අථ චූලවියූහසුත්තනිද්දෙසො වුච්චති:
12. 1.
සකං සකං දිට්ඨිපරිබ්බසානා විග්ගය්හ නානා{2} කුසලා වදන්ති, එවං පජානාති{3} ස වෙදි{4} ධම්මං ඉදං පටික්කොසමකෙවලී සො.
සකං සකං දිට්ඨිපරිබ්බසානා’ති - සන්තෙකෙ සමණබ්රාහ්මණා දිට්ඨිගතිකා; තෙ ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතානං අඤ්ඤතරඤ්ඤතරං දිට්ඨිගතං ගහෙත්වා උග්ගහෙත්වා ගණ්හිත්වා පරාමසිත්වා අභිනිවිසිත්වා සකාය සකාය දිට්ඨියා වසන්ති සංවසන්ති ආවසන්ති පරිවසන්ති. යථා අගාරිකා වා{1} ඝරෙසු වසන්ති, සාපත්තිකා වා ආපත්තීසු වසන්ති, සකිලෙසා වා කිලෙසෙසු වසන්ති. එවමෙවං සන්තෙකෙ සමණබ්රාහ්මණා දිට්ඨිගතිකා, තෙ ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතානං අඤ්ඤතරඤ්ඤතරං දිට්ඨිගතං ගහෙත්වා උග්ගහෙත්වා ගණ්හිත්වා අභිනිවිසිත්වා සකාය සකාය දිට්ඨියා වසන්ති සංවසන්ති ආවසන්ති පරිවසන්තීති - සකං සකං දිට්ඨිපරිබ්බසානා.
විග්ගය්හ නානා කුසලා වදන්තී’ති - ‘විග්ගය්හා’ති ගහෙත්වා උග්ගහෙත්වා ගණ්හිත්වා පරාමසිත්වා අභිනිවිසිත්වා, නානා වදන්ති විවිධං වදන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං{2} වදන්ති පුථු{3} වදන්ති න එකං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති. කුසලා’ති කුසලවාදා පණ්ඩිතවාදා ථිරවාදා ඤායවාදා හෙතුවාදා ලක්ඛණවාදා කාරණවාදා ඨානවාදා සකාය ලද්ධියාති - විග්ගය්හ නානා කුසලා වදන්ති.
එවං පජානාති ස වෙදි ධම්මන්ති - යො ඉදං ධම්මං දිට්ඨිං පටිපදං මග්ගං ජානාති, සො ධම්මං වෙදි, අඤ්ඤාසි, අපස්සි, පටිවිජ්ඣීති{4} - එවං පජානාති ස වෙදි ධම්මං.
ඉදං පටික්කොසමකෙවලී සොති - යො ඉමං ධම්මං දිට්ඨිං පටිපදං මග්ගං පටික්කොසති, අකෙවලී සො අසමත්තො සො අපරිපුණ්ණො සො, හීනො නිහීනො ඔමකො ලාමකො ඡත්තකො{5} පරිත්තොති.
තෙනාහ සො නිම්මිතො:
“සකං සකං දිට්ඨිපරිබ්බසානා විග්ගය්හ නානා{2} කුසලා වදන්ති, එවං පජානාති ස වෙදි ධම්මං ඉදං පටික්කොසමකෙවලී සො”ති.
12. 2.
එවම්පි විග්ගය්හ විවාදයන්ති බාලො පරො අක්කුසලො’ති{1} චාහු, සච්චො නු වාදො කතමො ඉමෙසං සබ්බෙව හි’මෙ කුසලාවදානා.
එවම්පි විග්ගය්හ විවාදයන්තීති - එවං ගහෙත්වා උග්ගහෙත්වා ගණ්හිත්වා පරාමසිත්වා අභිනිවිසිත්වා විවාදයන්ති, කලහං කරොන්ති, භණ්ඩනං කරොන්ති, විග්ගහං කරොන්ති, විවාදං කරොන්ති, මෙධගං කරොන්ති; ‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසි -පෙ- නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසී{a}’ති - එවම්පි විග්ගය්හ විවාදයන්ති.
