1. “දන්තං නයන්ති සමිතිං දන්තං රාජාභිරූහති, දන්තො සෙට්ඨො මනුස්සෙසු යො’ති වාක්යං තිතික්ඛති.{a}
2. වරමස්සතරා දන්තා ආජානීයා ච සින්ධවා, කුඤ්ජරා ච{1} මහානාගා අත්තදන්තො තතො වරං.{a}
3. න හි එතෙහි යානෙහි ගච්ඡෙය්ය අගතං දිසං, යථත්තනා{2} සුදන්තෙන දන්තො දන්තෙන ගච්ඡති.{a}
4. විධාසු න විකම්පන්ති{3} විප්පමුත්තා පුනබ්භවා, දන්තභූමිමනුප්පත්තා තෙ ලොකෙ විජිතාවිනො.{b}
5. යස්සින්ද්රියානි භාවිතානි{4} අජ්ඣත්තබහිද්ධා ච සබ්බලොකෙ, නිබ්බිජ්ඣ ඉමං පරඤ්ච ලොකං කාලං කඞ්ඛති භාවිතො සදන්තො{5}”ති{c}
උපෙක්ඛකො සදාති - සදා සබ්බදා සබ්බකාලං නිච්චකාලං ධුවකාලං -පෙ- පච්ඡිමෙ වයොඛන්ධෙ;{6} සතොති චතුහි කාරණෙහි සතො: කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො, වෙදනාසු - චිත්තෙ - ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො -පෙ- සො වුච්චති සතො. ‘උපෙක්ඛකො සදා සතො.
න ලොකෙ මඤ්ඤතෙ සමන්ති - ‘සදිසො හමස්මී’ති මානං න ජනෙති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා -පෙ- අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා වත්ථුනාති - ‘න ලොකෙ මඤ්ඤතෙ සමං.’
න විසෙසි න නීචෙය්යොති - ‘සෙය්යො හමස්මී’ති අතිමානං න ජනෙති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා -පෙ- අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා වත්ථුනා; ‘හීනොහමස්මී’ති මානං න ජනෙති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා -පෙ- අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන ව වත්ථුනා’ති - න විසෙසී න නීචෙය්යො,
තස්ස නො සන්ති උස්සදාති - ‘තස්සා’ති අරහතො ඛීණාසවස්ස, උස්සදාති සත්තුස්සදා රාගුස්සදො දොසුස්සදො මොහුස්සදො මානුස්සදො දිට්ඨුස්සදො කිලෙසුස්සදො කම්මුස්සදො; තස්සිමෙ උස්සදා නත්ථි න සන්ති න සංවිජ්ජන්ති නූපලබ්භන්ති පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා’ති - ‘තස්ස නො සන්ති උස්සදා.’
තෙනාහ භගවා:
“උපෙක්ඛකො සදා සතො න ලොකෙ මඤ්ඤතෙ සමං. න විසෙසී න නීචෙය්යො තස්ස නො සන්ති උස්සදා”ති.
10. 9.
යස්ස නිස්සයතා නත්ථි ඤත්වා ධම්මං අනිස්සිතො, භවාය විභවාය වා{1} තණ්හා යස්ස න විජ්ජති.
යස්ස නිස්සයතා නත්ථීති - ‘යස්සා’ති අරහතො ඛීණාසවස්ස; නිස්සයතාති ද්වෙ නිස්සයා: තණ්හානිස්සයො ච දිට්ඨිනිස්සයො ච; -පෙ- අයං තණ්හානිස්සයො -පෙ- අයං දිට්ඨිනිස්සයො තස්ස තණ්හානිස්සයො පහීනො දිට්ඨිනිස්සයො පටිනිස්සට්ඨො. තණ්හානිස්සයස්ස පහීනත්තා දිට්ඨිනිස්සයස්ස පටිනිස්සට්ඨත්තා නිස්සයතා යස්ස නත්ථි න සන්ති න සංවිජ්ජති නූපලබ්භති. පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪාති - ‘යස්ස නිස්සයතා නත්ථි’.
ඤත්වා ධම්මං අනිස්සිතොති - ‘ඤත්වා’ති ඤත්වා ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා; ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’ති ‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’ති -පෙ- යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බන්තං නිරොධධම්මං’ති ඤත්වා ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා; අනිස්සිතොති ද්වෙ නිස්සයා: තණ්හානිස්සයො ච දිට්ඨිනිස්සයො ච. -පෙ- අයං තණ්හානිස්සයො -පෙ- දිට්ඨිනිස්සයො? තණ්හානිස්සයං පහාය දිට්ඨිනිස්සයං පටිනිස්සජිත්වා චක්ඛුං අනිස්සිතො සොතං අනිස්සිතො ඝානං අනිස්සිතො ජිව්හං අනිස්සිතො කායං අනිස්සිතො මනං අනිස්සිතො. රූපෙ සද්දෙ ගන්ධෙ රසෙ ඵොට්ඨබ්බෙ කුලං ගණං ආවාසං -පෙ- දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බෙ ධම්මෙ අනිස්සිතො අනල්ලීනො අනුපගතො අනජ්ඣොසිතො අනධිමුත්තො නික්ඛන්තො නිස්සටො{2} විසඤ්ඤුත්තො විමරියාදීකතෙන චෙතසා විහරතී’ති - ‘ඤත්වා ධම්මං අනිස්සිතො.’
භවාය විභවාය වා{1} තණ්හා යස්ස න විජ්ජතීති - ‘තණ්හා’ති රූපතණ්හා, සද්දතණ්හා, ගන්ධතණ්හා, රසතණ්හා, ඵොට්ඨබ්බතණ්හා, ධම්මතණ්හා. යස්සාති - අරහතො ඛීණාසවස්ස; භවායාති - භවදිට්ඨියා; විභවායාති විභවදිට්ඨියා; භවායාති - සස්සතදිට්ඨියා වා; විභවායාති - උච්ඡෙදදිට්ඨියා; ‘භවායා’ති පුනප්පුනභවාය{3} පුනප්පුන ගතියා පුනප්පුන උප්පත්තියා පුනප්පුන පටිසන්ධියා පුනප්පුන අත්තභාවාභිනිබ්බත්තියා, තණ්හා යස්ස නත්ථි න සන්ති න සංවිජ්ජති නූපලබ්භති පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා’ති - භවාය විභවාය ච තණ්හා යස්ස න විජ්ජති.
තෙනාහ භගවා:
“යස්ස නිස්සයතා නත්ථි ඤත්වා ධම්මං අනිස්සිතො, භවාය විභවාය වා තණ්හා යස්ස න විජ්ජතී’ති.
10. 10.
තං බ්රූමි උපසන්තො’ති කාමෙසු අනපෙක්ඛිනං. ගන්ථා{1} තස්ස න විජ්ජන්ති අතරී{2} සො විසත්තිකං.
තං බ්රූමි උපසන්තොති - උපසන්තො වූපසන්තො නිබ්බුතො පටිප්පස්සද්ධො’ති තං බ්රූමි තං කථෙමි තං භණාමි තං දීපයාමි තං වොහරාමී’ති - තං බ්රූමි උපසන්තො.
