවං පටිග්ගහනතො මත්තං ජානාති.
කථං පරිභොගතො මත්තං ජානාති? පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පටිසෙවති: යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතාය උණ්හස්ස පටිඝාතාය ඩංසමකසවාතාතපසිරිංසපසම්ඵස්සානං පටිඝාතාය, යාවදෙව හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනත්ථං. පටිසඞ්ඛා යොනිසො පිණ්ඩපාතං පටිසෙවති: නෙව දවාය න මදාය න මණ්ඩනාය න විභූසනාය, යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා යාපනාය විහිංසූපරතියා බ්රහ්මචරියානුග්ගහාය, ඉති පුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමි, නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමි, යාත්රා ච මෙ භිවිස්සති අනවජ්ජතා ච ඵාසුවිහාරො ච. පටිසඞ්ඛා යොනිසො සෙනාසනං පටිසෙවති: යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතාය උණ්හස්ස පටිඝාතාය ඩංසමකසවාතාතපසිරිංසපසම්ඵස්සානං පටිඝාතාය, යාවදෙව උතුපරිස්සයවිනොදනං පටිසල්ලානාරාමත්ථං. පටිසඞ්ඛා යොනිසො ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පටිසෙවති: යාවදෙව උප්පන්නානං වෙය්යාබාධිකානං වෙදනානං පටිඝාතාය අබ්යාපජ්ඣපරමතාය. එවං පරිභොගතො මත්තං ජානාති. මත්තං ස ජඤ්ඤාති ඉමෙහි ද්වීහි කාරණෙහි මත්තං ජානෙය්ය ආජානෙය්ය පටිවිජානෙය්ය පටිවිජ්ඣෙය්යාති - මත්තං ස ජඤ්ඤා.
ඉධ තොසනත්ථන්ති “ඉධ භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති ඉතරීතරෙන චීවරෙන, ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදී, න ච චීවරහෙතු අනෙසනං අප්පතිරූපං ආපජ්ජති, අලද්ධා ච චීවරං න පරිතස්සති, ලද්ධා ච චීවරං අගථිතො{1} අමුච්ඡිතො අනජ්ඣාපන්නො ආදීනවදස්සාවී නිස්සරණපඤ්ඤො පරිභුඤ්ජති, තාය ච පන ඉතරීතරචීවරසන්තුට්ඨියා නෙවත්තානුක්කංසෙති, නො පරං{2} වම්භෙති. යො{3} හි තත්ථ දක්ඛො අනලසො සම්පජානො පතිස්සතො,{4} අයං වුච්චති භික්ඛු පොරාණෙ අග්ගඤ්ඤෙ අරියවංසෙ ඨිතො. පුන ච පරං භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති ඉතරීතරෙන පිණ්ඩපාතෙන, ඉතරීතරපිණ්ඩපාතසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදී, න ච පිණ්ඩපාතහෙතු අනෙසනං අප්පතිරූපං ආපජ්ජති, අලද්ධා ච පිණ්ඩපාතං න පරිතස්සති, ලද්ධා ච පිණ්ඩපාතං අගථිතො අමුච්ඡිතො අනජ්ඣාපන්නො ආදීනවදස්සාවී නිස්සරණපඤ්ඤො පරිභුඤ්ජති; තාය ච පන ඉතරීතරපිණ්ඩපාතසන්තුට්ඨියා නෙවත්තානුක්කංසෙති, නො පරං වම්භෙති. යො හි තත්ථ දක්ඛො අනලසො සම්පජානො පතිස්සතො,{4} අයං වුච්චති භික්ඛු පොරාණෙ අග්ගඤ්ඤෙ අරියවංසෙ ඨිතො. පුන ච පරං භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති ඉතරීතරෙන සෙනාසනෙන, ඉතරීතරසෙනාසනසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදී, න ච සෙනාසනහෙතු අනෙසනං අප්පතිරූපං ආපජ්ජති, අලද්ධා ච සෙනාසනං න පරිතස්සති, ලද්ධා ච සෙනාසනං අගථිතො අමුච්ඡිතො අනජ්ඣාපන්නො ආදීනවදස්සාවී නිස්සරණපඤ්ඤො පරිභුඤ්ජති. තාය ච පන ඉතරීතරසෙනාසනසන්තුට්ඨියා නෙවත්තානුක්කංසෙති, නො පරං වම්භෙති.
යො හි තත්ථ දක්ඛො අනලසො සම්පජානො පතිස්සතො,{1} අයං වුච්චති භික්ඛු පොරාණෙ අග්ගඤ්ඤෙ අරියවංසෙ ඨිතො. පුන ච පරං භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති ඉතරීතරෙන ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙන ඉතරීතරගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරසන්තුට්ඨියා ච වණ්ණවාදී, න ච ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරහෙතු අනෙසනං අප්පතිරූපං ආපජ්ජති, අලද්ධා ච ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං න පරිතස්සති, ලද්ධා ච ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අගථිතො අමුච්ඡිතො අනජ්ඣාපන්නො ආදීනවදස්සාවී නිස්සරණපඤ්ඤො පරිභුඤ්ජති. තාය ච පන ඉතරීතරගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරසන්තුට්ඨියා නෙවත්තානුක්කංසෙති. නො පරං වම්භෙති. යො හි තත්ථ දක්ඛො අනලසො සම්පජානො පතිස්සතො{1} අයං වුච්චති භික්ඛු පොරාණෙ අග්ගඤ්ඤෙ අරියවංසෙ ඨිතො”{a}ති - මත්තං ස ජඤ්ඤා ඉධ තොසනත්ථං.