බාලො පරො අක්කුසලොති{1} චාහූති - පරො බාලො හීනො නිහීනො ඔමකො ලාමකො ඡත්තකො පරිත්තො අකුසලො අවිද්වා අවිජ්ජාගතො අඤ්ඤාණී අවිභාවී දුප්පඤ්ඤොති එවමාහංසු, එවං කථෙන්ති, එවං භණන්ති, එවං දීපයන්ති, එවං වොහරන්තීති - බාලො පරො අකුසලො’ති චාහු.
සච්චො නු වාදො කතමො ඉමෙසන්ති - ඉමෙසං සමණබ්රාහ්මණානං කතමො සච්චො තච්ඡො තථො භූතො යාථාවො{2} අවිපරීතොති සච්චො නු වාදො කතමො ඉමෙසං.
සබ්බෙව හි’මෙ කුසලාවදානාති - සබ්බෙපි ඉමෙ සමණබ්රාහ්මණා කුසලවාදා පණ්ඩිතවාදී ථිරවාදා ඤායවාදා හෙතුවාදා ලක්ඛණවාදා කාරණවාදා ඨානවාදා සකාය ලද්ධියාති - සබ්බෙව හි’මෙ කුසලාවදානා,
තෙනාහ භගවා:
“එවම්පි විග්ගය්හ විවාදයන්ති බාලො පරො අක්කුසලො’ති චාහු, සච්චා නු වාදො කතමො ඉමෙසං? සබ්බෙව හිමෙ කුසලාවදානා”ති.
12. 3.
පරස්ස චෙ ධම්මමනානුජානං{3} බාලො මගො{4} හොති නිහීනපඤ්ඤො, සබ්බෙව{5} බාලා සුනිහීනපඤ්ඤා{6} සබ්බෙ විමෙ දිට්ඨිපරිබ්බසානා.
පරස්ස චෙ ධම්මමනානුජානන්ති - පරස්ස ධම්මං පටිපදං මග්ගං අනනු{7} ජානන්තො අනනුපස්සන්තො අනනුමනන්තො අනනුමඤ්ඤන්තො අනනුමොදන්තොති - පරස්ස චෙ ධම්මමනානුජානං.
බාලො මගො හොති නිහීනපඤ්ඤො’ති - පරො බාලො හොති, හීනො නිහීනො ඔමකො ලාමකො ඡත්තකො පරිත්තො හීනපඤ්ඤො නිහීනපඤ්ඤො ඔමකපඤ්ඤො ලාමකපඤ්ඤො ඡත්තකපඤ්ඤො පරිත්තපඤ්ඤො’ති - බාලො මගො හොති නිහීනපඤ්ඤො.
සබ්බෙව බාලා සුනිහීනපඤ්ඤාති - සබ්බෙවිමෙ සමණබ්රාහ්මණා බාලා හීනා නිහීනා ඔමකා ලාමකා ඡත්තකා පරිත්තා, සබ්බෙව හීනපඤ්ඤා නිහීනපඤ්ඤා ඔමකපඤ්ඤා ලාමකපඤ්ඤා ඡත්තකපඤ්ඤා{8} පරිත්තපඤ්ඤා’ති - සබ්බෙව බාලා සුනිහීනපඤ්ඤා.
සබ්බෙවිමෙ දිට්ඨිපරිබ්බසානා’ති - සබ්බෙවිමෙ සමණබ්රාහ්මණා දිට්ඨිගතිකා. තෙ ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතානං අඤ්ඤතරඤ්ඤතරං දිට්ඨිගතං ගහෙත්වා උග්ගහෙත්වා ගණ්හිත්වා පරාමසිත්වා අභිනිවිසිත්වා, සකාය සකාය දිට්ඨියා වසන්ති සංවසන්ති ආවසන්ති පරිවසන්ති. යථා අගාරිකා වා ඝරෙසු වසන්ති, සාපත්තිකා වා ආපත්තීසු වසන්ති, සකිලෙසා වා කිලෙසෙසු වසන්ති, එවමෙවං සබ්බෙවිමෙ සමණබ්රාහ්මණා දිට්ඨිගතිකා. -පෙ- පරිවසන්තීති. සබ්බෙවිමෙ දිට්ඨිපරිබ්බසානා.