කාමෙසු අනපෙක්ඛිනන්ති - ‘කාමා’ති උද්දානතො ද්වෙ කාමා: වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති වත්ථුකාමා -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති කිලෙසකාමා. වත්ථුකාමෙ පරිජානිත්වා කිලෙසකාමෙ පහාය පජහිත්වා විනොදිත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වා; කාමෙසු අනපෙක්ඛිනන්ති වීතකාමො චත්තකාමො වන්තකාමො මුත්තකාමො පහීනකාමො පටිනිස්සට්ඨකාමො, කාමෙසු වීතරාගො විගතරාගො චත්තරාගො වන්තරාගො මුත්තරාගො පහීනරාගො පටිනිස්සට්ඨරාගො නිච්ඡාතො නිබ්බුතො සීතිභූතො සුඛපටිසංවෙදී බ්රහ්මභූතෙන අත්තනා විහරතී’ති - ‘කාමෙසු අනපෙක්ඛිනං.’
ගන්ථා{1} තස්ස න විජ්ජන්තීති - ‘ගන්ථා’ති චත්තාරො ගන්ථා. අභිජ්ඣා කායගන්ථො ව්යාපාදො කායගන්ථො{3} සීලබ්බතපරාමාසො කායගන්ථො ඉදංසච්චාභිනිවෙසො කායගන්ථො; අත්තනො දිට්ඨියා රාගො අභිජ්ඣා කායගන්ථො{3}; පරවාදෙසු ආඝාතො අප්පච්චයො ව්යාපාදො කායගන්ථො; අත්තනො සීලං වා වතං වා සීලබ්බතං වා පරාමසති සීලබ්බතපරාමාසො කායගන්ථො; අත්තනො දිට්ඨි ඉදං සච්චාභිනිවෙසො කායගන්ථො{3} තස්සාති අරහතො ඛීණාසවස්ස; ගන්ථා තස්ස නත්ථි න සන්ති න සංවිජ්ජන්ති නූපලබ්භන්ති පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා’ති - ‘ගන්ථා තස්ස න විජ්ජන්ති.’
අතරී සො විසත්තිකන්ති - ‘විසත්තිකා’ වුච්චති තණ්හා, යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං. විසත්තිකාති - කෙනට්ඨෙන විසත්තිකා විසතාති විසත්තිකා; විසාලාති විසත්තිකා, විසටාති{4} විසත්තිකා, විසමාති විසත්තිකා, විසක්කතී’ති විසත්තිකා, විසංහරතී’ති විසත්තිකා, විසංවාදිකා’ති විසත්තිකා, විසමූලා’ති විසත්තිකා, විසඵලා’ති විසත්තිකා, විසපරිභොගා’ති විසත්තිකා; විසාලා වා පන සා තණ්හා රූපෙ සද්දෙ ගන්ධෙ රසෙ ඵොට්ඨබ්බෙ කුලෙ ගණෙ ආවාසෙ -පෙ- දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසු විසතා විත්ථතාති විසත්තිකා. “අතරී සො විසත්තික”න්ති සො ඉමං විසත්තිකං තණ්හං අතරි උත්තරි පතරි සමතික්කමි වීතිවත්තතී’ති ‘අතරී සො විසත්තිකං.’
තෙනාහ භගවා:
“තං බ්රූමි උපසන්තො’ති කාමෙසු අනපෙක්ඛිනං. ගන්ථා තස්ස න විජ්ජන්ති අතරි සො විසත්තික”න්ති.
10. 11.
න තස්ස පුත්තා පසවො{1} ඛෙත්තං වත්ථුඤ්ච විජ්ජති, අත්තා චාපි නිරත්තා{2} වා න තස්මිං උපලබ්භති.
න තස්ස පුත්තා පසවො ඛෙත්තං වත්ථුඤ්ච විජ්ජතීති - ‘නා’ති පටික්ඛෙපො; තස්සාති අරහතො ඛීණාසවස්ස; පුත්තාති චත්තාරො පුත්තා: අත්රජො පුත්තො, ඛෙත්තජො පුත්තො, දින්නකො පුත්තො, අන්තෙවාසිකො පුත්තො; පසවොති අජෙළකා කුක්කුටසූකරා හත්ථිගවාස්සවළවා; ඛෙත්තන්ති සාලිඛෙත්තං වීහිඛෙත්තං මුග්ගඛෙත්තං මාසඛෙත්තං යවඛෙත්තං ගොධුමඛෙත්තං තිලඛෙත්තං; වත්ථුන්ති ඝරවත්ථු{3} කොට්ඨවත්ථු පුරෙවත්ථු පච්ඡාවත්ථු ආරාමවත්ථු විහාරවත්ථු. න තස්ස පුත්තා පසවො ඛෙත්තං වත්ථුඤ්ච විජ්ජතීති තස්ස පුත්තපරිග්ගහො වා පසුපරිග්ගහො වා ඛෙත්තපරිග්ගහො වා වත්ථුපරිග්ගහො වා නත්ථි න සන්ති න සංවිජ්ජන්ති{4} නූපලබ්භන්ති{5} පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා’ති - ‘න තස්ස පුත්තා පසවො ඛෙත්තං වත්ථුඤ්ච විජ්ජති.’
අත්තා වාපි නිරත්තා වා න තස්මිං උපලබ්භතීති - ‘අත්තා’ති සස්සතදිට්ඨි නත්ථි, නිරත්තාති උච්ඡෙදදිට්ඨි නත්ථි. ‘අත්තා’ති ගහිතං නත්ථි; ‘නිරත්තා’ති මුඤ්චිතබ්බං නත්ථි; යස්ස නත්ථි ගහිතං, තස්ස නත්ථි මුඤ්චිතබ්බං. යස්ස නත්ථි ගහිතං, තස්ස නත්ථි මුඤ්චිතබ්බං. යස්ස නත්ථි මුඤ්චිතබ්බං. තස්ස නත්ථි ගහිතං. ගාහමුඤ්චනසමතික්කන්තො අරහා වුද්ධිපරිහානිවීතිවත්තො. සො වුත්ථවාසො චිණ්ණචරණො -පෙ- ජාතිමරණසංසාරො නත්ථි තස්ස පුනබ්භවො’ති - අත්තා වා පි නිරත්තා වා න තස්මිං උපලබ්භති.
තෙනාහ භගවා:
“න තස්ස පුත්තා පසවො ඛෙත්තං වත්ථුඤ්ච විජ්ජති. අත්තා වා පි නිරත්තා වා න තස්මිං උපලබ්භතී”ති.
10. 12.
යෙන නං වජ්ජුං{6} පුථුජ්ජනා අථො සමණබ්රාහ්මණා, තං තස්ස අපුරෙක්ඛතං තස්මා වාදෙසු නෙජති.
