න කොචි බාලො සමණෙසු අත්ථිති - සමණෙසු න කොචි බාලො හීනො නිහීනො ඔමකො ලාමකො ඡත්තකො පරිත්තො අත්ථි, සබ්බෙව සෙට්ඨපඤ්ඤා විසිට්ඨපඤ්ඤා පාමොක්ඛපඤ්ඤා උත්තමපඤ්ඤා පවරපඤ්ඤාති න කොචි බාලො සමණෙසු අත්ථි.
තෙනාහ භගවා:
“පරස්ස චෙ හි වචසා නිහීනො තුමො සහා හොති නිහීනපඤ්ඤො, අථ චෙ සයං වෙදගූ හොති ධීරො න කොචි බාලො සමණෙසු අත්ථි”ති.
12. 14.
අඤ්ඤං ඉතො යා’භිවදන්ති ධම්මං අපරද්ධා සුද්ධිමකෙවලී තෙ,{1} එවම්පි තිත්ථ්යා පුථුසො වදන්ති සන්දිට්ඨිරාගෙන හි තෙ’භිරත්තා.{2}
අඤ්ඤං ඉතො යා’භිවදන්ති ධම්මං අපරද්ධා සුද්ධිමකෙවලී තෙති - ඉතො අඤ්ඤං ධම්මං දිට්ඨිං පටිපදං මග්ගං යෙ අභිවදන්ති, තෙ සුද්ධිමග්ගං විසුද්ධිමග්ගං වොදාතමග්ගං පරියොදාතමග්ගං විරද්ධා අපරද්ධා ඛලිතා ගලිතා අඤ්ඤාය අපරද්ධා{3} අකෙවලී තෙති අසමත්තා තෙ අපරිපුණ්ණා තෙ හීනා නිහීනා ඔමකා ලාමකා ඡත්තකා පරිත්තාති - අඤ්ඤං ඉතො යා’භිවදන්ති ධම්මං අපරද්ධා සුද්ධිමකෙවඩී තෙ.{1}
එවම්පි තිත්ථ්යා පුථුසො වදන්තීති - ‘තිත්ථං’ වුච්චති දිට්ඨිගතං, තිත්ථියා වුච්චන්ති දිට්ඨිගතිකා; පුථු තිත්ථියා{4} පුථු දිට්ඨිගතානි වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - එවම්පි තිත්ථ්යා පුථුසො වදන්ති.
සන්දිට්ඨිරාගෙන හි තෙභිරත්තාති - සකාය දිට්ඨියා දිට්ඨිරාගෙන රත්තා අභිරත්තාති - සන්දිට්ඨිරාගෙන හි තෙභිරත්තා.
තෙනාහ භගවා:
“අඤ්ඤං ඉතො යා’භිවදන්ති ධම්මං අපරද්ධා සුද්ධිමකෙවලී තෙ, එවම්පි තිත්ථ්යා පුථුසො වදන්ති සන්දිට්ඨිරාගෙන හි තෙ’භිරත්තා’ති.
12. 15.
ඉධෙව සුද්ධිං ඉති{5} වාදයන්ති{6} නාඤ්ඤෙසු ධම්මෙසු විසුද්ධිමාහු, එවම්පි තිත්ථ්යා පුථුසො නිවිට්ඨා සකායනෙ තත්ථ දළ්හං වදානා.
ඉධෙව සුද්ධිං ඉති වාදයන්තීති - ඉධ සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති; ‘සස්සතො ලොකො ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’න්ති ඉධ සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති; ‘අසස්සතො ලොකො -පෙ- නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරම්මරණා, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’න්ති ඉධ සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - ඉධෙව සුද්ධිං ඉති වාදයන්ති.
නාඤ්ඤෙසු ධම්මෙසු විසුද්ධිමාහූති - අත්තනො සත්ථාරං ධම්මක්ඛානං ගණං දිට්ඨිං පටිපදං මග්ගං ඨපෙත්වා සබ්බෙ පරවාදෙ ඛිපන්ති උක්ඛිපන්ති පරික්ඛිපන්ති: සො සත්ථා න සබ්බඤ්ඤූ, ධම්මො න ස්වාක්ඛාතො, ගණො න සුප්පටිපන්නො, දිට්ඨි න භද්දිකා, පටිපදා න සුපඤ්ඤත්තා, මග්ගො න නිය්යාණිකො, නත්ථ‘ත්ථ සුද්ධි වා විසුද්ධි වා පරිසුද්ධි වා මුත්ති වා විමුත්ති වා පරිමුත්ති වා; නත්ථෙත්ථ සුජ්ඣන්ති වා විසුජ්ඣන්ති වා පරිසුජ්ඣන්ති වා මුච්චන්ති වා විමුච්චන්ති වා පරිමුච්චන්ති වා; හීනා නිහීනා ඔමකා ලාමකා ඡත්තකා{1} පරිත්තාති, එවමාහංසු එවං කථෙන්ති එවං භණන්ති එවං දීපයන්ති එවං වොහරන්තීති - නාඤ්ඤෙසු ධම්මෙසු විසුද්ධිමාහු.
එවම්පි තිත්ථ්යා පුථුසො නිවිට්ඨාති - තිත්ථං වුච්චති දිට්ඨිගතං; තිත්ථියා වුච්චන්ති දිට්ඨිගතිකා පුථු තිත්ථියා පුථු දිට්ඨිගතෙසු නිවිට්ඨා පතිට්ඨිතා අල්ලීනා උපගතා අජ්ඣොසිතා අධිමුත්තාති - එවම්පි තිත්ථ්යා පුථුසො නිවිට්ඨා.