තෙනාහ භගවා:
“පරස්ස චෙ ධම්මමනානුජානං බාලො මගො හොති නිහීනපඤ්ඤො, සබ්බෙව බාලා සුනිහීනපඤ්ඤා සබ්බෙවිමෙ දිට්ඨිපරිබ්බසානා”ති.
12. 4.
සන්දිට්ඨියා චෙව න වෙවදාතා{1} සංසුද්ධපඤ්ඤා කුසලා මුතීමා, කෙසං න කොචි පරිහීනපඤ්ඤො දිට්ඨි හි තෙසම්පි තථා සමත්තා.
සන්දිට්ඨියා චෙව න වෙවදාතා’ති - සකාය දිට්ඨියා සකාය ඛන්තියා සකාය රුචියා සකාය ලද්ධියා, න වෙවදාතා අවොදාතා අපරියොදාතා සඞ්කිලෙසිකාති - සන්දිට්ඨියා චෙව න වෙවදාතා.
සංසුද්ධපඤ්ඤා කුසලා මුතීමාති - “සංසුද්ධපඤ්ඤා”ති සුද්ධපඤ්ඤා පරිසුද්ධපඤ්ඤා ඔදාතපඤ්ඤා පරියොදාතපඤ්ඤා; අථවා, සුද්ධදස්සනා විසුද්ධදස්සනා පරිසුද්ධදස්සනා වොදාතදස්සනා පරියොදාතදස්සනා’ති සංසුද්ධපඤ්ඤා; ‘කුසලා’ති කුසලා පණ්ඩිතා පඤ්ඤවන්තො බුද්ධිමන්තො ඤාණිනො විභාවිනො මෙධාවිනොති සංසුද්ධපඤ්ඤා කුසලා; ‘මුතිමා’ති මුතිමා පණ්ඩිතා පඤ්ඤවන්තො බුද්ධිමන්තො ඤාණිනො විභාවිනො මෙධාවිනොති සංසුද්ධපඤ්ඤා කුසලා මුතීමා.
තෙසං න කොචි පරිහීනපඤ්ඤොති - තෙසං සමණබ්රාහ්මණානං න කොචි හීනපඤ්ඤො නිහීනපඤ්ඤො ඔමකපඤ්ඤො ලාමකපඤ්ඤා ලාමකපඤ්ඤො ඡත්තකපඤ්ඤො{2} පරිත්තපඤ්ඤො අත්ථි, සබ්බෙව සෙට්ඨපඤ්ඤා විසිට්ඨපඤ්ඤා පාමොක්ඛපඤ්ඤා උත්තමපඤ්ඤා පවරපඤ්ඤාති - තෙසං න කොචි පරිහීනපඤ්ඤො.
දිට්ඨි හි තෙසම්පි තථා සමත්තාති - තෙසං සමණබ්රාහ්මණානං දිට්ඨි තථා සමත්තා සමාදින්නා ගහිතා පරාමට්ඨා අභිනිවිට්ඨා අජ්ඣොසිතා අධිමුත්තාති - දිට්ඨි හි තෙසම්පි තථා සමත්තා.
තෙනාහ භගවා:
“සන්දිට්ඨියා චෙව න වෙවදිතා සංසුද්ධපඤ්ඤා කුසලා මුතීමා, කෙසං න කොචි පරිහීනපඤ්ඤො දිට්ඨි හි තෙසම්පි තථා සමත්තා.
12. 5.
න චාහමෙතං{1} තථියන්ති{2} බ්රූමි යමාහු බාලා මිථු අඤ්ඤමඤ්ඤං, සකං සකං දිට්ඨිමකංසු සච්චං තස්මා හි බාලොති පරං දහන්ති.
න චාහමෙතං තථියන්ති බ්රූමීති - ‘නා’ති පටික්ඛෙපො; ‘එත’න්ති ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි; නාහං එතං තච්ඡං තථං භූතං යාථාවං{3} අවිපරීතන්ති බ්රූමි, ආචික්ඛාමි, දෙසෙමි, පඤ්ඤපෙමි, පට්ඨපෙමි, විවරාමි, විභජාමි, උත්තානීකරොමි, පකාසෙමීති - න චාහමෙතං තථියන්ති බ්රූමී.