යෙන නං වජ්ජුං{1} පුථුජ්ජනා අථො සමණබ්රාහ්මණාති - ‘පුථුජ්ජනා’ති පුථු කිලෙසෙ ජනෙන්තී’ ති පුථුජ්ජනා. පුථු අවිහතසක්කායදිට්ඨිකානි පුථුජ්ජනා. පුථු සත්ථාරානං මුඛුල්ලොකකාති පුථුජ්ජනා. පුථු සබ්බගතීහි අවුට්ඨිතාති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාභිසඞ්ඛාරෙ අභිසඞ්ඛරොන්තී’ති පුථුජ්ජනා. පුථු නානාඔඝෙහි වුය්හන්තී’ති පුථුජ්ජනා. පුථු නානාසන්තාපෙහි සන්තප්පන්තී’ති{1} පුථුජ්ජනා. පුථු නානාපරිළාහෙහි පරිඩය්හන්තීති පුථුජ්ජනා. පුථු පඤ්චසු කාමගුණෙසු රත්තා ගිද්ධා ගථිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣොපන්නා ලග්ගා ලග්ගිතා පළිබුද්ධා’ති පුථුජ්ජනා. පුථු පඤ්චහි නීවරණෙහි ආවුතා නිවුතා ඔවුතා පිහිතා පටිච්ඡන්නා පටිකුජ්ජිතාති පුථුජ්ජනා. සමණාති - යෙ කෙචි ඉතො බහිද්ධා පරිබ්බාජූපගතා පරිබ්බාජසමාපන්නා. බ්රාහ්මණාති - යෙ කෙචි භොවාදිකා යෙන නං වජ්ජුං පුථුජ්ජනා අථො සමණබ්රාහ්මණාති පුථුජ්ජනා යෙන රාගෙන වදෙය්යුං, යෙන දොසෙන වදෙය්යුං, යෙන මොහෙන වදෙය්යුං. යෙන මානෙන වදෙය්යුං, යාය දිට්ඨියා වදෙය්යුං, යෙන උද්ධච්චෙන වදෙය්යුං. යාය විචිකිච්ඡාය වදෙය්යුං, යෙහි අනුසයෙහි වදෙය්යුං, රත්තො’ති වා දුට්ඨො’ති වා මූළ්හො’ති වා විනිබද්ධො’ති වා පරාමට්ඨො’ති වා වික්ඛෙපගතො’ති වා අනිට්ඨං ගතො’ති වා ථාමගතො’ති වා; තෙ අභිසඞ්ඛාරා පහීනා. අභිසඞ්ඛාරානං පහීනත්තා ගතියා යෙන නං වදෙය්යුං නෙරයිකො’ති වා තිරච්ඡානයොනිකො’ති වා පෙත්තිවිසයිකො’ති වා මනුස්සො’ති වා දෙවො’ති වා රූපී’ති වා අරූපී’ති වා සඤ්ඤී’ති වා අසඤ්ඤී’ති වා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’ති වා; සො හෙතු නත්ථි පච්චයො නත්ථි කාරණං නත්ථි යෙන නං වදෙය්යුං කථෙය්යුං භණෙය්යුං දීපයෙය්යුං වොහරෙය්යුන්ති - ‘යෙන නං වජ්ජුං පුථුජ්ජනා අථො සමණබ්රාහ්මණා.
තං තස්ස අපුරෙක්ඛතන්ති - ‘තස්සා’ති අරහතො ඛීණාසවස්ස. පුරෙක්ඛාරාති - ද්වෙ පුරෙක්ඛාරා: තණ්හාපුරෙක්ඛාරො ච දිට්ඨිපුරෙක්ඛාරො ච -පෙ- අයං තණ්හාපුරෙක්ඛාරො -පෙ- අයං දිට්ඨිපුරෙක්ඛාරො -පෙ- තස්ස තණ්හාපුරෙක්ඛාරො පහීනො, දිට්ඨිපුරෙක්ඛාරො පටිනිස්සට්ඨො. තණ්හාපුරෙක්ඛාරස්ස පහීනත්තා දිට්ඨිපුරෙක්ඛාරස්ස පටිනිස්සට්ඨත්තා න තණ්හං වා දිට්ඨිං වා පුරතො කත්වා චරති න තණ්හාධජො න තණ්හාකෙතු න තණ්හාධිපතෙය්යො න දිට්ඨිධජො න දිට්ඨිකෙතු න දිට්ඨාධිපතෙය්යො. න තණ්හාය වා දිට්ඨියා වා පරිවාරිතො චරතී’ති - ‘තං තස්ස අපුරෙක්ඛතං.’
තස්මා වාදෙසු නෙජතීති - ‘තස්මා’ති තස්මා තංකාරණා තංහෙතු තප්පච්චයා{2} තංනිදානා{3} වාදෙසු උපවාදෙසු නින්දාය ගරහාය අකිත්තියා අවණ්ණහාරිකාය නෙජති න ඉඤ්ජති න චලති න වෙධති නප්පවෙධති න සම්පවෙධතීති - ‘තස්මා වාදෙසු නෙජති.’
තෙනාහ භගවා:
“යෙන නං වජ්ජුං{1} පුථුජ්ජනා අථො සමණබ්රාහ්මණා, තං තස්ස අපුරෙක්ඛතං තස්මා වාදෙසු නෙජතී”ති.
10. 13.
වීතගෙධො අමච්ඡරී න උස්සෙසු{2} වදතෙ මුනි, න සමෙසු න ඔමෙසු කප්පං නෙති අකප්පියො.
වීතගෙධො අමච්ඡරීති - ‘ගෙධො’ වුච්චති තණ්හා. යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං. යස්සෙසා ගෙධො පහීනො සමුච්ඡින්නො වූපසන්තො පටිප්පස්සද්ධො අභබ්බුප්පත්තිකො ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪො. සො වුච්චති වීතගෙධො, සො රූපෙ අගිද්ධො -පෙ- දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසු අගිද්ධො අගථිතො අමුච්ඡිතො අනජ්ඣාපන්නො වීතගෙධො විගතගෙධො චත්තගෙධො වන්තගෙධො මුත්තගෙධො පහීනගෙධො පටිනිස්සට්ඨගෙධො නිච්ඡාතො -පෙ- බ්රහ්මභූතෙන අත්තනා විහරතී’ති වීතගෙධො. අමච්ඡරීති මච්ඡරියන්ති පඤ්ච මච්ඡරියානි: ආවාසමච්ඡරියං, කුලමච්ඡරියං, ලාභමච්ඡරියං, වණ්ණමච්ඡරියං, ධම්මමච්ඡරියං, යං එවරූපං මච්ඡරියං -පෙ- ගාහො වුච්චති මච්ඡරියං. යස්සෙතං මච්ඡරියං පහීනං සමුච්ඡින්නං වූපසන්තං පටිප්පස්සද්ධං අභබ්බුප්පත්තිකං ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪං, සො වුච්චති අමච්ඡරී’ති - ‘වීතගෙධො අමච්ඡරී’.