සකායනෙ තත්ථ දළ්හං වදානාති - ධම්මො සකායනං, දිට්ඨි සකායනං පටිපදා සකායනං, මග්ගො සකායනං, සකායනෙ දළ්හවාදා ථිරවාදා බලිකවාදා අවට්ඨිතවාදාති - සකායනෙ තත්ථ දළ්හං වදානා.
තෙනාහ භගවා:
“ඉධෙව සුද්ධිං ඉති වාදයන්ති නාඤ්ඤෙසු ධම්මෙසු විසුද්ධිමාහු, එවම්පි තිත්ථ්යා පුථුසො නිවිට්ඨා සකායනෙ තත්ථ දළ්හං වදානා”ති.
12. 16.
සකායනෙ වාපි දළ්හං වදානො කං කත්ථ{2} බාලොති පරං දහෙය්ය, සයං‘ව සො මෙධගමාවහෙය්ය{3} පරං වදං බාලමසුද්ධිධම්මං.
සකායනෙ වාපි දළ්හං වදානොති - ධම්මො සකායනං, දිට්ඨි සකායනං, පටිපදා සකායනං, මග්ගො සකායනං සකායනෙ දළ්හවාදො ථිරවාදො බලිකවාදො අවට්ඨිතවාදොති - සකායනෙ වාපි දළ්හං වදානො.
කං තත්ථ බාලොති පරං දහෙය්යාති - තත්ථාති සකාය දිට්ඨියා සකාය ඛන්තියා සකාය රුචියා සකාය ලද්ධියා පරං බාලතො හීනතො නිහීනතො ඔමකතො ලාමකතො ඡත්තකතො පරිත්තතො කං දහෙය්ය? කං පස්සෙය්ය? කං දක්ඛෙය්ය? කං ඔලොකෙය්ය? කං නිජ්ඣායෙය්ය? කං උපපරික්ඛෙය්යාති - කං තත්ථ බාලොති පරං දහෙය්ය.
සයංව සො මෙධගමාවහෙය්ය පරං වදං බාලමසුද්ධිධම්මන්ති - පරො බාලො හීනො නිහීනො ඔමකො ලාමකො ඡත්තකො පරිත්තො අසුද්ධිධම්මො අවිසුද්ධිධම්මො අපරිසුද්ධිධම්මො අවොදාතධම්මොති එවං වදන්තො එවං කථෙන්තො එවං භණන්තො එව දීපයන්තො එවං වොහරන්තො සයමෙව කලහං භණ්ඩනං විග්ගහං විවාදං මෙධගං ආවහෙය්ය සමාවහෙය්ය ආහරෙය්ය සමාහරෙය්ය ආකඩ්ඪෙය්ය සමාකඩ්ඪෙය්ය ගණ්හෙය්ය{1} පරාමසෙය්ය අභිනිවිසෙය්යාති - සයංව සො මෙධගමාවහෙය්ය පරං වදං බාලමසුද්ධිධම්මං.
තෙනාහ භගවා:
“සකායනෙ වාපි දළ්හං වදානො කං කත්ථ{2} බාලොති පරං දහෙය්ය, සයං’ව සො මෙධගමාවහෙය්ය පරං වදං බාලමසුද්ධිධම්ම”න්ති.
12. 17.
විනිච්ඡයෙ ඨත්වා සයං පමාය උද්ධං සො{2} ලොකස්මිං විවාදමෙති, හිත්වාන සබ්බානි විනිච්ඡයානි න මෙධගං{3} කුරුතෙ{4} ජන්තු ලොකෙ.
විනිච්ඡයෙ ඨත්වා සයං පමායාති - ‘විනිච්ඡයා: වුච්චන්ති ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි; විනිච්ඡයදිට්ඨියා ඨත්වා පතිට්ඨහිත්වා ගණ්හිත්වා පරාමසිත්වා අභිනිවිසිත්වාති විනිච්ඡයෙ ඨත්වා; සයං පාමායාති සයං පමාය පමිණිත්වා{5} අයං සත්ථා සබ්බඤ්ඤූ’ති සයං පමාය පමිණිත්වා අයං ධම්මො ස්වාක්ඛාතො, අයං ගණො සුපටිපන්නො, අයං දිට්ඨි භද්දිකා, අයං පටිපදා සුපඤ්ඤත්තා, අයං මග්ගො නීයානිකො’ති සයං පමාය පමිණිත්වාති - විනිච්ඡයෙ ඨත්වා සයං පමාය.
උද්ධං සො ලොකස්මිං විවාදමෙතීති - ‘උද්ධං’{1} වුච්චති අනාගතං අත්තනො වාදං උද්ධං ඨපෙත්වා සයමෙව කලහං භණ්ඩනං විග්ගහං විවාදං මෙධගං එති උපෙති උපගච්ඡති ගණ්හාති පරාමසති අභිනිවිසතීති එවම්පි - උද්ධං සො ලොකස්මිං විවාදමෙති. අථවා අඤ්ඤෙන උද්ධං වාදෙන සද්ධිං කලහං කරොති භණ්ඩනං කරොති විග්ගහං කරොති විවාදං කරොති මෙධගං කරොති: ‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසි -පෙ- නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසී’ති එවම්පි - උද්ධං සො ලොකස්මිං විවාදමෙති.