සො තෙසු ගුත්තො යතචාරි ගාමෙති - ‘සො තෙසු ගුත්තො’ති චීවරෙ පිණ්ඩපාතෙ සෙනාසනෙ ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙ ගුත්තො ගොපිතො රක්ඛිතො සංවුතොති එවම්පි සො තෙසු ගුත්තො. අථවා ආයතනෙසු ගුත්තො ගොපිතො රක්ඛිතො සංවුතොති එවම්පි සො තෙසු ගුත්තො. යතචාරි ගාමෙති - ගාමෙ යතො යතත්තො{2} පටියතත්තො{3} ගුත්තො ගොපිතො රක්ඛිතො සංවුතොති - සො තෙසු ගුත්තො යතචාරි ගාමෙ.
රුසිතොපි වාචං ඵරුසං න වජ්ජාති - රුසිතො ඛුංසිතො වම්භිතො ඝට්ටිතො ගරහිතො උපවදිතො ඵරුසෙන කක්ඛළෙන නප්පටිවජ්ජා, නප්පටිභණෙය්ය, අක්කොසන්තං න පච්චක්කොසෙය්ය, රොසන්තං නප්පටිරොසෙය්ය, භණ්ඩන්තං නප්පටිභණ්ඩෙය්ය, න කලහං කරෙය්ය, න භණ්ඩනං කරෙය්ය, න විග්ගහං කරෙය්ය, න විවාදං කරෙය්ය, න මෙධගං කරෙය්ය, කලහං භණ්ඩනං විග්ගහං විවාදං මෙධගං පජහෙය්ය විනොදෙය්ය බ්යන්තීකරෙය්ය අනභාවං ගමෙය්ය. කලහභණ්ඩනවිග්ගහවිවාදමෙධගා ආරතො අස්ස විරතො පටිවිරතො නික්ඛන්තො නිස්සටො විප්පමුත්තො විසඤ්ඤුත්තො විමරියාදීකතෙන චෙතසා විහරෙය්යාති - රුසිතොපි වාචං ඵරුසං න වජ්ජා.
තෙනාහ භගවා:
“අන්නඤ්ච ලද්ධා වසනඤ්ච කාලෙ මත්තං ස ජඤ්ඤා ඉධ තොසනත්ථං, සො තෙසු ගුත්තො යතචාරි ගාමෙ රුසිතොපි වාචං ඵරුසං න වජ්ජා”ති.
16. 18.
ඔක්ඛිත්තචක්ඛු න ච පාදලොලො ඣානානුයුත්තො බහුජාගර’ස්ස උපෙක්ඛමාරබ්භ සමාහිතත්තො තක්කාසයං කුක්කුච්චඤ්චුපච්ඡින්දෙ{1}.
ඔක්ඛිත්තචක්ඛු න ච පාදලොලොති - කථං ඛිත්තචක්ඛු හොති: “ඉධෙකච්චො භික්ඛු චක්ඛුලොලො චක්ඛුලොලියෙන සමන්නාගතො හොති: ‘අදිට්ඨං දක්ඛිතබ්බං දිට්ඨං සමතික්කමිතබ්බ’න්ති ආරාමෙන ආරාමං උය්යානෙන උය්යානං ගාමෙන ගාමං නිගමෙන නිගමං නගරෙන නගරං රට්ඨෙන රට්ඨං ජනපදෙන ජනපදං දීඝචාරිකං අනිවත්තචාරිකං අනුයුත්තො හොති රූපදස්සනාය. එවම්පි ඛිත්තචක්ඛු හොති. අථවා භික්ඛු අන්තරඝරං පවිට්ඨො වීථිං පටිපන්නො අසංවුතො ගච්ඡති: හත්ථිං ඔලොකෙන්තො අස්සං ඔලොකෙන්තො රථං ඔලොකෙන්තො පත්තිං ඔලොකෙන්තො ඉත්ථියො ඔලොකෙන්තො පුරිසෙ ඔලොකෙන්තො කුමාරකෙ ඔලොකෙන්තො කුමාරිකායො ඔලොකෙන්තො අන්තරාපණං ඔලොකෙන්තො ඝරමුඛානි ඔලොකෙන්තො උද්ධං ඔලොකෙන්තො අධො ඔලොකෙන්තො දිසාවිදිසං පෙක්ඛමානො ගච්ඡති, එවම්පි ‘ඛිත්තචක්ඛු’ හොති. අථවා භික්ඛු චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත්තග්ගාහී හොති අනුබ්යඤ්ජනග්ගාහී. යත්වාධිකරණමෙනං චක්ඛුන්ද්රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්යුං, තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජති, න රක්ඛති චක්ඛුන්ද්රියං, චක්ඛුන්ද්රියෙ න සංවරං ආපජ්ජති. එවම්පි ඛිත්තචක්ඛු හොති. යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්රාහ්මණා සද්ධාදෙය්යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං විසූකදස්සනං අනුයුත්තා විහරන්ති. සෙය්යථීදං: නච්චං ගීතං වාදිතං පෙක්ඛං අක්ඛානං පාණිස්සරං වෙතාළං කුම්භථූනං සොභනගරකං{2} චණ්ඩාලං වංසං ධොවනං හත්ථියුද්ධං අස්සයුද්ධං මහිසයුද්ධං උසභයුද්ධං ගොයුද්ධං අජයුද්ධං මෙණ්ඩයුද්ධං කුක්කුටයුද්ධං වට්ටකයුද්ධං දණ්ඩයුද්ධං මුට්ඨියුද්ධං නිබ්බුද්ධං උය්යොධිකං බලග්ගං සෙනාබ්යූහං අණීකදස්සනං ඉති වා. එවම්පි ඛිත්තචක්ඛු හොති.