න උස්සෙසු{2} වදතෙ මුනි න සමෙසු න ඔමෙසූති - ‘මුනී’ති මොනං වුච්චති ඤාණං -පෙ- සඞ්ගාලමතිච්ච සො මුනි; සෙය්යො හමස්මී’ති වා සදිසො හමස්මී’ති වා හීනො හමස්මී’ති වා න වදති න කථෙති න භණති න දීපයති න වොහරතී’ති - න උස්සෙසු වදතෙ මුනි න සමෙසු න ඔමෙසු.
කප්පං නෙති අකප්පියොති - ‘කප්පා’ති ද්වෙ කප්පා: තණ්හාකප්පො ච දිට්ඨිකප්පො ච. -පෙ- අයං තණ්හාකප්පො. -පෙ- අයං දිට්ඨිකප්පො. තස්ස තණ්හාකප්පො පහීනො දිට්ඨිකප්පො පටිනිස්සට්ඨො; තණ්හාකප්පස්ස පහීනත්තා දිට්ඨිකප්පස්ස පටිනිස්සට්ඨත්තා තණ්හාකප්පං වා දිට්ඨිකප්පං වා නෙති න උපෙති න උපගච්ඡති න ගණ්හාති න පරාමසති, නාභිනිවිසතී’ති - ‘කප්පං නෙති.’ අකප්පියොති ‘කප්පා’ති ද්වෙ කප්පා: තණ්හාකප්පො ච දිට්ඨිකප්පො ච. -පෙ- අයං තණ්හාකප්පො. -පෙ- අයං දිට්ඨිකප්පො. තස්ස තණ්හාකප්පො පහීනො දිට්ඨිකප්පො පටිනිස්සට්ඨො. තස්ස තණ්හාකප්පස්ස පහීනත්තා දිට්ඨිකප්පස්ස පටිනිස්සට්ඨත්තා තණ්හාකප්පං වා දිට්ඨිකප්පං වා න කප්පෙති න ජනෙති න සඤ්ජනෙති න නිබ්බත්තෙති නාභිනිබ්බත්තෙතී’ති - ‘කප්පං නෙති අකප්පියො.’
තෙනාහ භගවා:
“වීතගෙධො අමච්ඡරී න උස්සෙසු වදතෙ මුනි, න සමෙසු න ඔමෙසු කප්පං නෙති අකප්පියො”ති.
10. 14.
යස්ස ලොකෙ සකං නත්ථි අසතා ච න සොචති, ධම්මෙසු ච න ගච්ඡති ස චෙ සන්තො’ති වුච්චති.
යස්ස ලොකෙ සකං නත්ථීති - ‘යස්සා’ති අරහතො ඛීණාසවස්ස; සකං නත්ථීති යස්ස ‘මය්හං වා ඉදං, පරෙසං වා ඉද’න්ති කිඤ්චි රූපගතං වෙදනාගතං සඤ්ඤාගතං සඞ්ඛාරගතං විඤ්ඤාණගතං ගහිතං පරාමට්ඨං අභිනිවිට්ඨං අජ්ඣොසිතං අධිමුත්තං නත්ථි න සන්ති -පෙ- ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪන්ති - ‘යස්ස ලොකෙ සකං නත්ථි.’
අසතා ච න සොචතීති - ‘විපරිණතං වා වත්ථුං න සොචති; විපරිණතස්මිං වා වත්ථුස්මිං න සොචති; චක්ඛුං මෙ විපරිණතන්ති න සොචති. සොතං මෙ - ඝානං මෙ - ජිව්හා මෙ - කායො මෙ - මනො මෙ - රූපා මෙ - සද්දා මෙ - ගන්ධා මෙ - රසා මෙ - ඵොට්ඨබ්බං මෙ - කුලං මෙ - ගණො මෙ - ආවාසො මෙ - ලාභො මෙ - යසො මෙ - පසංසා මෙ - සුඛං මෙ - චීවරං මෙ - පිණ්ඩපාතො මෙ - සෙනාසනං මෙ - ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරො මෙ - මාතා මෙ - පිතා මෙ - භාතා මෙ - භගිනී මෙ - පුත්තො මෙ - ධීතා මෙ - මිත්තා මෙ - අමච්චා මෙ - ඤාතකා මෙ - සාලොහිතා මෙ විපරිණතා’ති න සොචති න කිලමති න පරිදෙවති න උරත්තාළිං කන්දති න සම්මොහං ආපජ්ජතී’ති - එවම්පි අසතා ච න සොචති. අථවා, අසාතාය{1} දුක්ඛාය වෙදනාය ඵුට්ඨො පරෙතො සමොහිතො සමන්නාගතො න සොචති න කිලමති න පරිදෙවති න උරත්තාළිං කන්දති න සම්මොහං ආපජ්ජති. චක්ඛුරොගෙන ඵුට්ඨො පරෙතො සමොහිතො සමන්නාගතො න සොචති න කිලමති න පරිදෙවති න උරත්තාළිං කන්දති න සම්මොහං ආපජ්ජති. සොතරොගෙන ඝානරොගෙන ජිව්හාරොගෙන කායරොගෙන සීසරොගෙන කණ්ණරොගෙන මුඛරොගෙන දන්තරොගෙන කාසෙන සාසෙන පිනාසෙන ඩහෙන ජරෙන කුච්ඡිරොගෙන මුච්ඡාය පක්ඛන්දිකාය සූලාය විසූචිකාය කුට්ඨෙන ගණ්ඩෙන කිලාසෙන සොසෙන අපමාරෙන දද්දුයා කණ්ඩුයා කච්ඡුයා නඛසාය{2} විතච්ඡිකාය ලොහිතෙන පිත්තෙන මධුමෙහෙන අංසාය පිළකාය භගන්දලාය පිත්තසමුට්ඨානෙන ආබාධෙන සෙම්හසමුට්ඨානෙන ආබාධෙන වාතසමුට්ඨානෙන ආබාධෙන සන්නිපාතිකෙන ආබාධෙන{3} උතුපරිණාමජෙන ආබාධෙන{3} විසමපරිහාරජෙන ආබාධෙන ඔපක්කමිකෙන ආබාධෙන කම්මවිපාකජෙන ආබාධෙන සීතෙන උණ්හෙන ජිඝච්ඡාය පිපාසාය ඩංසමකසවාතාතපසිරිංසපසම්ඵස්සෙහි ඵුට්ඨො පරෙතො සමොහිතො සමන්නාගතො න සොචති න කිලමති න පරිදෙවති න උරත්තාළිං කන්දති න සම්මොහං ආපජ්ජතී’ති - එවම්පි ‘අසතා ච න සොචති.
අථවා, අසන්තෙ අසංවිජ්ජමානෙ අනුපලබ්භමානෙ{1} අහු වත මෙ{2}, තං වත මෙ නත්ථි, සියා වත මෙ, තං වතා’හං න ලභාමී’ති{3} න සොචති න කිලමති න පරිදෙවති න උරත්තාළිං කන්දති න සම්මොහං ආපජ්ජතී’ති - ‘එවම්පි අසතා ච න සොචති.’