හිත්වාන සබ්බානි විනිච්ඡයානීති - විනිච්ඡයා වුච්චන්ති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතානි; දිට්ඨිවිනිච්ඡයා සබ්බෙ විනිච්ඡයෙ{2} හිත්වා චජිත්වා පරිච්චජිත්වා ජහිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති - හිත්වාන සබ්බානි විනිච්ඡයානි.
න මෙධගං කුරුතෙ ජන්තු ලොකෙති - න කලහං කරොති’ න භණ්ඩනං කරොති, න විග්ගහං කරොති, න විවාදං කරොති, න මෙධගං කරොති, වුත්තං හෙතං භගවතා: “එවං විමුත්තචිත්තො ඛො අග්ගිවෙස්සන භික්ඛු න කෙන චි සංවදති, න කෙන චි විවදති, යඤ්ච ලොකෙ වුත්තං, තෙන ච වොහරති අපරාමස”න්ති{a} ජන්තූති සත්තො නරො මානවො පොසො පුග්ගලො ජීවො ජාගු{3} ජන්තු ඉන්දගු{4} මනුජො; ලොකෙති අපායලොකෙ -පෙ- ආයතනලොකෙති - න මෙධගං කුරුතෙ ජන්තු ලොකෙති.
තෙනාහ භගවා:
“විනිච්ඡයෙ ඨත්වා සයං පමාය උද්ධං සො ලොකස්මිං විවාදමෙති, හිත්වාන සබ්බානි විනිච්ඡයානි න මෙධගං කුරුතෙ ජන්තු ලොකෙති”.
චූලවියූහසුත්තනිද්දෙසො සමත්තො ද්වාදසමො.
13.
මහාවියූහසුත්තනිද්දෙසො.
අථ මහාවියූහසුත්තනිද්දෙසො වුච්චති.
13. 1.
යෙ කෙචි’මෙ දිට්ඨිපරිබ්බසානා ඉදමෙව සච්චන්ති ච වාදයන්ති,{5} සබ්බෙව තෙ නින්දමන්වානයන්ති අථො පසංසම්පි ලභන්ති තත්ථ.
යෙ කෙචි’මෙ දිට්ඨිපරිබ්බසානාති - ‘යෙ කෙචී’ති සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං ‘යෙ කෙචී’ති. දිට්ඨිපරිබ්බසානාති සන්තෙකෙ සමණබ්රාහ්මණා දිට්ඨිගතිකා. තෙ ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතානං අඤ්ඤතරඤ්ඤතරං දිට්ඨිගතං ගහෙත්වා උග්ගහෙත්වා ගණ්හිත්වා පරාමසිත්වා අභිනිවිසිත්වා සකාය සකාය දිට්ඨියා වසන්ති සංවසන්ති ආවසන්ති පරිවසන්ති. යථා අගාරිකා වා ඝරෙසු වසන්ති, සාපත්තිකා වා ආපත්තීසු වසන්ති, සකිලෙසා වා කිලෙසෙසු වසන්ති, එවමෙවං සන්තෙකෙ -පෙ- පරිවසන්තීති ‘යෙ කෙචි’ මෙ දිට්ඨි පරිබ්බසානා.’
ඉදමෙව සච්චන්ති ච වාදයන්තීති - ‘සස්සතො ලොකො’ ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’න්ති වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති ‘අසස්සතො ලොකො -පෙ- නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරම්මරණා, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති - වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - ඉදමෙව සච්චන්ති ච වාදයන්ති.
සබ්බෙව තෙ නින්දමන්වානයන්තීති - සබ්බෙව තෙ සමණබ්රාහ්මණා නින්දමෙව අන්වෙන්ති, ගරහමෙව අන්වෙන්ති, අකිත්තිමෙව අන්වෙන්ති, සබ්බෙ නින්දිතායෙව හොන්ති, ගරහිතායෙව හොන්ති අකිත්තිතා යෙව හොන්තීති - සබ්බෙව තෙ නින්දමන්වානයන්ති.
අථො පසංසම්පි ලභන්ති තත්ථාති - තත්ථ සකාය දිට්ඨියා සකාය ඛන්තියා සකාය රුචියා සකාය ලද්ධියා පසංසං ථොමනං කිත්තිං වණ්ණහාරිකං{1} ලභන්ති පටිලභන්ති උපගච්ඡන්ති වින්දන්තීති - අථො පසංසම්පි ලභන්ති තත්ථ.
තෙනාහ සො නිම්මිතො:
“යෙ කෙචි ‘මෙ දිට්ඨිපරිබ්බසානා ඉදමෙව සච්චන්ති ච වාදයන්ති, සබ්බෙව තෙ නින්දමන්වානයන්ති අථො පසංසම්පි ලභන්ති තත්ථා”ති.
13. 2.