යමාහු බාලා මිථු අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති - ‘මිථූ’ති ද්වෙ ජනා, ද්වෙ කලහකාරකා, ද්වෙ භණ්ඩනකාරකා, ද්වෙ භස්සකාරකා, ද්වෙ විවාදකාරකා, ද්වෙ අධිකරණකාරකා, ද්වෙ වාදිනො, ද්වෙ සල්ලාපකා; තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං බාලතො හීනතො නිහීනතො ඔමකතො ලාමකතො ඡත්තකතො පරිත්තතො එවමාහංසු, එවං කථෙන්ති, එවං භණන්ති, එවං වොහරන්තීති යමාහු බාලා මිථු අඤ්ඤමඤ්ඤං.
සකං සකං දිට්ඨිමකංසු සච්චන්ති - සස්සතො ලොකෙ ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති සකං සකං දිට්ඨිමකංසු සච්චං. අසස්සතො ලොකො ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’න්ති -පෙ- නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරම්මරණා, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති - සකං සකං දිට්ඨිමකංසු සච්චං.
තස්මා හි බාලොති පරං දහන්තීති - ‘තස්මා’ති තස්මා තඞ්කාරණා තංහෙතු තප්පච්චයා තන්නිදානා; පරං බාලතො හීනතො නිහීනතො ඔමකතො ලාමකතො ඡත්තකතො පරිත්තතො; දහන්ති, පස්සන්ති, දක්ඛන්ති, ඔලොකෙන්ති, නිජ්ඣායන්ති, උපපරික්ඛන්තී’ති - තස්මා හි බාලො’ති පරං දහන්ති.
තෙනාහ භගවා:
“න චාහමෙතං තථියන්ති බ්රූමි යමාහු බාලා මිථු අඤ්ඤමඤ්ඤං, සකං සකං දිට්ඨිමකංසු සච්චං තස්මා හි බාලොති පරං දහන්ති”ති.
12. 6.
යමාහු සච්චං තථියන්ති{4} එකෙ තමාහු අඤ්ඤෙ තුච්ඡං මුසාති, එවම්පි විග්ගය්හ විවාදයන්ති{5} කස්මා න එකං සමණා වදන්ති.
යමාහු සච්චං තථියන්ති එකෙති - යං දිට්ඨිං පටිපදං මග්ගං එකෙ සමණබ්රාහ්මණා ඉදං සච්චං තථං භූතං යාථාවං{1} අවිපරීතන්ති එවමාහංසු, එවං කථෙන්ති, එවං භණන්ති එවං දීපයන්ති, එවං වොහරන්තීති - යමාහු සච්චං තථියන්ති එකෙ.
තමාහු අඤ්ඤෙ තුච්ඡං මුසාතීති{2} - තමෙව ධම්මං දිට්ඨිං පටිපදං මග්ගං එකෙ සමණබ්රාහ්මණා තුච්ඡං එතං මුසා එතං අභූතං එතං අලිකං එතං අයාථාවං එතන්ති එවමාහංසු, එවං කථෙන්ති, එවං භණන්ති, එවං දීපයන්ති, එවං වොහරන්තීති - තමාහු අඤ්ඤෙ තුච්ඡං මුසාති.
එවම්පි විග්ගය්හ විවාදයන්තීති - එවං ගහෙත්වා උග්ගහෙත්වා ගණ්හිත්වා පරාමසිත්වා අභිනිවිසිත්වා විවාදයන්ති, කලහං කරොන්ති, භණ්ඩනං කරොන්ති විග්ගහං කරොන්ති, විවාදං කරොන්ති, මෙධගං කරොන්ති, ‘න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසි -පෙ- නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසී’ති - එවම්පි විග්ගය්හ විවාදයන්ති. ‘
කස්මා න එකං සමණා වදන්තීති - ‘කස්මා’ති කස්මා කිඞ්කාරණා කිංහෙතු කිම්පච්චයා කින්නිදානා කිංසමුදයා කිඤ්ජාතියා කිම්පභවා න එකං වදන්ති? නානා වදන්ති විවිධං වදන්ති? අඤ්ඤමඤ්ඤං වදන්ති? කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - කස්මා න එකං සමණා වදන්ති.