කථං න ඛිත්තචක්ඛු හොති: “ඉධෙකච්චො භික්ඛු න චක්ඛුලොලො න චක්ඛුලොලියෙන සමන්නාගතො හොති. ‘අදිට්ඨං දක්ඛිතබ්බං දිට්ඨං සමතික්කමිතබ්බ’න්ති න ආරාමෙන ආරාමං න උය්යානෙන උය්යානං න ගාමෙන ගාමං න නිගමෙන නිගමං න නගරෙන නගරං න රට්ඨෙන රට්ඨං න ජනපදෙන ජනපදං දීඝචාරිකං අනිවත්තචාරිකං අනුයුත්තො හොති රූපදස්සනාය. එවම්පි න ඛිත්තචක්ඛු හොති. අථවා භික්ඛු අන්තරඝරං පවිට්ඨො වීථිං පටිපන්නො සංවුතො ගච්ඡති: න හත්ථිං ඔලොකෙන්තො -පෙ- න දිසාවිදිසං පෙක්ඛමානො ගච්ඡති. එවම්පි න ඛිත්තචක්ඛු හොති. අථවා භික්ඛු චක්ඛුනා රූපං දිස්වා න නිමිත්තග්ගාහී හොති -පෙ- චක්ඛුන්ද්රියෙ සංවරං ආපජ්ජති. එවම්පි න ඛිත්තචක්ඛු හොති.
යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්රාහ්මණා සද්ධාදෙය්යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා -පෙ- අණීකදස්සනං ඉති වා. එවරූපා විසූකදස්සනානුයොගා පටිවිරතො හොති. එවම්පි න ඛිත්තචක්ඛු හොතීතිඔක්ඛිත්තචක්ඛු.
න ච පාදලොලොති - කථං පාදලොලො හොති: ඉධෙකච්චො භික්ඛු පාදලොලො පාදලොලියෙන සමන්නාගතො හොති: ආරාමෙන ආරාමං -පෙ- දීඝචාරිකං අනිවත්තචාරිකං අනුයුත්තො හොති රූපදස්සනාය. එවම්පි පාදලොලො හොති. අථවා භික්ඛු අන්තොපි සඞ්ඝාරාමෙ පාදලොලො පාදලොලියෙන සමන්නාගතො හොති: න අත්ථහෙතු{1} න කාරණහෙතු උද්ධතො අවුපසන්තචිත්තො පරිවෙණතො පරිවෙණං ගච්ඡති. විහාරතො -පෙ- ඉති භවාභවකථං ඉති වා{2} එවම්පි පාදලොලො හොති. න ච පාදලොලොති පාදලොලියං පජහෙය්ය විනොදෙය්ය බ්යන්තීකරෙය්ය අනභාවං ගමෙය්ය. පාදලොලියා ආරතො අස්ස විරතො පටිවිරතො නික්ඛන්තො නිස්සටො විප්පමුත්තො විසඤ්ඤුත්තො විමරියාදීකතෙන චෙතසා විහරෙය්ය. පටිසල්ලානාරාමො අස්ස පටිසල්ලානරතො අජ්ඣත්තං චෙතොසමථමනුයුත්තො අනිරාකතජ්ඣානො විපස්සනාය සමන්නාගතො බ්රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරානං, ඣායී ඣානරතො එකත්තමනුයුත්තො සදත්ථගරුකොති - ඔක්ඛිත්තචක්ඛු න ච පාදලොලො.
ඣානානුයුත්තො බහුජාගරස්සාති - ‘ඣානානුයුත්තො’ති ද්වීහි කාරණෙහි ඣානානුයුත්තො: අනුප්පන්නස්ස වා පඨමස්ස ඣානස්ස උප්පාදාය යුත්තො පයුත්තො ආයුත්තො සමායුත්තො; අනුප්පන්නස්ස වා දුතියස්ස ඣානස්ස - තතියස්ස ඣානස්ස - චතුත්ථස්ස ඣානස්ස උප්පාදාය යුත්තො පයුත්තො ආයුත්තො සමායුත්තොති එවම්පි ඣානානුයුත්තො. අථවා උප්පන්නං වා පඨමං ඣානං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති; උප්පන්නං වා දුතියං ඣානං - තතියං ඣානං - චතුත්ථං ඣානං ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොතීති එවම්පි ඣානානුයුත්තො. බහුජාගරස්සාති ඉධ භික්ඛු දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙති, රත්තියා පඨමං යාමං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙති, රත්තියා මජ්ඣිමං යාමං දක්ඛිණෙන පස්සෙන සීහසෙය්යං කප්පෙති පාදෙ පාදං අච්චාධාය සතො සම්පජානො උට්ඨානසඤ්ඤං මනසි කරිත්වා, රත්තියා පච්ඡිමං යාමං පච්චුට්ඨාය චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙතීති - ඣානානුයුත්තො බහුජාගරස්ස.