අප්පඤ්හි එතං න අලං{2} සමාය දුවෙ විවාදස්ස ඵලානි බ්රූමි, එතම්පි දිස්වා න විවාදයෙථ ඛෙමාභිපස්සං අවිවාදභූමිං.{3}
අප්පඤ්හි එතං න අලං සමායාති - ‘අප්පඤ්හි එත’න්ති අප්පකං එතං, ඔමකං එතං, ථොකං එතං, ලාමකං එතං, ඡත්තකං එතං, පරිත්තකං එතන්ති - අප්පඤ්හි එතං; න අලං සමායාති නාලං රාගස්ස සමාය දොසස්ස සමාය මොහස්ස සමාය කොධස්ස උපනාහස්ස මක්ඛස්ස පළාසස්ස ඉස්සාය මච්ඡරියස්ස මායාය සාඨෙය්යස්ස ථම්භස්ස සාරම්භස්ස මානස්ස අතිමානස්ස මදස්ස පමාදස්ස සබ්බකිලෙසානං සබ්බදුච්චරිතානං සබ්බපරිළාහානං සබ්බසන්තාපානං සබ්බාකුසඩලාභිසඞ්ඛාරානං සමාය උපසමාය වූපසමාය නිබ්බානාය{4} පටිනිස්සග්ගාය පටිප්පස්සද්ධියාති - අප්පඤ්හි එතං න අලං සමාය.
දුවෙ විවාදස්ස ඵලානි බ්රූමීති - දිට්ඨිකලහස්ස දිට්ඨිභණ්ඩනස්ස දිට්ඨිවිග්ගහස්ස දිට්ඨිවිවාදස්ස දිට්ඨිමෙධගස්ස ද්වෙ ඵලානි හොන්ති; ජයපරාජයො හොති, ලාභාලාභො හොති, යසායසො හොති, නින්දාපසංසා හොති, සුඛදුක්ඛං හොති, සොමනස්සදොමනස්සං හොති, ඉට්ඨානිට්ඨං හොති, අනුනයපටිඝං හොති, උග්ඝාතිනිග්ඝාති හොති, අනුරොධවිරොධො හොති; අථ වා තං කම්මං නිරයසංවත්තනිකං තිරච්ඡානයොනිසංවත්තනිකං පෙත්තිවිසයසංවත්තනිකන්ති බ්රූමි ආචික්ඛාමි දෙසෙමි පඤ්ඤපෙමි පට්ඨපෙමි විවරාමි විභජාමි උත්තානීකරොමි පකාසෙමීති - දුවෙ විවාදස්ස ඵලානි බ්රූමි.
එතම්පි දිස්වා න විවාදයෙථාති - ‘එතම්පි දිස්වා’ති එතං ආදීනවං දිස්වා පස්සිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා දිට්ඨිකලහෙසු දිට්ඨිභණ්ඩනෙසු දිට්ඨිවිග්ගහෙසු දිට්ඨිවිවාදෙසු දිට්ඨිමෙධගෙසූති එතම්පි දිස්වා; න විවාදයෙථාති න කලහං කරෙය්ය, න භණ්ඩනං කරෙය්ය, න විග්ගහං කරෙය්ය, න විවාදං කරෙය්ය, න මෙධගං කරෙය්ය, කලහං භණ්ඩනං විග්ගහං විවාදං මෙධගං පජහෙය්ය විනොදෙය්ය බ්යන්තීකරෙය්ය අනභාවං ගමෙය්ය, කලහා භණ්ඩනා විග්ගහා විවාදා මෙධගා ආරතො අස්ස විරතො පටිවිරතො නික්ඛන්තො නිස්සටො විප්පමුත්තො විසංයුත්තො විමරියාදීකතෙන චෙතසා විහරෙය්යාති - එතම්පි දිස්වා න විවාදයෙථ.
ඛෙමාභිපස්සං අවිවාදභූමින්ති - අවිවාදභූමිං වුච්චති අමතං නිබ්බානං, යො සො සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං; එතං අවිවාදභූමිං ඛෙමතො තාණතො ලෙනතො සරණතො අභයතො අච්චුතතො අමතතො නිබ්බානතො පස්සන්තො දක්ඛන්තො ඔලොකෙන්තො නිජ්ඣායන්තො උපපරික්ඛන්තොති - ඛෙමාභිපස්සං අවිවාදභූමිං.
තෙනාහ භගවා:
“අප්පඤ්හි එතං න අලං සමාය දුවෙ විවාදස්ස ඵලානි බ්රූමි, එතම්පි දිස්වා න විවාදයෙථ ඛෙමාභිපස්සං අවිවාදභූමි”න්ති.
13. 3.
යා කාචිමා සම්මුතියො පුථුජ්ජා සබ්බාව එතා න උපෙති විද්වා, අනුපයො සො උපයං කිමෙය්ය{1} දිට්ඨෙ සුතෙ ඛන්තිමකුබ්බමානො.{2}
යා කාචිමා සම්මුතියො පුථුජ්ජාති - ‘යා කාචී’ති සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා{3} සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියන වචනමෙතං{4} යා කාචී’ති; සම්මුතියොති සම්මුතියො වුච්චන්ති ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි දිට්ඨිසම්මුතියො;{5} පුථුජ්ජාති පුථුජ්ජනෙහි ජනිතා සම්මුතියොති පුථුජ්ජා; පුථු නානා ජනෙහි ජනිතා වා සම්මුතියොති පුථුජ්ජාති - යා කාචි’මා සම්මුතියො පුථුජ්ජා.
සබ්බාව එතා න උපෙති විද්වාති - විද්වා විජ්ජාගතො ඤාණී විභාවී මෙධාවී; සබ්බාව එතා දිට්ඨිසම්මුතියො නෙති, න උපෙති, න උපගච්ඡති, න ගණ්හාති, න පරාමසති, නාභිනිවිසතීති - සබ්බාව එතා න උපෙති විද්වා.