තෙනාහ සො නිම්මිතො:
“යමාහු සච්චං තථියන්ති එකෙ තමාහු අඤ්ඤෙ තුච්ඡං මුසාති, එවම්පි විග්ගය්හ විවාදයන්ති කස්මා න එකං සමණා වදන්තී”ති.
12. 7.
එකං හි සච්චං න දුතියමත්ථි යස්මිං පජා නො විවදෙ පජානං, නානා තෙ සච්චානි සයං ථුනන්ති තස්මා න එකං සමණා වදන්ති.
එකං හි සච්චං න දුතියමත්ථිති - එකං සච්චං වුච්චති දුක්ඛනිරොධො නිබ්බානං, යො සො සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං. අථවා එකං සච්චං වුච්චති මග්ගසච්චං නිය්යාණසච්චං දුක්ඛනිරොධගාමිනීපටිපදා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සෙය්යථීදං: සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධීති - එකං හි සච්චං න දුතියමත්ථි.
යස්මිං පජා නො විවදෙ පජානන්ති - ‘යස්මි’න්ති යස්මිං සච්චෙ; ‘පජා’ති සත්තාධිවචනං; ‘පජානං’ යං සච්චං පජානන්තා විජානන්තා පටිවිජානන්තා පටිවිජ්ඣන්තා න කලහං කරෙය්යුං, න භණ්ඩනං කරෙය්යුං, න විග්ගහං කරෙය්යුං, න විවාදං කරෙය්යුං, න මෙධගං කරෙය්යුං, කලහං භණ්ඩනං විග්ගහං විවාදං මෙධගං පජහෙය්යුං, විනොදෙය්යුං, බ්යන්තීකරෙය්යුං, අනභාවං ගමෙය්යුන්ති - යස්මිං පජා නො විවදෙ පජානං.
නානා තෙ සච්චානි සයං ථුනන්තීති - නානා තෙ සච්චානි සයං ථුනන්ති වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති, ‘සස්සතො ලොකො ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති, සයං ථුනන්ති, වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - නානා තෙ සච්චානි සයං ථුනන්ති.
තස්මා න එකං සමණා වදන්තීති - ‘තස්මා’ති තස්මා තඞ්කාරණා තංහෙතු තප්පච්චයා තන්නිදානා න එකං වදන්ති, නානා වදන්ති, විවිධං වදන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං වදන්ති පුථු වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - තස්මා න එකං සමණා වදන්ති.
තෙනාහ භගවා:
“එකං හි සච්චං න දුතියමත්ථි යස්මිං පජා නො විවදෙ පජානං, නානා තෙ සච්චානි සයං ථුනන්ති තස්මා න එකං සමණා වදන්ති”ති.
12. 8.
කස්මා නු සච්චානි වදන්ති නානා පවාදියා සෙ කුසලාවදානා, සච්චානි සුතානි{1} බහූනි නානා උදාහු තෙ තක්කමනුස්සරන්ති.
කස්මා නු සච්චානි වදන්ති නානාති - ‘කස්මා’ති කස්මා කිං කාරණා කිංහෙතු කිම්පච්චයා කින්නිදානා සච්චානි නානා වදන්ති? විවිධානි වදන්ති? අඤ්ඤමඤ්ඤානි වදන්ති? පුථූනි වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති - කස්මා නු සච්චානි වදන්ති නානා.
පවාදියා සෙ කුසලාවදානාති - පවාදියාසෙ’ති විප්පවදන්තීති පි පවාදියා සෙ; අථවා සකං සකං දිට්ඨිගතං පවදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති, සස්සතො ලොකෙ ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤන්ති පවදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති අසස්සතො ලොකො -පෙ- නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරම්මරණා, ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤන්ති පවදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති. කුසලාවදානාති කුසලවාදා පණ්ඩිතවාදා ථිරවාදා ඤායවාදා හෙතුවාදා ලක්ඛණවාදා කාරණවාදා ඨානවාදා, සකාය ලද්ධියාති - පවාදියා සෙ කුසලාවදානා.