ධම්මෙසු ච න ගච්ඡතීති - න ඡන්දාගතිං ගච්ඡති, න දොසාගතිං ගච්ඡති, න මොහාගතිං ගච්ඡති, න භයාගතිං ගච්ඡති, න රාගවසෙන ගච්ඡති, න දොසවසෙන ගච්ඡති; න මොහවසෙන ගච්ඡති; න මානවසෙන ගච්ඡති; න දිට්ඨිවසෙන ගච්ඡති; න උද්ධච්චවසෙන ගච්ඡති; න විචිකිච්ඡාවසෙන ගච්ඡති; න අනුසයවසෙන ගච්ඡති; න ච වග්ගෙහි ධම්මෙහි යායති නීයති වුය්හති සංහරීයතී’ති - ‘ධම්මෙසු ච න ගච්ඡති.
ස වෙ සන්තොති වුච්චතීති - ‘සො සන්තො උපසන්තො වූපසන්තො නිබ්බුතො පටිප්පස්සද්ධො’ති වුච්චති පවුච්චති කථීයති භණීයති දීපියති වොහරීයතී’ති - ‘ස චෙ සන්තො’ති වුච්චති.
තෙනාහ භගවා:
“යස්ස ලොකෙ සකං නත්ථි අසතා ච න සොචති, ධම්මෙසු ච න ගච්ඡති ස චෙ සන්තො’ති වුච්චතී”ති.
පුරාභෙදසුත්තනිද්දෙසො දසමො.
11.
කලහවිවාදසුත්තනිද්දෙසො
අථ කලහවිවාදසුත්තනිද්දෙසො වුච්චති:
11. 1.
කුතො පහූතා කලහා විවාදා පරිදෙවසොකා සහමච්ඡරා ච, මානාතිමානා සහපෙසුනා ච කුතො පහූතා{2} තෙ තදිඞ්ඝ බ්රූහි.
කුතො පහූතා{4} කලහා විවාදා’ති - ‘කලහො’ති එකෙන ආකාරෙන කලහො; විවාදොතිපි තඤ්ඤෙව; යො කලහො, සො විවාදො. යො විවාදො, සො කලහො, අථවා, අපරෙන ආකාරෙන විවාදො වුච්චති: කලහස්ස පුබ්බභාගො විවාදො; රාජානොපි රාජූහි විවදන්ති. ඛත්තියාපි ඛත්තියෙහි විවදන්ති, බ්රාහ්මණාපි බ්රාහ්මණෙහි විවදන්ති. ගහපතීපි{5} ගහපතීහි විවදන්ති. මාතාපි පුත්තෙන විවදති. පුත්තොපි මාතරා විවදති. පිතාපි පුත්තෙන විවදති. පුත්තොපි පිතරා විවදති. භාතාපි භාතරා විවදති, භාතාපි භගිනියා විවදති. භගිනීපි භාතරා විවදති. සහායොපි සහායෙන විවදති. අයං විවාදො.
කතමො කලහො? ආගාරිකා{1} දණ්ඩපසුතා කායෙන වාචාය කලහං කරොන්ති. පබ්බජිතා ආපත්තිං ආපජ්ජන්තා කායෙන වාචාය කලහං කරොන්ති. අයං කලහො.
කුතො පහූතා කලහා විවාදා’ති - කලහා ච විවාදා ච කුතො පහූතා? කුතො ජාතා? කුතො සඤ්ජාතා? කුතො නිබ්බත්තා? කුතො අභිනිබ්බත්තා? කුතො පාතුභූතා? කින්නිදානා? කිංසමුදයා? කිඤ්ජාතිකා? කිම්පභවා’ති කලහස්ස ච විවාදස්ස ච මූලං පුච්ඡති. හෙතුං පුච්ඡති, නිදානං පුච්ඡති, සම්භවං පුච්ඡති, පභවං පුච්ඡති, සමුට්ඨානං පුච්ඡති, ආහාරං පුච්ඡති, ආරම්මණං පුච්ඡති, පච්චයං පුච්ඡති, සමුදයං පුච්ඡති පපුච්ඡති, යාචති, අජ්ඣෙසති{2}, පසාදෙතීති - ‘කුතො පහූතා කලහා විවාදා.’
පරිදෙවසොකා සහමච්ඡරා චා’ති - ‘පරිදෙවො’ති ඤාතිබ්යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස භොගබ්යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස රොගබ්යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස සීලබ්යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස දිට්ඨිබ්යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා බ්යසනෙන සමන්නාගතස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා දුක්ඛධම්මෙන ඵුට්ඨස්ස ආදෙවො පරිදෙවො ආදෙවනා පරිදෙවනා ආදෙවිතත්තං පරිදෙවිතත්තං, වාචා පලාපො විප්පලාපො ලාලප්පො ලාලප්පනා{3} ලාලප්පිතත්තං;{4}{a} සොකොති ඤාතිබ්යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස භොග - රොග - සීල - දිට්ඨි බ්යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස, අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා බ්යසනෙන සමන්නාගතස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා දුක්ඛධම්මෙන ඵුට්ඨස්ස, සොකො සොචනා සොචිතත්තං, අන්තො සොකො අන්තො පරිසොකො අන්තො දාහො{5} අන්තො පරිදාහො, චෙතසො පරිජ්ඣායනා දොමනස්සං සොකසල්ලං{a}; මච්ඡරන්ති පඤ්ච මච්ඡරියානි: ආවාසමච්ඡරියං කුලමච්ඡරියං ලාභමච්ඡරියං වණ්ණමච්ඡරියං ධම්මමච්ඡරියං. යං එවරූපං මච්ඡරියං මච්ඡරායනා මච්ඡරායිතත්තං, වෙවිච්ඡං කදරියං කටුකඤ්චුකතා අග්ගහිතත්තං චිත්තස්ස;{b}. ඉදං වුච්චති මච්ඡරියං. අපිච ඛන්ධමච්ඡරියම්පි මච්ඡරියං, ධාතුමච්ඡරියම්පි මච්ඡරියං, ආයතනමච්ඡරියම්පි මච්ඡරියං; ගාහො වුච්චති මච්ඡරියන්ති - පරිදෙවසොකා සහමච්ඡරා ච.
මානාතිමානා සහපෙසුනා{6} චා’ති - ‘මානො’ති ඉධෙකච්චො මානං ජනෙති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා ධනෙන වා අජ්ඣෙනෙන{7} වා කම්මායතනෙන වා සිප්පායතනෙන වා විජ්ජාට්ඨානෙන වා{8} සුතෙන වා පටිභානෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා වත්ථුනා. අතිමානොති ඉධෙකච්චො පරං අතිමඤ්ඤති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා -පෙ- අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා වත්ථුනා.