අනුපයො සො උපයං කිමෙය්යාති - ‘උපයොති’ ද්වෙ උපයා තණ්හූපයො ච දිට්ඨූපයො ච. -පෙ- අයං දිට්ඨූපයො, තස්ස තණ්හූපයො පහීනො, දිට්ඨූපයො පටිනිස්සට්ඨො; තණ්හූපයස්ස පහීනත්තා දිට්ඨූපයස්ස පටිනිස්සට්ඨත්තා අනුපයො පුග්ගලො කිං රූපං උපෙය්ය උපගච්ඡෙය්ය ගණ්හෙය්ය පරාමසෙය්ය අභිනිවෙසෙය්ය ‘අත්තා මෙ’ති’, කිං වෙදනං - කිං සඤ්ඤං - කිං සඞ්ඛාරෙ - කිං විඤ්ඤාණං - කිං ගතිං - කිං උප්පත්තිං - කිං පටිසන්ධිං - කිං භවං - කිං සංසාරං කිං වට්ටං උපෙය්ය උපගච්ඡෙය්ය ගණ්හෙය්ය පරාමසෙය්ය අභිනිවෙසෙය්යාති - අනුපයො සො උපයං කිමෙය්ය.
දිට්ඨෙ සුතෙ ඛන්තිමකුබ්බමානොති - දිට්ඨෙ වා දිට්ඨසුද්ධියා වා සුතෙ වා සුතසුද්ධියා වා මුතෙ වා මුතසුද්ධියා වා ඛන්තිං අකුබ්බමානො ඡන්දං අකුබ්බමානො පෙමං අකුබ්බමානො රාගං අකුබ්බමානො අජනයමානො අසඤ්ජනයමානො අනිබ්බත්තයමානො අනභිනිබ්බත්තයමානොති - දිට්ඨෙ සුතෙ ඛන්තිමකුබ්බමානො.
තෙනාහ භගවා:
“යා කාචි’මා සම්මුතියො පුථුජ්ජා සබ්බාව එතා න උපෙති විද්වා, අනුපයො සො උපයං කිමෙය්ය දිට්ඨෙ සුතෙ ඛන්තිමකුබ්බමානො”ති.
13. 4.
සීලුත්තමා සඤ්ඤමෙනාහු සුද්ධිං වතං{1} සමාදාය උපට්ඨිතා සෙ, ඉධෙව සික්ඛෙම අථස්ස සුද්ධිං භවූපනීතා කුසලාවදානා.
සීලුත්තමා සඤ්ඤමෙනාහු සුද්ධින්ති - සන්තෙකෙ සමණබ්රාහ්මණා සීලුත්තමවාදා. තෙ සීලමත්තෙන සඤ්ඤමමත්තෙන සංවරමත්තෙන අවීතික්කමමත්තෙන සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං ආහංසු වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති; සමණමණ්ඩිකාපුත්තො එවමාහ: - “චතුහි ඛො අහං ථපති ධම්මෙහි සමන්නාගතං පුරිසපුග්ගලං පඤ්ඤපෙමි සම්පන්නකුසලං පරමකුසලං උත්තමපත්තිපත්තං සමණං අයොජ්ඣං. කතමෙහි චතුහි:
ඉධ ථපති න කායෙන පාපකං{1} කම්මං කරොති; න පාපකං වාචං භාසති; න පාපකං සඞ්කප්පං සඞ්කප්පෙති; න පාපකං ආජීවං ආජීවති{2}. ඉමෙහි ඛො අහං ථපති චතුහි ධම්මෙහි සමන්නාගතං පුරිසපුග්ගලං පඤ්ඤපෙමි සම්පන්නකුසලං පරමකුසලං උත්තමපත්තිපත්තං සමණං අයොජ්ඣ”න්ති.{a} එවමෙවං සන්තෙකෙ සමණබ්රාහ්මණා සීලුත්තමවාදා, තෙ සීලමත්තෙන සඤ්ඤමමත්තෙන සංවරමත්තෙන අවීතික්කමමත්තෙන සුද්ධිං විසුද්ධි පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං ආහංසු වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - සීලුත්තමා සඤ්ඤමෙනාහු සුද්ධිං.
වතං සමාදාය උපට්ඨිතා සෙති - ‘වත’න්ති හත්ථිවතං වා අස්සවතං වා ගොවතං වා කුක්කුරවතං වා කාකවතං වා වාසුදෙවවතං වා බලදෙවවතං වා පුණ්ණභද්දවතං වා මණිභද්දවතං වා අග්ගිවතං වා නාගවතං වා සුපණ්ණවතං වා යක්ඛවතං වා අසුරවතං වා ගන්ධබ්බවතං වා මහාරාජවතං වා චන්දවතං වා සුරියවතං වා ඉන්දවතං වා බ්රහ්මවතං වා දෙවවතං වා දිසාවතං වා ආදාය සමාදාය ආදියිත්වා සමාදියිත්වා ගණ්හිත්වා පරාමසිත්වා අභිනිවිසිත්වා උපට්ඨිතා පච්චුපට්ඨිතා අල්ලීනා උපගතා අජ්ඣොසිතා අධිමුත්තාති{3} - වතං සමාදාය උපට්ඨිතා සෙ.
ඉධෙව සික්ඛෙම අථස්ස සුද්ධින්ති - ‘ඉධා’ති සකාය දිට්ඨියා සකාය ඛන්තියා සකාය රුචියා සකාය ලද්ධියා; සික්ඛෙමාති සික්ඛෙම ආචරෙම සමාචරෙම සමාදාය වත්තෙමාති ඉධෙව සික්ඛෙම; අථස්සසුද්ධින්ති අථස්ස සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තින්ති - ඉධෙව සික්ඛෙම අථස්ස සුද්ධිං.