සච්චානි සුතානි බහූනි නානාති - සච්චානි සුතානි බහුකානි නානානි විවිධානි අඤ්ඤමඤ්ඤානි පුථූනීති - සච්චානි සුතානි බහූනි නානා.
උදාහු තෙ තක්කමනුස්සරන්තී’ති - උදාහු තක්කෙන විතක්කෙන සඞ්කප්පෙන යායන්ති නීයන්ති වුය්හන්ති සංහරිය්යන්තීති එවම්පි - උදාහු තෙ තක්කමනුස්සරන්ති. අථවා තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයම්පටිභානං වදන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති එවම්පි - උදාහු තෙ තක්කමනුස්සරන්ති.
තෙනාහ සො නිම්මිතො:
“කස්මා නු සච්චානි වදන්ති නානා පවාදියා සෙ කුසලාවදානා, සච්චානි සුතානි බහූනි නානා උදාහු තෙ තක්කමනුස්සරන්තී”ති.
12. 9.
නහෙව සච්චානි බහූනි නානා අඤ්ඤත්ර සඤ්ඤාය නිච්චානි ලොකො, තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහු.
න හෙව සච්චානි බහූනි නානාති - නහෙව සච්චානි බහුකානි නානානි විවිධානි අඤ්ඤමඤ්ඤානි පුථූනීති - න හෙව සච්චානි බහූනි නානා.
අඤ්ඤත්ර සඤ්ඤාය නිච්චානි ලොකෙති - අඤ්ඤත්ර සඤ්ඤාය නිච්චගාහා එකඤ්ඤෙව සච්චං ලොකෙ කථීයති{1} භණීයති{2} දීපියති{3} වොහරීයති{4} දුක්ඛනිරොධො නිබ්බානං, යො සො සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං. අථවා, එකං සච්චං වුච්චති මග්ගසච්චං නිය්යානසච්චං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො; සෙය්යථීදං? සම්මාදිට්ඨි -පෙ- සම්මාසමාධීති - අඤ්ඤත්ර සඤ්ඤාය නිච්චානි ලොකෙ.
තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූති තක්කං විතක්කං සඞ්කප්පං තක්කයිත්වා විතක්කයිත්වා සඞ්කප්පයිත්වා දිට්ඨිගතානි ජනෙන්ති සඤ්ජනෙන්ති නිබ්බත්තෙන්ති අභිනිබ්බත්තෙන්ති; දිට්ඨිගතානි ජනෙත්වා සඤ්ජනෙත්වා නිබ්බත්තෙත්වා අභිනිබ්බත්තෙත්වා ‘මය්හං සච්චං තුය්හං මුසා’ති එවමාහංසු, එවං කථෙන්ති, එවං භණන්ති, එවං දීපයන්ති, එවං වොහරන්තීති - තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහු.
තෙනාහ භගවා:
“න හෙව සච්චානි බහූනි නානා අඤ්ඤත්ර සඤ්ඤාය නිච්චානි ලොකො, තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ”ති.
12. 10.
දිට්ඨෙ සුතෙ සීලවතෙ මුතෙ වා එතෙ ච{1} නිස්සාය විමානදස්සී, විනිච්ඡයෙ ඨත්වා පහස්සමානො{2} බාලො පරො අකුසලො’ති{3} චාහ.
දිට්ඨෙ සුතෙ සීලවතෙ මුතෙ වා එතෙ ච{1} නිස්සාය විමානදස්සීති දිට්ඨං වා දිට්ඨසුද්ධිං වා සුතං වා සුතසුද්ධිං වා සීලං වා සීලසුද්ධිං වා වතං වා වතසුද්ධිං වා මුතං වා මුතසුද්ධිං වා නිස්සාය උපනිස්සාය ගණ්හිත්වා පරාමසිත්වා අභිනිවිසිත්වාති - දිට්ඨෙ සුතෙ සීලවතෙ මුතෙ වා.
එතෙ ච නිස්සාය විමානදස්සීති - න සම්මානෙතීතිපි විමානදස්සී; අථවා, දොමනස්සං ජනෙතීතිපි විමානදස්සීති - දිට්ඨෙ සුතෙ සීලවතෙ මුතෙ වා එතෙ ච නිස්සාය විමානදස්සී.