පෙසුඤ්ඤන්ති - ඉධෙකච්චො පිසුනවාචො හොති: ඉතො සුත්වා අමුත්ර; අක්ඛාතා ඉමෙසං භෙදාය, අමුත්ර වා සුත්වා ඉමෙසං අක්ඛාතා අමූසං භෙදාය. ඉති සමග්ගානං වා භෙත්තා භින්නානං වා අනුප්පදාතා වග්ගාරාමො වග්ගරතො වග්ගනන්දී වග්ගකරණිං වාචං භාසිතා හොති. ඉදං වුච්චති පෙසුඤ්ඤං; අපිච, ද්වීහි කාරණෙහි පෙසුඤ්ඤං උපසංහරති: පියකම්යතාය වා භෙදාධිප්පායො වා. කථං පියකම්යතාය පෙසුඤ්ඤං උපසංහරති? ඉමස්ස පියො භවිස්සාමි, මනාපො භවිස්සාමි, විස්සාසිකො භවිස්සාමි, අබ්භන්තරිකො භවිස්සාමි, සුහදයො භවිස්සාමීති එවං පියකම්යතාය පෙසුඤ්ඤං උපසංහරති. කථං භෙදාධිප්පායො පෙසුඤ්ඤං උපසංහරති? කථං ඉමෙ නානා අස්සු, විනා අස්සු, වග්ගා අස්සු, ද්විධා අස්සු, ද්වෙජ්ඣා අස්සු, ද්වෙ පක්ඛා අස්සු, භිජ්ජෙය්යුං න සමාගච්ඡෙය්යුං, දුක්ඛං න ඵාසු විහරෙය්යුන්ති. එවං භෙදාධිප්පායො පෙසුඤ්ඤං උපසංහරතීති - ‘මානාතිමානා සහපෙසුනා ච.
කුතො පහුතා තෙ තදිඞ්ඝ බ්රූහීති - ‘කලහො ච විවාදො ච පරිදෙවො ච සොකො ච මච්ඡරියං ච මානො ච අතිමානො ච පෙසුඤ්ඤඤ්චාති ඉමෙ අට්ඨ කිලෙසා කුතො පහූතා? කුතො ජාතා? කුතො සඤ්ජාතා? කුතො නිබ්බත්තා? කුතො අභිනිබ්බත්තා? කුතො පාතුභූතා? කින්නිදානා? කිංසමුදයා? කිඤ්ජාතිකා? කිම්පභවාති? ඉමෙසං අට්ඨන්නං කිලෙසානං මූලං පුච්ඡති, හෙතුං පුච්ඡති, නිදානං පුච්ඡති, සම්භවං පුච්ඡති, පභවං පුච්ඡති, සමුට්ඨානං පුච්ඡති, ආහාරං පුච්ඡති, ආරම්මණං පුච්ඡති. පච්චයං පුච්ඡති. සමුදයං පුච්ඡති, පපුච්ඡති යාවතා අජ්ඣෙසති පසාදෙතීති කුතො පහූතා තෙ තදිඞ්ඝ බ්රූහීති ඉඞ්ඝ බ්රූහි ආචික්ඛ දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවර විභජ උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති - කුතො පහූතා තෙ තදිඞ්ඝ බ්රූහීති.
තෙනාහ සො නිම්මිතො,
“කුතො පහූතා කලහා විවාදා පරිදෙවසොකා සහමච්ඡරා ච” මානාතිමානා සහපෙසුනා ච කුතො පහූතා තෙ තදිඞ්ඝ බ්රූහී’ති .
11. 2.
පියප්පහූතා{1} කලහා විවාදා පරිදෙවසොකා සහමච්ඡරා ච, මානාතිමානා සහපෙසුනා ච මච්ඡෙරයුත්තා කලහා විවාදා විවාදජාතෙසු ච පෙසුනානි.
පියප්පහූතා කලහා විවාදා පරිදෙවසොකා සහමච්ඡරා චාති - පියාති ද්වෙ පියා: සත්තා වා සඞ්ඛාරා වා. කතමෙ සත්තා පියා? ඉධ යස්ස{1} තෙ හොන්ති අත්ථකාමා හිතකාමා ඵාසුකාමා යොගක්ඛෙමකාමා, මාතා වා පිතා වා භාතා වා භගිනී වා පුත්තො වා ධීතා වා මිත්තා වා අමච්චා වා ඤාතී වා සාලොහිතා වා, ඉමෙ සත්තා පියා. කතමෙ සඞ්ඛාරා පියා? මනාපිකා රූපා මනාපිකා සද්දා මනාපිකා ගන්ධා මනාපිකා රසා මනාපිකා ඵොට්ඨබ්බා, ඉමෙ සඞ්ඛාරා පියා. පියං වත්ථුං අච්ඡෙදසංකිනොපි කලහං කරොන්ති. අච්ඡිජ්ජන්තෙපි කලහං කරොන්ති අච්ඡින්නෙපි කලහං කරොන්ති. පියං වත්ථුං විපරිණාමසඞ්කිනොපි කලහං කරොන්ති. විපරිණමන්තෙපි කලහං කරොන්ති. විපරිණතෙපි කලහං කරොන්ති. පියං වත්ථුං අච්ඡෙදසඞ්කිනොපි විවදන්ති. අච්ඡිජ්ජන්තෙපි විවදන්ති. අච්ඡින්නෙපි විවදන්ති. පියං වත්ථුං විපරිණාමසඞ්කිනොපි විවදන්ති. විපරිණමන්තෙපි විවදන්ති. විපරිණතෙපි විවදන්ති. පියං වත්ථුං අච්ඡෙදසඞ්කිනොපි පරිදෙවන්ති. අච්ඡිජ්ජන්තෙපි පරිදෙවන්ති. අච්ඡින්නෙපි පරිදෙවන්ති. පියං වත්ථුං විපරිණාමසඞ්කිනොපි පරිදෙවන්ති. විපරිණමන්තෙපි පරිදෙවන්ති. විපරිණතෙපි පරිදෙවන්ති. පියං වත්ථුං අච්ඡෙදසඞ්කිනොපි සොචන්ති. අච්ඡිජ්ජන්තෙපි සොචන්ති. අච්ඡින්නෙපි සොචන්ති. පියං වත්ථුං විපරිණාමසඞ්කිනොපි සොචන්ති. විපරිණමන්තෙපි සොචන්ති. විපරිණතෙපි සොචන්ති. පියං වත්ථුං රක්ඛන්ති ගොපෙන්ති පරිග්ගණ්හන්ති මමායන්ති මච්ඡරායන්ති.
මානාතිමානා සහපෙසුනා චාති - පියං වත්ථුං නිස්සාය මානං ජනෙන්ති. පියං වත්ථුං නිස්සාය අතිමානං ජනෙන්ති. කථං පියං වත්ථුං නිස්සාය මානං ජනෙන්ති? “මයං ලාභිනො මනාපිකානං රූපානං සද්දානං ගන්ධානං රසානං ඵොට්ඨබ්බානං. ඉමෙ පනඤ්ඤෙ න ලාභිනො මනාපිකානං රූපානං සද්දානං ගන්ධානං රසානං ඵොට්ඨබ්බාන”න්ති එවං පියං වත්ථුං නිස්සාය මානං ජනෙන්ති. කථං පියං වත්ථුං නිස්සාය අතිමානං ජනෙන්ති? “මයං ලාභිනො මනාපිකානං රූපානං සද්දානං ගන්ධානං රසානං ඵොට්ඨබ්බානං. ඉමෙ පනඤ්ඤෙ න ලාභිනො මනාපිකානං රූපානං සද්දානං ගන්ධානං රසානං ඵොට්ඨබ්බාන”න්ති එවං පියං වත්ථුං නිස්සාය අතිමානං ජනෙන්ති.