භවූපනීතා කුසලාවදානාති - ‘භවූපනීතා’ති භවූපනීතා භවූපගතා භවජ්ඣොසිතා භවාධිමුත්තාති - භවූපනීතා; කුසලාවදානාති කුසලවාදාපණ්ඩිතවාදා ථිරවාදා ඤායවාදා හෙතුවාදා ලක්ඛණවාදා කාරණවාදා ඨානවාදා සකාය ලද්ධියාති - භවූපනීතා කුසලාවදානා.
තෙනාහ භගවා:
“සීලුත්තමා සඤ්ඤමෙනාහු සුද්ධිං වතං සමාදාය උපට්ඨිතා සෙ. ඉධෙව සික්ඛෙම අථස්ස සුද්ධිං භවූපනීතා කුසලාවදානා”ති.
13. 5.
සචෙ චුතො සීලබ්බතතො{4} හොති ස වෙධති කම්මං විරාධයිත්වා, ස ජප්පතී{5} පත්ථයතිච්ච සුද්ධිං සත්ථාවහීනො පවසං ඝරම්හා.
සචෙ චුතො සීලබ්බතතො{1} හොතීති - ද්වීහි කාරණෙහි සීලබ්බතතො{1} චවති: පරච්ඡින්දනාය{2} වා චවති, අනභිසම්භුණන්තො වා චවති. කථං පරවිච්ඡින්දනාය{2} චවති? පරො විච්ඡින්දති ‘සො සත්ථා න සබ්බඤ්ඤූ, ධම්මො න ස්වාක්ඛාතො, ගණො න සුපටිප්පන්නො, දිට්ඨි න භද්දිකා, පටිපදා න සුප්පඤ්ඤත්තා, මග්ගො න නිය්යානිකො, නත්ථෙත්ථ සුද්ධි වා විසුද්ධි වා පරිසුද්ධි වා මුත්ති වා විමුත්ති වා පරිමුත්ති වා, නත්ථෙත්ථ සුජ්ඣන්ති වා, විසුජ්ඣන්ති වා, මුච්චන්ති වා, විමුච්චන්ති වා, පරිමුච්චන්ති වා, හීනා නිහීනා ඔමකා ලාමකා ඡත්තකා පරිත්තාති, එවං පරො විච්ඡින්දති.{3} එවං විච්ඡින්දියමානො සත්ථාරා චවති. ධම්මක්ඛානා චවති. ගණා චවති. දිට්ඨියා චවති. පටිපදාය චවති. මග්ගතො චවති. එවං පරවිච්ඡින්දනාය චවති. කථං අනභිසම්භුණන්තො චවති? සීලං අනභිසම්භුණන්තො සීලතො චවති. වතං අනභිසම්භුණන්තො වතතො චවති. සීලබ්බතං අනභිසම්භුණන්තො සීලබ්බතතො චවති. එවං අනභිසම්භුණන්තො චවතීති සචෙ චුතො සීලබ්බතතො{1} හොති.
ස වෙධති කම්මං විරාධයිත්වාති - ‘ස වෙධතී’ති සීලං වා වතං වා සීලබ්බතං වා විරද්ධං මයා අපරද්ධං මයා ඛලිතං මයා ගලිතං මයා අඤ්ඤාය අපරද්ධො අහන්ති වෙධති පවෙධති සම්පවෙධතීති - ස වෙධති; කම්මං විරාධයිත්වාති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං වා අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරං වා ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරං වා විරද්ධං මයා අපරද්ධං මයා ඛලිතං මයා ගලිතං මයා අඤ්ඤාය අපරද්ධො අහන්ති වෙධති පවෙධති සම්පවෙධතීති - ස වෙධති කම්මං විරාධයිත්වා,
ස ජප්පති පත්ථයතිච්ච සුද්ධින්ති - ‘ස ජප්පතී’ති සීලං වා ජප්පති, වතං වා ජප්පති, සීලබ්බතං වා ජප්පති පජප්පති අභිජප්පතීති - ස ජප්පති; පත්ථයතිච්ච සුද්ධින්ති සීලසුද්ධිං වා පත්ථෙති, වතසුද්ධිං වා පත්ථෙති, සීලබ්බතසුද්ධිං වා පත්ථෙති, පිහෙති අභිජප්පතීති - ස ජප්පති පත්ථයතිච්ච සුද්ධිං.
සත්ථාවහීනො පවසං ඝරම්හාති - යථා පුරිසො ඝරතො නික්ඛන්තො සත්ථෙන සහ{1} වසන්තො සත්ථා ඔහීනො තං වා සත්ථං අනුබන්ධති, සකං වා ඝරං පච්චාගච්ඡති, එවමෙව සො දිට්ඨිගතිකො තං වා සත්ථාරං ගණ්හාති, අඤ්ඤං වා සත්ථාරං ගණ්හාති, තං වා ධම්මක්ඛානං ගණ්හාති, අඤ්ඤං වා ධම්මක්ඛානං ගණ්හාති, තං වා ගණං ගණ්හාති, අඤ්ඤං වා ගණං ගණ්හාති, තං වා දිට්ඨිං ගණ්හාති, අඤ්ඤං වා දිට්ඨිං ගණ්හාති, තං වා පටිපදං ගණ්හාති, අඤ්ඤං වා පටිපදං ගණ්හාති, තං වා මග්ගං ගණ්හාති, අඤ්ඤං වා මග්ගං ගණ්හාති පරාමසති අභිනිවිසතීති සත්ථාවහීනො පවසං ඝරම්හා.