උපෙක්ඛමාරබ්භ සමාහිතත්තොති - ‘උපෙක්ඛා’ති යා චතුත්ථෙ ඣානෙ උපෙක්ඛා උපෙක්ඛනා අජ්ඣුපෙක්ඛනා චිත්තසමතා චිත්තපස්සද්ධතා මජ්ඣත්තතා චිත්තස්ස,
සමාහිතත්තොති “යා චිත්තස්ස ඨිති සණ්ඨිති අවට්ඨිති අවිසාහාරො අවික්ඛෙපො අවිසාහටමානසතා සමථො සමාධින්ද්රියං සමාධිබලං සම්මාසමාධි”. උපෙක්ඛමාරබ්භ සමාහිතත්තොති චතුත්ථෙ ඣානෙ උපෙක්ඛං ආරබ්භ එකග්ගචිත්තො අවික්ඛිත්තචිත්තො අවිසාහටමානසොති උපෙක්ඛමාරබ්භ සමාහිතත්තො.
තක්කාසයං කුක්කුච්චඤ්චුපච්ඡින්දෙති - ‘තක්කා’ති “නව විතක්කා: කාමවිතක්කො බ්යාපාදවිතක්කො විහිංසාවිතක්කො ඤාතිවිතක්කො ජනපදවිතක්කො අමරවිතක්කො පරානුද්දයතාපටිසඤ්ඤුත්තො විතක්කො ලාභසක්කාරසිලොකපටිසඤ්ඤුත්තො විතක්කො අනවඤ්ඤත්තිපටිසඤ්ඤුත්තො විතක්කො. ඉමෙ වුච්චන්ති නව විතක්කා.” කාමවිතක්කානං කාමසඤ්ඤාසයො, බ්යාපාදවිතක්කානං බ්යාපාදසඤ්ඤාසයො, විහිංසාවිතක්කානං විහිංසාසඤ්ඤාසයො; අථවා තක්කානං විතක්කානං සඞ්කප්පානං අවිජ්ජාසයො, අයොනිසො මනසිකාරො ආසයො, අස්මිමානො ආසයො, අනොත්තප්පං ආසයො, උද්ධච්චං ආසයො. කුක්කුච්චන්ති හත්ථකුක්කුච්චම්පි කුක්කුච්චං පාදකුක්කුච්චම්පි කුක්කුච්චං, හත්ථපාදකුක්කුච්චම්පි කුක්කුච්චං, අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතා කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතා අවජ්ජෙ වජ්ජසඤ්ඤිතා වජ්ජෙ අවජ්ජසඤ්ඤිතා, යං එවරූපං කුක්කුච්චං කුක්කුච්චායනා කුක්කුච්චායිතත්තං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො, ඉදං වුච්චති කුක්කුච්චං.”{a}
අපි ච ද්වීහි කාරණෙහි උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො: කතත්තා ච අකතත්තා ච. කථං කතත්තා ච අකතත්තා ච උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො? ‘කතං මෙ කායදුච්චරිතං අකතං මෙ කායසුචරිත’න්ති උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො. ‘කතං මෙ වචීදුච්චරිතං - කතං මෙ මනො දුච්චරිතං - කතො මෙ පාණාතිපාතො, අකතා මෙ පාණාතිපාතා වෙරමණී’ති උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො. ‘කතං මෙ අදින්නාදානං - කතො මෙ කාමෙසු මිච්ඡාචාරො - කතො මෙ මුසාවාදො - කතා මෙ පිසුනා වාචා - කතා මෙ ඵරුසා වාචා - කතො මෙ සම්ඵප්පලාපො - කතා මෙ අභිජ්ඣා - කතො මෙ බ්යාපාදො - කතා මෙ මිච්ඡාදිට්ඨි - අකතා මෙ සම්මාදිට්ඨි’ති උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො. එවං කතත්තා ච අකතත්තා ච උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො.
අථවා සීලෙසුම්භි න පරිපූරකාරීති උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො. ඉන්ද්රියෙසුම්හි අගුත්තද්වාරොති - භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුම්හීති - ජාගරියං අනනුයුත්තොම්හීති - න සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතොම්හීති - අභාවිතා මෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානාති - අභාවිතා මෙ චත්තාරො සම්මප්පධානාති - අභාවිතා මෙ චත්තාරො ඉද්ධිපාදාති - අභාවිතානි මෙ පඤ්චින්ද්රියානීති - අභාවිතානි මෙ පඤ්ච බලානීති - අභාවිතා මෙ සත්තබොජ්ඣඞ්ගාති - අභාවිතො මෙ අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති - දුක්ඛං මෙ අපරිඤ්ඤාතන්ති - දුක්ඛසමුදයො මෙ අප්පහීනොති - මග්ගො මෙ අභාවිතොති - නිරොධො මෙ අසච්ඡිකතොති උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො. තක්කාසයං කුක්කුච්චඤ්චුපච්ඡින්දෙති තක්කං ච තක්කාසයඤ්ච කුක්කුච්චඤ්චුපච්ඡින්දෙය්ය ඡින්දෙය්ය උච්ඡින්දෙය්ය සමුච්ඡින්දෙය්ය පජහෙය්ය විනොදෙය්ය බ්යන්තීකරෙය්ය අනභාවං ගමෙය්යාති තක්කාසයං කුක්කුච්චඤ්චුපච්ඡින්දෙ.