පෙසුඤ්ඤන්ති - ඉධෙකච්චො පිසුනවාචො හොති: ඉතො සුත්වා අමුත්ර අක්ඛාතා ඉමෙසම්භෙදාය -පෙ- එවං භෙදාධිප්පායො පෙසුඤ්ඤං උපසංහරතීති ‘මානාතිමානා සහපෙසුනා ච.’
මච්ඡෙරයුත්තා කලහා විවාදා’ති - කලහො ච විවාදො ච පරිදෙවො ච සොකො ච මානො ච අතිමානො ච පෙසුඤ්ඤඤ්චාති ඉමෙ සත්ත කිලෙසා මච්ඡරියෙ යුත්තා පයුත්තා ආයුත්තා සමායුත්තාති - ‘මච්ඡෙරයුත්තා කලහා විවාදා’
විවාදජාතෙසු ච පෙසුනානීති - ‘විවාදෙ ජාතෙ සඤ්ජාතෙ නිබ්බත්තෙ අභිනිබ්බත්තෙ පාතුභූතෙ පෙසුඤ්ඤං උපසංහරන්ති: ඉතො සුත්වා අමුත්ර අක්ඛායන්ති ඉමෙසං භෙදාය. අමුත්ර වා සුත්වා ඉමෙසං අක්ඛායන්ති අමූසං භෙදාය. ඉති සමග්ගානං වා භෙත්තාරො භින්නානං වා අනුප්පදාතාරො වග්ගාරාමා වග්ගරතා වග්ගනන්දී වග්ගකරණිං වාචං භාසිතාරො හොන්ති ඉදං වුච්චති පෙසුඤ්ඤං. අපිච, ද්වීහි කාරණෙහි පෙසුඤ්ඤං උපසංහරන්ති: පියකම්යතාය වා භෙදාධිප්පායා වා. කථං පියකම්යතාය පෙසුඤ්ඤං උපසංහරන්ති? ඉමස්ස පියා භවිස්සාම, මනාපා භවිස්සාම, විස්සාසිකා භවිස්සාම, අබ්භන්තරිකා භවිස්සාම, සුහදයා භවිස්සාමාති, එවං පියකම්යතාය පෙසුඤ්ඤං උපසංහරන්ති. කථං භෙදාධිප්පායා පෙසුඤ්ඤං උපසංහරන්ති? කථං ඉමෙ නානා අස්සු, විනා අස්සු, වග්ගා අස්සු, ද්වෙධා අස්සු, ද්වෙජ්ඣා අස්සු, ද්වෙ පක්ඛා අස්සු, භිජ්ජෙය්යුං න සමාගච්ඡෙය්යුං, දුක්ඛං න ඵාසු විහරෙය්යුන්ති. එවං භෙදාධිප්පායා පෙසුඤ්ඤං උපසංහරන්තීති - ‘විවාදජාතෙසු ච පෙසුනානි’
“පියප්පහූතා කලහා විවාදා පරිදෙවසොකා සහමච්ඡාරා ච, මානාතිමානා සහපෙසුනා ච මච්ඡෙරයුත්තා කලහා විවාදා විවාදජාතෙසු ච පෙසුනාතී”ති.
11. 3.
පියා සු ලොකස්මිං කුතොනිදානා යෙ චාපි{1} ලොභා විචරන්ති ලොකෙ, ආසා ච නිට්ඨා ච කුතො නිදානා යෙ සම්පරායාය නරස්ස හොන්ති.
පියා සු ලොකස්මිං කුතොනිදානාති - පියා කුතො නිදානා, කුතො ජාතා, කුතො සඤ්ජාතා. කුතො නිබ්බත්තා. කුතො අභිනිබ්බත්තා, කුතො පාතුභූතා, කින්නිදානා, කිංසමුදයා, කිඤ්ජාතිකා, කිම්පභවාති පියානං මූලං පුච්ඡති -පෙ- සමුදයං පුච්ඡති පපුච්ඡති යාවතා අජ්ඣෙසති{2} පසාදෙතීති - ‘පියා සු ලොකස්මිං කුතොනිදානා.’
යෙ චාපි ලොභා විචරන්ති ලොකෙති - ‘යෙ චාපී’ති ඛත්තියා ච බ්රාහ්මණා ච වෙස්සා ච සුද්දා ච ගහට්ඨා ච පබ්බජිතා ච දෙවා ච මනුස්සා ච; ලොභාති යො ලොභො ලුබ්භනා ලුබ්භිතත්තං සාරාගො සාරජ්ජනා සාරජ්ජිතත්තං අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං{a} විචරන්තීති විචරන්ති විහරන්ති ඉරීයන්ති වත්තන්ති පාලෙන්ති යපෙන්ති යාපෙන්ති; ලොකෙති අපායලොකෙ මනුස්සලොකෙ දෙවලොකෙ ඛන්ධලොකෙ ධාතුලොකෙ ආයතනලොකෙති ‘යෙ චාපි ලොභා විචරන්ති ලොකෙ. ‘
ආසා ච නිට්ඨා ච කුතොනිදානාති - ‘ආසා ච නිට්ඨා ච කුතොනිදානා කුතො ජාතා කුතො සඤ්ජාතා කුතො නිබ්බත්ති කුතො අභිනිබ්බත්තා කුතො පාතුභූතා කින්නිදානා කිංසමුදයා කිඤ්ජාතිකා කිම්පභවා, ති ආසාය ච නිට්ඨාය ච මූලං පුච්ඡති -පෙ- සමුදයං පුච්ඡති පපුච්ඡති යාවතා අජ්ඣෙසති{1} පසාදෙතීති - ‘ආසා ච නිට්ඨා ච කුතොනිදානා.’
යෙ සම්පරායාය නරස්ස හොන්තීති - යෙ නරස්ස පරායනා හොන්ති. දීපා හොන්ති, තාණා හොන්ති, ලෙනා හොන්ති, සරණා හොන්ති, නරො නිට්ඨා පරායනො හොතීති{2}, ‘යෙ සම්පරායාය නරස්ස හොන්ති.’
තෙනාහ සො නිම්මිතො:
“පියා සු ලොකස්මිං කුතොනිදානා යෙ චාපි{3} ලොභා විචරන්ති ලොකෙ, ආසා ච නිට්ඨා ච කුතොනිදානා යෙ සම්පරාය නරස්ස හොන්තී”ති.
11. 4.
ඡන්දනිදානානි පියානි ලොකෙ යෙ චාපි{3} ලොභා විචරන්ති ලොකෙ, ආසා ච නිට්ඨා ච ඉතොනිදානා යෙ සම්පරායාය නරස්ස හොන්ති.