තෙනාහ භගවා:
“සචෙ චුතො සීලබ්බතතො හොති ස වෙධති කම්මං විරාධයිත්වා, ස ජප්පති පත්ථයතිච්ච සුද්ධිං සත්ථාවහීනො පවසං ඝරම්හා”ති.
13. 6.
සීලබ්බතං චාපි පහාය සබ්බං කම්මඤ්ච සාවජ්ජ’නවජ්ජමෙතං,{1} සුද්ධිං අසුද්ධින්ති අපත්ථයානො විරතො චරෙ සන්තිමනුග්ගහාය.
සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බන්ති - සබ්බා සීලසුද්ධියො පහාය පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වා, සබ්බා වතසුද්ධියො පහාය පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වා, සබ්බා සීලබ්බතසුද්ධියො පහාය පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති - සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං.
කම්මඤ්ච සාවජ්ජ‘නවජ්ජමෙතන්ති - සාවජ්ජකම්මං වුච්චති කණ්හං කණ්හවිපාකං; අනවජ්ජකම්මං වුච්චති සුක්කං සුක්කවිපාකං; සාවජ්ජඤ්ච කම්මං අනවජ්ජඤ්ච කම්මං පහාය පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාතිකම්මඤ්ච සාවජ්ජ’නවජ්ජමෙතං.
සුද්ධිං අසුද්ධින්ති අපත්ථයානොති - ‘අසුද්ධි’න්ති අසුද්ධිං පත්ථෙන්ති අකුසලෙ ධම්මෙ පත්ථෙන්ති; ‘සුද්ධි’න්ති සුද්ධිං පත්ථෙන්ති, පඤ්ච කාමගුණෙ පත්ථෙන්ති; අසුද්ධිං පත්ථෙන්ති අකුසලෙ ධම්මෙ පත්ථෙන්ති, පඤ්චකාමගුණෙ පත්ථෙන්ති, සුද්ධිං පත්ථෙන්ති - ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි පත්ථෙන්ති, අසුද්ධිං පත්ථෙන්ති - අකුසලෙ ධම්මෙ පත්ථෙන්ති - පඤ්චකාමගුණෙ පත්ථෙන්ති, ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි පත්ථෙන්ති; සුද්ධිං පත්ථෙන්ති - තෙධාතුකෙ කුසලෙ ධම්මෙ පත්ථෙන්ති; අසුද්ධිං පත්ථෙන්ති - අකුසලෙ ධම්මෙ පත්ථෙන්ති, පඤ්ච කාමගුණෙ පත්ථෙන්ති, ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි පත්ථෙන්ති; තෙධාතුකෙ කුසලෙ ධම්මෙ පත්ථෙන්ති, සුද්ධිං පත්ථෙන්ති පුථුජ්ජනකල්යාණකා{2} නියාමාවක්කන්තිං පත්ථෙන්ති, සෙඛා අග්ගධම්මං අරහත්තං පත්ථෙන්ති; අරහත්තෙ පත්තෙ අරහං නෙව අකුසලෙ ධම්මෙ පත්ථෙති. නපි පඤ්ච කාමගුණෙ පත්ථෙති. නපි ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි පත්ථෙති. නපි තෙධාතුකෙ කුසලෙ ධම්මෙ පත්ථෙති, නපි නියාමාවක්කන්තිං පත්ථෙති, නපි අග්ගධම්මං අරහත්තං පත්ථෙති. පත්ථනාසමතික්කන්තො අරහා වුද්ධිපරිහානිං{3} වීතිවත්තො සො වුත්ථවාසො චිණ්ණචරණො උත්තිණ්ණජාතිජරාමරණසංසාරො නත්ථි තස්ස පුනබ්භවොති - සුද්ධිං අසුද්ධින්ති අපත්ථයානො.
විරතො චරෙ සත්තිමනුග්ගහායාති - ‘විරතො’ති සුද්ධිඅසුද්ධියා ආරතො අස්ස විරතො පටිවිරතො නික්ඛන්තො නිස්සටො විප්පමුත්තො විසඤ්ඤුත්තො විමරියාදීකතෙන චෙතසා විහරතීති විරතො; චරෙති චරෙය්ය විහරෙය්ය ඉරීයෙය්ය වත්තෙය්ය පාලෙය්ය යපෙය්ය යාපෙය්යාති ‘විරතො චරෙ සන්තිමනුග්ගහායාති’ සන්තියො වුච්චන්ති ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි; දිට්ඨි සන්තියො අගණ්හන්තො අපරාමසන්තො අනභිනිවිසන්තොති විරතො චරෙ සන්තිමනුග්ගහාය.
තෙනාහ භගවා:
“සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං කම්මඤ්ච සාවජ්ජනවජ්ජමෙතං, සුද්ධිං අසුද්ධින්ති අපත්ථයානො විරතො චරෙ සන්තිමනුග්ගහායා”ති.
13. 7.
තමුපනිස්සාය ජිගුච්ඡිතං වා අථවාපි දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා. උද්ධංසරා සුද්ධිමනුත්ථුනන්ති අවීතතණ්හා සෙ භවාභවෙසු.