තෙනාහ භගවා:
“ඔක්ඛිත්තචක්ඛු න ච පාදලොලො ඣානානුයුත්තො බහුජාගරස්ස. උපෙක්ඛමාරබ්භ සමාහිතත්තො තක්කාසයං කුක්කුච්චඤ්චුපච්ඡින්දෙ”ති.
16. 19.
චුදිතො වචීහි සතිමාභිනන්දෙ සබ්රහ්මචාරීසු ඛිලං පභින්දෙ, වාචං පමුඤ්චෙ කුසලං නාතිවෙලං ජනවාදධම්මාය න චෙතයෙය්ය.
චුදිතො වචීහි සතිමාභිනන්දෙති - ‘චුදිතො’ති උපජ්ඣායා වා ආචරියා වා සමානුපජ්ඣායකා වා සමානාචරියකා වා මිත්තා වා සන්දිට්ඨා වා සම්භත්තා වා සහායා වා චොදෙන්ති “ඉදං තෙ ආවුසො අයුත්තං, ඉදං තෙ අප්පත්තං, ඉදං තෙ අසාරුප්පං, ඉදං තෙ අසීලට්ඨ{1}න්ති සතිං උපට්ඨාපෙත්වා තං චොදනං නන්දෙය්ය අභිනන්දෙය්ය මොදෙය්ය අනුමොදෙය්ය ඉච්ඡෙය්ය සාදියෙය්ය පත්ථයෙය්ය පිහයෙය්ය අභිජප්පෙය්ය. යථා ඉත්ථි වා පුරිසො වා දහරො යුවා මණ්ඩනකජාතිකො සීසං නහාතො උප්පලමාලං වා වස්සිකමාලං වා අධිමුත්තිකමාලං වා ලභිත්වා උභොහි හත්ථෙහි පටිග්ගහෙත්වා උත්තමඞ්ගෙ සිරස්මිං පතිට්ඨාපෙත්වා නන්දෙය්ය අභිනන්දෙය්ය මොදෙය්ය අනුමොදෙය්ය ඉච්ඡෙය්ය සාදියෙය්ය පත්ථයෙය්ය පිහයෙය්ය අභිජප්පෙය්ය, එවමෙවං සතිං උපට්ඨාපෙත්වා තං චොදනං නන්දෙය්ය අභිනන්දෙය්ය මොදෙය්ය අනුමොදෙය්ය ඉච්ඡෙය්ය සාදියෙය්ය පත්ථයෙය්ය පිහයෙය්ය අභිජප්පෙය්ය.
1. “නිධීනංව පවත්තාරං යං පස්සෙ වජ්ජදස්සිනං, නිග්ගය්හ වාදිං මෙධාවිං තාදිසං පණ්ඩිතං භජෙ. තාදිසං භජමානස්ස සෙය්යො හොති න පාපියො”ති{a}.
2. “ඔවදෙය්යානුසාසෙය්ය අසබ්භා ච නිවාරයෙ, සතඤ්හි සො පියො හොති අසතං හොති අප්පියො”ති{a}.
චුදිතො වචීභි සතිමාභිනන්දෙ.
සබ්රහ්මචාරීසු ඛීලං පභින්දෙති - ‘සබ්රහ්මචාරී’ති එකකම්මා එකුද්දෙසා සමසික්ඛකා. සබ්රහ්මචාරීසු ඛිලං පහින්දෙති සබ්රහ්මචාරීසු ආහතචිත්තතං ඛිලජාතතං පභින්දෙය්ය; පඤ්චපි චෙතො ඛිලෙ පභින්දෙය්ය; තයොපි චෙතොඛිලෙ පභින්දෙය්ය; රාගඛිලං දොසඛිලං මොහඛිලං භින්දෙය්ය පභින්දෙය්ය සම්භින්දෙය්යාති - සබ්රහ්මචාරීසු ඛිලං පභින්දෙ.
වාචං පමුඤ්චෙ කුසලං නාතිවෙලන්ති - ඤාණසමුට්ඨිතං වාචං මුඤ්චෙය්ය. අත්ථූපසංහිතං ධම්මූපසංහිතං කාලෙන සාපදෙසං පරියන්තවතිං වාචං මුඤ්චෙය්ය පමුඤ්චෙය්යාති - වාචං පමුඤ්චෙ කුසලං; නාතිවෙලන්ති ‘වෙලා’ති ද්වෙ වෙලා: කාලවෙලා ච සීලවෙලා ච. කතමා කාලවෙලා? කාලාතික්කන්තං වාචං න භාසෙය්ය, වෙලාතික්කන්තං වාචං න භාසෙය්ය, කාලවෙලාතික්කන්තං වාචං න භාසෙය්ය, කාලං අසම්පත්තං වාචං න භාසෙය්ය, වෙලං අසම්පත්තං වාචං න භාසෙය්ය, කාලවෙලං අසම්පත්තං වාචං න භාසෙය්ය.
3. “යො වෙ කාලෙ අසම්පත්තෙ අතිවෙලං පභාසති, එවං සො නිහතො සෙති කොකිලායෙව අත්රජො”ති{b}
අයං කාලවෙලා.