විනිච්ඡයෙ ඨත්වා පහස්සමානොති - විනිච්ඡයා වුච්චන්ති ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි; දිට්ඨිවිනිච්ඡයෙ විනිච්ඡයදිට්ඨියා ඨත්වා පතිට්ඨහිත්වා ගණ්හිත්වා පරාමසිත්වා අභිනිවිසිත්වාති - විනිච්ඡයෙ ඨත්වා; පහස්සමානොති - තුට්ඨො හොති හට්ඨො පහට්ඨො අත්තමනො පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො; අථවා, දන්තවිදංසකං පහස්සමානො{2} ති - විනිච්ඡයෙ ඨත්වා පහස්සමානො.
බාලො පරො අක්කුසලොති චාහාති - පරො බාලො හීනො නිහීනො ඔමකො ලාමකො ඡත්තකො{4} පරිත්තො අකුසලො අවිද්වා අවිජ්ජාගතො අඤ්ඤාණී අවිභාවී අමෙධාවී දුප්පඤ්ඤොති එවමාහ, එවං කථෙති, එවං භණති, එවං දීපයති, එවං වොහරතීති - බාලො පරො අක්කුසලොති චාහ.
තෙනාහ භගවා:
“දිට්ඨෙ සුතෙ සීලවතෙ මුතෙ වා එතෙ ච නිස්සාය විමානදස්සී, විනිච්ඡයෙ ඨත්වා පහස්සමානො බාලො පරො අකුසලොති{3} චාහා”ති.
12. 11.
යෙනෙව බාලොති පරං දහාති තෙනාතුමානං කුසලොති චාහ, සයමත්තනා සො කුසලාවදානො අඤ්ඤං විමානෙති තදෙව පාවා{5}.
යෙනෙව බාලොති පරං දහාතීති - යෙනෙව හෙතුනා යෙන පච්චයෙන යෙන කාරණෙන යෙන පභවෙන පරං බාලතො හීනතො නිහීනතො ඔමකතො ලාමකතො ඡත්තකතො පරිත්තතො දහාති පස්සති දක්ඛති ඔලොකෙති නිජ්ඣායති උපපරික්ඛතීති - යෙනෙව බාලොති පරං දහාති.
තෙනාතුමානං කුසලොති චාහාති - ‘ආතුමා{1}’ වුච්චති අත්තා; සො පි තෙනෙව හෙතුනා තෙන පච්චයෙන තෙන කාරණෙන තෙන පභවෙන අත්තානං ‘අහමස්මි කුසලො පණ්ඩිතො පඤ්ඤවා බුද්ධිමා ඤාණී විභාවී මෙධාවී’ති - තෙනාතුමානං කුසලොති චාහ.
සයමත්තනා සො කුසලාවදානොති - සයමෙව අත්තානං කුසලවාදො පණ්ඩිතවාදො ථිරවාදො ඤායවාදො හෙතුවාදො ලක්ඛණවාදො කාරණවාදො ඨානවාදො සකාය ලද්ධියාති - සයමත්තනා සො කුසලාවදානො.
අඤ්ඤං විමානෙති තදෙව පාවාති{2} - න සම්මානෙතීති පි ‘අඤ්ඤං විමානෙති’ අථවා, දොමනස්සං ජනෙතීතිපි ‘අඤ්ඤං විමානෙති’ තදෙව පාවාති තදෙව තං දිට්ඨිගතං පාවදති: ‘ඉති වායං පුග්ගලො මිච්ඡාදිට්ඨිකො විපරීතදස්සනො’ති - අඤ්ඤං විමානෙති තදෙව පාවා.
“යෙනෙව බාලොති පරං දහාති තෙනාතුමානං කුසලොති චාහ, සයමත්තනා සො කුසලාවදානො අඤ්ඤං විමානෙති තදෙව පාවා”ති{2}.
12. 12.
අතිසාරදිට්ඨියා{3} සො සමත්තො මානෙන මත්තො පරිපුණ්ණමානී, සයමෙව සාමං මනසාභිසිත්තො දිට්ඨී හි සා තස්ස තථා සමත්තා.