තමුපනිස්සාය ජිගුච්ඡිතං වාති - සන්තෙකෙ සමණබ්රාහ්මණා තපොජිගුච්ඡාවාදා{1} තපොජිගුච්ඡාසාරා තපොජිගුච්ඡානිස්සිතා ආනිස්සිතා අල්ලීනා උපගතා අජ්ඣොසිතා අධිමුත්තාති - සමුපනිස්සාය ජිගුච්ඡිතං වා.
අථවාපි දිට්ඨංව{2} සුතං මුතං වාති - දිට්ඨං වා දිට්ඨසුද්ධිං වා සුතං වා සුතසුද්ධිං වා මුතං වා මුතසුද්ධිං වා නිස්සාය උපනිස්සාය ගණ්හිත්වා පරාමසිත්වා අභිනිවිසිත්වාති අථවාපි දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා.
උද්ධංසරා සුද්ධිමනුත්ථුනන්තීති - සන්තෙකෙ සමණබ්රාහ්මණා උද්ධංසරවාදා.{3} කතමෙ තෙ සමණබ්රාහ්මණා උද්ධංසරවාදා? යෙ තෙ සමණබ්රාහ්මණා අච්චන්තසුද්ධිකා සංසාරසුද්ධිකා අක්රියදිට්ඨිකා සස්සතවාදා, ඉමෙ තෙ සමණ බ්රාහ්මණා උද්ධංසරවාදා, තෙ සංසාරෙන සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං ථුනන්ති වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - උද්ධංසරා සුද්ධිමනුත්ථුනන්ති.
අවීතතණ්හා සෙ භවාභවෙසූති - ‘තණ්හා’ති රූපතණ්හා සද්දතණ්හා ගන්ධතණ්හා රසතණ්හා ඵොට්ඨබ්බතණ්හා ධම්මතණ්හා.
භවාභවෙසූති - භවාභවෙ කම්මභවෙ පුනබ්භවෙ, කාමභවෙ කම්මභවෙ, කාමභවෙ පුනබ්භවෙ, රූපභවෙ කම්මභවෙ, රූපභවෙ පුනබ්භවෙ, අරූපභවෙ කම්මභවෙ, අරූපභවෙ පුනබ්භවෙ, පුනප්පුනභවෙ පුනප්පුනගතියා පුනප්පුන උප්පත්තියා පුනප්පුන පටිසන්ධියා පුනප්පුන අත්තභාවාභිනිබ්බත්තියා අවීතතණ්හා අවිගතතණ්හා අචත්තතණ්හා අවන්තතණ්හා අමුත්තතණ්හා අප්පහීනතණ්හා අප්පටිනිස්සට්ඨතණ්හාති - අවීතතණ්හා සෙ භවාභවෙසු.
තෙනාහ භගවා:
“තමුපනිස්සාය ජිගුච්ඡිතං වා අථවාපි දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා, උද්ධංසරා සුද්ධිමනුත්ථුනන්ති අවීතතණ්හා සෙ භවාභවෙසූ”ති.
13. 8.
පත්ථයමානස්ස හි ජප්පිතානි පවෙධිතං{1} වාපි පකප්පිතෙසු, චුතූපපාතො ඉධ යස්ස නත්ථි ස කෙන වෙධෙය්ය කුහිං ව ජප්පෙ.
පත්ථයමානස්ස හි ජප්පිතානීති - පත්ථනා වුච්චති තණ්හා, යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං; පත්ථයමානස්සාති පත්ථයමානස්ස ඉච්ඡමානස්ස සාදියමානස්ස පිහයමානස්ස අභිජප්පමානස්සාති පත්ථයමානස්ස හි; ජප්පිතානීති ජප්පනා වුච්චති තණ්හා යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලන්ති - පත්ථයමානස්ස හි ජප්පිතානි.
පවෙධිතං වාපි පකප්පිතෙසූති - පකප්පනාති ද්වෙ පකප්පනා: තණ්හා පකප්පනා ච දිට්ඨිපකප්පනා ච -පෙ- අයං තණ්හාපකප්පනා; -පෙ- අයං දිට්ඨිපකප්පනා; පවෙධිතං වාපි පකප්පිතෙසූති - පකප්පිතං වත්ථුං අච්ඡෙදසඞ්කිනොපි වෙධෙන්ති, අච්ඡින්දන්තෙපි{2} වෙධෙන්ති, අච්ඡින්නෙපි වෙධෙන්ති; පකප්පිතං වත්ථුං විපරිණාමසඞ්කිනොපි වෙධෙන්ති, විපරිණමන්තෙපි වෙධෙන්ති, විපරිණතෙපි වෙධෙන්ති, පවෙධෙන්ති සම්පවෙධෙන්තීති - පවෙධිතං වාපි පකප්පිතෙසු.
චුතූපපාතො ඉධ යස්ස නත්ථීති - ‘යස්සා’ති අරහතො ඛීණාසවස්ස; යස්ස ගමනං ආගමනං ගමනාගමනං කාලං ගති භවාභවො චුති ච උපපත්ති ච නිබ්බත්ති ච භෙදො ච ජාති ජරා මරණඤ්ච නත්ථි න සන්ති න සංවිජ්ජන්ති නූපලබ්භන්ති පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪාති - චුතූපපාතො ඉධ යස්ස නත්ථි.