කතමා සීලවෙලා? රත්තො වාචං න භාසෙය්ය, දුට්ඨො වාචං න භාසෙය්ය, මූළ්හො වාචං න භාසෙය්ය, මුසාවාදං න භාසෙය්ය, පිසුනං වාචං න භාසෙය්ය, ඵරුසං වාචං න භාසෙය්ය, සම්ඵප්පලාපං න භාසෙය්ය න කථෙය්ය න භණෙය්ය න දීපයෙය්ය න වොහරෙය්ය. අයං සීලවෙලාති - වාචං පමුඤ්චෙ කුසලං නාතිවෙලං.
ජනවාදධම්මාය න චෙතයෙය්යාති - ‘ජනා’ති ඛත්තියා ච බ්රාහ්මණා ච වෙස්සා ච සුද්දා ච ගහට්ඨා ච පබ්බජිතා ච දෙවා ච මනුස්සා ච, ජනස්ස වාදාය උපවාදාය නින්දාය ගරහාය අකිත්තියා අවණ්ණහාරිකාය සීලවිපත්තියා වා ආචාරවිපත්තියා දිට්ඨිවිපත්තියා වා ආජීවවිපත්තියා වා න චෙතයෙය්ය චෙතනං න උප්පාදෙය්ය චිත්තං{1} න උප්පාදෙය්ය සඞ්කප්පං න උප්පාදෙය්ය මනසිකාරං න උප්පාදෙය්යාති - ජනවාදධම්මාය න චෙතයෙය්ය.
තෙනාහ භගවා:
“චුදිතො වචීහි සතිමාභිනන්දෙ සබ්රහ්මචාරීසු ඛීලං පභින්දෙ, වාචං පමුඤ්චෙ කුසලං නාතිවෙලං ජනවාදධම්මාය න චෙතයෙය්යා”ති.
16. 20.
අථාපරං පඤ්ච රජානි ලොකො යෙසං සතිමා විනයාය සික්ඛෙ, රූපෙසු සද්දෙසු අථො රසෙසු ගන්ධෙසු ඵස්සෙසු සහෙථ රාගං.
අථාපරං පඤ්ච රජානී ලොකෙති - ‘අථා’ති පදසන්ධි පදසංසග්ගො පදපාරිපූරි අක්ඛරසමවායො බ්යඤ්ජනසිලිට්ඨතා පදානුපුබ්බතාමෙතං අථාති. පඤ්ච රජානී’ති රූපරජො{2} සද්දරජො{2} ගන්ධරජො රසරජො ඵොට්ඨබ්බරජො.
1. රාගො රජො න ච පන රෙණු වුච්චති රාගස්සෙතං අධිවචනං රජොති, එතං රජං විප්පජහිත්ව{3} පණ්ඩිතා විහරන්ති තෙ විගතරජස්ස සාසනෙ.
2. දොසො රජො න ච පන රෙණු වුච්චති දොසස්සෙතං අධිවචනං රජොති, එතං රජං විප්පජහිත්ව පණ්ඩිතා විහරන්ති තෙ විගතරජස්ස සාසනෙ.
3. මොහො රජො න ච පන රෙණු වුච්චති මොහස්සෙතං අධිවචනං රජොති, එතං රජං විප්පජහිත්ව පණ්ඩිතා විහරන්ති තෙ විගතරජස්ස සාසනෙ”ති{a}.
ලොකෙති - අපායලොකෙ මනුස්සලොකෙ දෙවලොකො ඛන්ධලොකෙ ධාතුලොකෙ ආයතනලොකෙති - අථාපරං පඤ්ච රජානි ලොකෙ.
යෙසං සතිමා විනයාය සික්ඛෙති - ‘යෙස’න්ති රූපරාගස්ස සද්දරාගස්ස ගන්ධරාගස්ස රසරාගස්ස ඵොට්ඨබ්බරාගස්ස; සතිමාති “යා සති අනුස්සති පටිස්සති සති සරණතා ධාරණතා අපිලාපනතා අසම්මුස්සනතා සති සතින්ද්රියං සතිබලං සම්මාසති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො එකායනමග්ගො; අයං වුච්චති සති.{a} ඉමාය සතියා උපෙතො සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො උපපන්නො සම්පන්නො සමන්නාගතො, සො වුච්චති සතිමා. සික්ඛෙති තිස්සො සික්ඛා: අධිසීලසික්ඛා අධිචිත්තසික්ඛා අධිපඤ්ඤාසික්ඛා. කතමා අධිසීලසික්ඛා -පෙ- අයං අධිපඤ්ඤාසික්ඛා. යෙසං සතිමා විනයාය සික්ඛෙති සතිමා පුග්ගලො යෙසං රූපරාගස්ස සද්දරාගස්ස ගන්ධරාගස්ස රසරාගස්ස ඵොට්ඨබ්බරාගස්ස විනයාය පටිවිනයාය පහානාය වූපසමාය පටිනිස්සග්ගාය පටිප්පස්සද්ධියා අධිසීලම්පි සික්ඛෙය්ය, අධිචිත්තම්පි සික්ඛෙය්ය, අධිපඤ්ඤම්පි සික්ඛෙය්ය, ඉමා තිස්සො සික්ඛායො ආවජ්ජන්තො සික්ඛෙය්ය, ජානන්තො සික්ඛෙය්ය, -පෙ- සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො සික්ඛෙය්ය ආචරෙය්ය සමාචරෙය්ය සමාදාය වත්තෙය්යාති - යෙසං සතිමා විනයාය සික්ඛෙ.