ඡන්දනිදානානි පියානි ලොකෙති - ‘ඡන්දො’ති යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමරාගො කාමනන්දි කාමතණ්හා කාමසිනෙහො කාමපරිළාහො කාමමුච්ඡා කාමජ්ඣොසානං කාමොඝො කාමයොගො කාමූපාදානං කාමච්ඡන්දනීවරණං. අපිච, පඤ්ච ඡන්දා: පරියෙසනච්ඡන්දො පටිලාභච්ඡන්දො පරිභොගච්ඡන්දො සන්නිධිච්ඡන්දො විස්සජ්ජනච්ඡන්දො. කතමො පරියෙසනඡන්දො? ඉධෙකච්චො අජ්ඣොසිතොයෙව අත්ථිකො ඡන්දජාතො රූපෙ පරියෙසති. සද්දෙ - ගන්ධෙ - රසෙ - ඵොට්ඨබ්බෙ පරියෙසති. අයං පරියෙසනච්ඡන්දො. කතමො පටිලාභච්ඡන්දො? ඉධෙකච්චො අජ්ඣොසිතොයෙව අත්ථිකො ඡන්දජාතො රූපෙ පටිලභති. සද්දෙ - ගන්ධෙ - රසෙ - ඵොට්ඨබ්බෙ පටිලභති. අයං පටිලාභච්ඡන්දො.
කතමො පරිභොගච්ඡන්දො? ඉධෙකච්චො අජ්ඣොසිතො යෙව අත්ථිකො ඡන්දජාතො රූපෙ පරිභුඤ්ජති, සද්දෙ ගන්ධෙ රසෙ ඵොට්ඨබ්බෙ පරිභුඤ්ජති. අයං පරිභොගච්ඡන්දො. කතමො සන්නිධිච්ඡන්දො? ඉධෙකච්චො අජ්ඣොසිතොයෙව අත්ථිකො ඡන්දජාතො ධනසන්නිචයං කරොති ආපදාසු භවිස්සතීති; අයං සන්නිධිච්ඡන්දො. කතමො විසජ්ජනච්ඡන්දො? ඉධෙකච්චො අජ්ඣොසිතොයෙව අත්ථිකො ඡන්දජාතො ධනං විස්සජ්ජෙති හත්ථාරොහානං අස්සාරොහානං රථිකානං ධනුග්ගහානං පත්තිකානං ‘ඉමෙ මං රක්ඛිස්සන්ති ගොපිස්සන්ති සම්පරිවාරෙස්සන්තී’ති. අයං විස්සජ්ජනච්ඡන්දො. පියානීති ද්වෙ පියා: සත්තා වා සඞ්ඛාරා වා. -පෙ- ඉමෙ සත්තා පියා. -පෙ- ඉමෙ සඞ්ඛාරා පියා; ඡන්දනිදානානි පියානි ලොකෙති පියා ඡන්දනිදානා ඡන්දසමුදයා ඡන්දජාතිකා ඡන්දපභවාති - ‘ඡන්දනිදානානි පියානි ලොකෙ.’
යෙ චාපි ලොභා විචරන්ති ලොකෙති - ‘යෙ චාපී’ති ඛත්තියා ච බ්රාහ්මණා ච වෙස්සා ච සුද්දා ච ගහට්ඨා ච පබ්බජිතා ච දෙවා ච මනුස්සා ච; ලොභාති යො ලොභො ලුබ්භනා ලුබ්භිතත්තං සාරාගො සාරජ්ජනා සාරජ්ජිතත්තං අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං{a}; විචරන්තීති විචරන්ති විහරන්ති ඉරීයන්ති වත්තන්ති පාලෙන්ති යපෙන්ති යාපෙන්ති; ලොකෙති අපායලොකෙ -පෙ- ආයතනලොකෙති - ‘යෙ චාපි ලොභා විචරන්ති ලොකෙ.’
ආසා ච නිට්ඨා ච ඉතො නිදානාති - ‘ආසා’ වුච්චති තණ්හා, යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං,{b} නිට්ඨාති ඉධෙකච්චො රූපෙ පරියෙසන්තො රූපං පටිලභති, රූපනිට්ඨො හොති. සද්දෙ - ගන්ධෙ - රසෙ - ඵොට්ඨබ්බෙ, කුලං, ගණං, ආවාසං, ලාභං, යසං, පසංසං, සුඛං, චීවරං පිණ්ඩපාතං, සෙනාසනං, ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං, සුත්තන්තං, විනයං, අභිධම්මං, ආරඤ්ඤිකඞ්ගං, පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං, පංසුකූලිකඞ්ගං, තෙචීවරිකඞ්ගං, සපදානචාරිකඞ්ගං, ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගං, නෙසජ්ජිකඞ්ගං, යථාසන්ථතිකඞ්ගං, පඨමජ්ඣානං, දුතියජ්ඣානං, තතියජ්ඣානං, චතුත්ථජ්ඣානං ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තිං, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තිං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං, පරියෙසන්තො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං පටිලභති. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිනිට්ඨො හොති.
1 “ආසාය කසතෙ{1} ඛෙත්තං බීජං ආසාය වප්පති ආසාය වාණිජා යන්ති සමුද්දං ධනහාරකා; යාය ආසාය තිට්ඨාමි{2} සා මෙ ආසා සමිජ්ඣතූ”ති{3}{c}
ආසාය සමිද්ධි වුච්චතෙ{1} නිට්ඨා; ආසා ච නිට්ඨා ච ඉතොනිදානාති ආසා ච නිට්ඨා ච ඉතො ඡන්දනිදානා ඡන්දසමුදයා ඡන්දජාතිකා ඡන්දපභවාති ආසා ච නිට්ඨා ච ඉතොනිදානා.
යෙ සම්පරායාය නරස්ස හොන්තීති - යෙ නරස්ස පරායනා හොන්ති, දීපා හොන්ති, තාණා හොන්ති, ලෙනා හොන්ති, සරණා හොන්ති. නරො නිට්ඨා පරායනො හොතීති{2} - යෙ සම්පරායාය නරස්ස හොන්ති.
තෙනාහ භගවා:
“ඡන්දනිදානානි පියානි ලොකෙ යෙ චාපි ලොභා විචරන්ති ලොකෙ, ආසා ච නිට්ඨා ච ඉතොනිදානා යෙ සම්පරායාය නරස්ස හොන්තී”ති.
11. 5.
ඡන්දො නු ලොකස්මිං කුතො නිදානො විනිච්ඡයා වාපි කුතො පහූතා, කොධො මොසවජ්ජඤ්ච කථඞ්කථා ච යෙ චාපි{3} ධම්මා සමණෙන වුත්තා.
ඡන්දො නු ලොකස්මිං - කුතොනිදානොති - ඡන්දො කුතොනිදානො කුතො ජාතො කුතො සඤ්ජාතො කුතො නිබ්බත්තො කුතො අභිනිබ්බත්තො කුතො පාතුභූතො කින්නිදානො කිංසමුදයො කිඤ්ජාතිකො කිම්පභවොති ඡන්දස්ස මූලං පුච්ඡති -පෙ- සමුදයං පුච්ඡති පපුච්ඡති, යාචති, අජ්ඣෙසති{4} පසාදෙතීති - ඡන්දො නු ලොකස්මිං කුතොනිදානො.