අතිසාරදිට්ඨියා සො සමත්තොති - අතිසාරදිට්ඨියො වුච්චන්ති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතානි, කිංකාරණා අතිසාරදිට්ඨියො වුච්චන්ති ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතානි? සබ්බා තා දිට්ඨියො කාරණාතික්කන්තා ලක්ඛණාතික්කන්තා ඨානාතික්කන්තා තංකාරණා අතිසාරදිට්ඨියො වුච්චන්ති ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි; සබ්බාපි දිට්ඨියො අතිසාරදිට්ඨියො; කිංකාරණා සබ්බාපි දිට්ඨියො වුච්චන්ති අතිසාරදිට්ඨියො? තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං අතික්කමිත්වා සමතික්කමිත්වා වීතිවත්තිත්වා දිට්ඨිගතානි ජනෙන්ති සඤ්ජනෙන්ති නිබ්බත්තෙන්ති අභිනිබ්බත්තෙන්ති; තඞ්කාරණා සබ්බාපි දිට්ඨියො වුච්චන්ති අතිසාරදිට්ඨියො. අතිසාරදිට්ඨියා සො සමත්තොති අතිසාරදිට්ඨියා සමත්තො පරිපුණ්ණො අනොමොති අතිසාරදිට්ඨියා සො සමත්තො.
මානෙන මත්තො පරිපුණ්ණමානීති - සකාය දිට්ඨියා දිට්ඨිමානෙන මත්තො පමත්තො උම්මත්තො අතිමත්තොති - මානෙන මත්තො; පරිපුණ්ණමානීති පරිපුණ්ණමානී සමත්තමානී අනොමමානීති - මානෙන මත්තො පරිපුණ්ණමානී.
සයමෙව සාමං මනසාභිසිත්තොති - සයමෙව අත්තානං චිත්තෙන අභිසිඤ්චති: ‘අහමස්මි කුසලො පණ්ඩිතො පඤ්ඤවා බුද්ධිමා ඤාණී විභාවී මෙධාවී’ති ‘සයමෙව සාමං මනසාභිසිත්තො.’
දිට්ඨී හි සා තස්ස තථා සමත්තාති - තස්ස සා දිට්ඨි තථා සමත්තා සමාදින්නා ගහිතා පරාමට්ඨා අභිනිවිට්ඨා අජ්ඣොසිතා අධිමුත්තාති - දිට්ඨි හි සා තස්ස තථා සමත්තා.
තෙනාහ භගවා:
“අතිසාරදිට්ඨියා සො සමත්තො මානෙන මත්තො පරිපුණ්ණමානී, සයමෙව සාමං මනසා’භිසිත්තො දිට්ඨි හි සා තස්ස තථා සමත්තා”ති
12. 13.
පරස්ස චෙ හි වචසා නිහීනො තුමො සහා හොති නිහීනපඤ්ඤො, අථ චෙ{1} සයං වෙදගූ හොති ධීරො න කොචි බාලො සමණෙසු අත්ථි.
පරස්ස චෙ හි වචසා නිහීනොති - පරස්ස චෙ වාචාය වචනෙන නින්දිතකාරණා ගරහිතකාරණා උපවදිතකාරණා පරො බාලො හොති හීනො නිහීනො ඔමකො ලාමකො ඡත්තකො{2} පරිත්තොති - පරස්ස චෙ හි වචසා නිහීනො.
තුමො සහා හොති නිහීනපඤ්ඤොති - සො පි තෙනෙව සහා හොති හීනපඤ්ඤො නිහීනපඤ්ඤො ඔමකපඤ්ඤො ලාමකපඤ්ඤො ඡත්තකපඤ්ඤො පරිත්තපඤ්ඤොති - තුමො සහා හොති නිහීනපඤ්ඤො.
අථ චෙ සයං වෙදගූ හොති ධීරොති - අථ චෙ සයං වෙදගූ හොති ධීරො පණ්ඩිතො පඤ්ඤවා බුද්ධිමා ඤාණී විභාවී මෙධාවීති - අථ චෙ සයං වෙදගූ හොති ධීරො.