රූපෙසු සද්දෙසු අථො රසෙසු ගන්ධෙසු ඵස්සෙසු සහෙථ රාගන්ති රූපෙසු සද්දෙසු ගන්ධෙසු රසෙසු ඵොට්ඨබ්බෙසු රාගං සහෙය්ය පරිසහෙය්ය අභිභවෙය්ය අජ්ඣොත්ථරෙය්ය පරියාදියෙය්ය මද්දෙය්යාති - රූපෙසු සද්දෙසු අථො රසෙසු ගන්ධෙසු ඵස්සෙසු සහෙථ රාගං.
තෙනාහ භගවා:
“අථාපරං පඤ්ච රජානි ලොකෙ යෙසං සතිමා විනයාය සික්ඛෙ, රූපෙසු සද්දෙසු අථො රසෙසු ගන්ධෙසු ඵස්සෙසු සහෙථ රාග”න්ති.
16. 21.
එතෙසු ධම්මෙසු විනෙය්ය ඡන්දං භික්ඛු සතිමා සුවිමුත්තචිත්තො, කාලෙන සො සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානො එකොදිභූතො විහනෙ තමං සො (ඉති භගවා).
එතෙසු ධම්මෙසු විනෙය්ය ඡන්දන්ති - ‘එතෙසූ’ති රූපෙසු සද්දෙසු ගන්ධෙසු රසෙසු ඵොට්ඨබ්බෙසු; ඡන්දොති “යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමරාගො කාමනන්දි කාමතණ්හා කාමසිනෙහො කාමපරිළාහො කාමමුච්ඡා කාමජ්ඣොසානං කාමොඝො කාමයොගො කාමූපාදානං -පෙ- කාමච්ඡන්දනීවරණං{a}. එතෙසු ධම්මෙසු විනෙය්ය ඡන්දන්ති එතෙසු ධම්මෙසු ඡන්දං විනෙය්ය පටිවිනෙය්ය පජහෙය්ය විනොදෙය්ය බ්යන්තීකරෙය්ය අනභාවං ගමෙය්යාති - එතෙසු ධම්මෙසු විනෙය්ය ඡන්දං.
භික්ඛු සතිමා සුවිමුත්තචිත්තොති - ‘භික්ඛූ’ති පුථුජ්ජනකල්යාණකො වා භික්ඛු සෙඛො වා භික්ඛු; සතිමාති “යා සති අනුස්සති -පෙ- සම්මාසති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො එකායනමග්ගො,” අයං වුච්චති සති. ඉමාය සතියා උපෙතො සමුපෙතො -පෙ- සො වුච්චති සතිමා; භික්ඛු සතිමා සුවිමුත්තචිත්තොති පඨමං ඣානං සමාපන්නස්ස නීවරණෙහි චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං, දුතියං ඣානං සමාපන්නස්ස විතක්කවිචාරෙහි චිත්තං වුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. තතියං ඣානං සමාපන්නස්ස පීතියා ච චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. චතුත්ථං ඣානං සමාපන්නස්ස සුඛදුක්ඛෙහි චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. ආකාසානඤ්චායතනං සමාපන්නස්ස රූපසඤ්ඤාය පටිඝසඤ්ඤාය නානත්තසඤ්ඤාය චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපන්නස්ස ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤාය චිත්තං -පෙ- ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස විඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤාය චිත්තං -පෙ- නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤාය චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. සොතාපන්නස්ස සක්කායදිට්ඨියා විචිකිච්ඡාය සීලබ්බතපරාමාසා දිට්ඨානුසයා විචිකිච්ඡානුසයා තදෙකට්ඨෙහි ච කිලෙසෙහි චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. සකදාගාමිස්ස ඔළාරිකා කාමරාගානුසයා පටිඝානුසයා තදෙකට්ඨෙහි ච කිලෙසෙහි චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. අනාගාමිස්ස අණුසහගතා කාමරාගසඤ්ඤොජනා පටිඝසඤ්ඤොජනා අණුසහගතා කාමරාගානුසයා පටිඝානුසයා තදෙකට්ඨෙහි ච කිලෙසෙහි චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තං. අරහතො රූපරාගා අරූපරාගා මානා උද්ධච්චා අවිජ්ජාය මානානුසයා භවරාගානුසයා අවිජ්ජානුසයා තදෙකට්ඨෙහි ච කිලෙසෙහි බහිද්ධා ච සබ්බනිමිත්තෙහි චිත්තං මුත්තං විමුත්තං සුවිමුත්තන්ති - භික්ඛු සතිමා සුවිමුත්තචිත්තො.
කාලෙන සො සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානොති - ‘කාලෙනා’ති උද්ධතෙ චිත්තෙ සමාධිස්ස කාලො. සමාහිතෙ චිත්තෙ විපස්සනාය කාලො.
1. කාලෙ පග්ගණ්හති චිත්තං නිග්ගණ්හාති පුනාපරෙ,{1} සංපහංසති කාලෙන කාලෙ චිත්තං සමාදහෙ,{2} අජ්ඣුපෙක්ඛති කාලෙන සො යොගී කාලකොවිදො.
2. කිම්හි කාලම්හි පග්ගාහො කිම්හි කාලෙ විනිග්ගහො. කිම්හි පහංසනා කාලෙ සමථකාලො ච කීදිසො, උපෙක්ඛාකාලං චිත්තස්ස කථං දස්සෙති යොගිනො?
3. ලීනෙ චිත්තම්හි පග්ගාහො උද්ධතස්මිං හි නිග්ගහො, නිරස්සාදගතං චිත්තං සංපහංසෙය්ය තාවදෙ.
4. සම්පහට්ඨං යදා චිත්තං අලීනං භවතනුද්ධතං, සමථනිමිත්තස්ස සො{1} කාලො අජ්ඣත්තං රමයෙ මනො.
5. එතෙන මෙවුපායෙන{2} යදා හොති සමාහිතං, සමාහිතං චිත්තමඤ්ඤාය අජ්ඣුපෙක්ඛෙය්ය තාවදෙ.
6. එවං කාලවිදූ ධීරො කාලඤ්ඤූ කාලකොවිදො, කාලෙන කාලං චිත්තස්ස නිමිත්තමුපලක්ඛයෙ”ති.
කාලෙන සො සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානොති - ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානො, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛාති සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානො. සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානො -පෙ- යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානොති - කාලෙන සො සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානො.
එකොදිභූතො විහනෙ තමං සොති භගවාති - ‘එකොදී’ති එකග්ගචිත්තො අවික්ඛිත්තචිත්තො අවිසාහටමානසො සමථො සමාධින්ද්රියං සමාධිබලං සම්මාසමාධීති එකොදිභූතො. විහනෙ තමං සොති රාගතමං දොසතමං මොහතමං දිට්ඨිතමං මානතමං කිලෙසතමං දුච්චරිතතමං අන්ධකරණං අචක්ඛුකරණං අඤ්ඤාණකරණං පඤ්ඤානිරොධිකං විඝාතපක්ඛිකං අනිබ්බානසංවත්තනිකං හනෙය්ය විහනෙය්ය පජහෙය්ය විනොදෙය්ය බ්යන්තීකරෙය්ය අනභාවං ගමෙය්ය.
භගවාති ගාරවාධිවචනං. අපි ච භග්ගරාගොති භගවා, භග්ගදොසොති භගවා, භග්ගමොහොති භගවා, භග්ගමානොති භගවා, භග්ගදිට්ඨීති භගවා, භග්ගකණ්ටකොති භගවා, භග්ගකිලෙසොති භගවා, භජි විභජි පවිභජි ධම්මරතනන්ති භගවා. භවානං අන්තකරොති භගවා. භාවිතකායොති භගවා, භාවිතසීලො භාවිතචිත්තො භාවිතපඤ්ඤොති භගවා. භජි වා භගවා අරඤ්ඤෙ වනපත්ථානි පන්තානි සෙනාසනානි අප්පසද්දානි අප්පනිග්ඝොසානි විජනවාතානි මනුස්සරාහසෙය්යකානි පටිසල්ලානසාරුප්පානීති භගවා. භාගී වා භගවා චීවරිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානන්ති භගවා. භාගී ව භගවා අත්ථරසස්ස ධම්මරසස්ස විමුත්තිරසස්ස අධිසීලස්ස අධිචිත්තස්ස අධිපඤ්ඤායාති භගවා. භාගී වා භගවා චතුන්නං ඣානානං චතුන්නං අප්පමඤ්ඤානං චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනන්ති භගවා. භාගී වා භගවා අට්ඨන්නං විමොක්ඛානං අට්ඨන්නං අභිභායතනානං නවන්නං අනුපුබ්බවිහාරසමාපත්තීනන්ති භගවා. භාගී වා භගවා දසන්නං සඤ්ඤාභාවනානං දසන්නං කසිණසමාපත්තීනං ආනාපානසතිසමාධිස්ස අසුභසමාපත්තියාති භගවා. භාගී වා භගවා චතුන්නං සතිපට්ඨානානං චතුන්නං සම්මප්පධානානං චතුන්නං ඉද්ධිපාදානං පඤ්චන්නං ඉන්ද්රියානං පඤ්චන්නං බලානං සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං අරියස්ස අට්ඨඞ්ගිකස්ස මග්ගස්සාති භගවා. භාගී වා භගවා දසන්නං තථාගතබලානං චතුන්නං වෙසාරජ්ජානං චතුන්නං පටිසම්භිදානං ඡන්නං අභිඤ්ඤානං ඡන්නං බුද්ධධම්මානන්ති භගවා. -
’භගවා’ති නෙතං නාමං මාතරා කතං, න පිතරා කතං, න භාතරා කතං, න භගිනියා කතං, න මිත්තාමච්චෙහි කතං. න ඤාතිසාලොහිතෙහි කතං, න සමණබ්රාහ්මණෙහි කතං, න දෙවතාහි කතං. විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤාණස්ස පටිලාභා සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං භගවාති - එකොදිභූතො විහනෙ තමං සොති භගවා.
තෙනාහ භගවා:
“එතෙසු ධම්මෙසු විනෙය්ය ඡන්දං භික්ඛු සතිමා සුවිමුත්තචිත්තො, කාලෙන සො සම්මා ධම්මං පරිවීමංසමානො එකොදිභූතො විහනෙ තමං සො (ති භගවා”ති. )
සොළසමො සාරිපුත්තසුත්තනිද්දෙසො සමත්තො.
මහානිද්දෙසපාළි නිට්ඨිතා.