අථ කො චරහි දෙවමනුස්සලොකෙ අතාරි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිසාති: අථ කො එසො සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්රහ්මකෙ සස්සමණ බ්රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය ජාතිජරාමරණං අතරි උත්තරි පතරි සමතික්කමි වීතිවත්තයි. මාරිසාති: පියවචනං ගරු වචනං සගාරවසප්පතිස්සාධිවචනමෙතං ‘මාරිසා’ති ‘අථ කො චරහි දෙව මනුස්සලොකෙ අතාරි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස’.
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙතන්ති: ‘පුච්ඡාමි ත’න්ති: පුච්ඡාමි තං, යාචාමි තං, අජ්ඣෙසාමි තං, පසාදෙමි තං. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං -පෙ- සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං ‘භගවා’ති. බ්රූහි මෙතන්ති: බ්රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති. පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙතං.’
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“යෙ කෙචි මෙ සමණබ්රාහ්මණාසෙ (ඉච්චායස්මා නන්දො) දිට්ඨෙන සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං තෙ චෙ මුනී බ්රූසි අනොඝතිණ්ණෙ අථ කො චරහි දෙවමනුස්සලොකෙ, අතාරි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙතන්ති”.
7. 7.
නාහං සබ්බෙ සමණබ්රාහ්මණාසෙ (නන්දාති භගවා) ජාතිජරාය නිවුතාති බ්රූමි, යෙ සීධ සිට්ඨං ව සුතං මුතං චා සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බං තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවා සෙ තෙ වෙ නරා{1} ඔඝතිණ්ණාති බ්රූමි.
නාහං සබ්බෙ සමණබ්රාහ්මණාසෙ නන්දාති භගවා ජාතිජරාය නිවුතාති බ්රූමීති: නාහං නන්ද, සබ්බෙ සමණබ්රාහ්මණා ජාතිජරාය ආවුතා නිවුතා ඔවුතා{2} පිහිතා පටිච්ඡන්නා පටිකුජ්ජිතාති වදාමි, අත්ථි තෙ සමණබ්රාහ්මණා යෙසං ජාතිච ජරාමරණඤ්ච පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවකතා{3} ආයතිං අනුප්පාදධම්මාති බ්රූමි. ආචික්ඛාමි දෙසෙමි පඤ්ඤපෙමි පට්ඨපෙමි විවරාමි විභජාමි උත්තානීකරොමි පකාසෙමීති. ‘නාහං සබ්බෙ සමණබ්රාහ්මණාසෙ නන්දාති භගවා ජාතිජරාය නිවුතාති බ්රූමි’.
යෙ සීධ දිට්ඨංව සුතං මුතං වා සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බන්ති: යෙ සබ්බා දිට්ඨසුද්ධියො පහාය ජහිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වා, යෙ සබ්බා සුතසුද්ධියො{4} පහාය -පෙ- යෙ සබ්බා මුතසුද්ධියො{5} පහාය -පෙ- යෙ සබ්බා දිට්ඨමුතසුද්ධියො පහාය -පෙ- යෙ සබ්බා සීලසුද්ධියො පහාය -පෙ- යෙ සබ්බා වතසුද්ධියො පහාය -පෙ- යෙ සබ්බා සීලබ්බතසුද්ධියො පහාය ජහිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති ‘යෙ සීධ දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං. ‘
අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බන්ති: අනෙකවිධවතකොතූහල මඞ්ගලෙන සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං පහාය ජහිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති ‘අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බං’.
තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවා සෙ තෙ වෙ නරා ඔඝතිණ්ණාති බ්රූමීති: තණ්හාති: රූපතණ්හා, සද්දතණ්හා, ගන්ධතණ්හා, රසතණ්හා, ඵොට්ඨබ්බතණ්හා, ධම්මතණ්හා. තණ්හං පරිඤ්ඤායාති: තණ්හං තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා ඤාතපරිඤ්ඤාය තීරණපරිඤ්ඤාය පහානපරිඤ්ඤාය.
කතමා ‘ඤාතපරිඤ්ඤා: තණ්හං ජානාති{1} ‘අයං රූපතණ්හා අයං සද්දතණ්හා අයං ගන්ධතණ්හා අයං රසතණ්හා අයං ඵොට්ඨබ්බතණ්හා අයං ධම්මතණ්හා’ති. ජානාති{1} පස්සති, අයං ඤාතපරිඤ්ඤා.
කතමා ‘තීරණපරිඤ්ඤා’: එවං ඤාතං කත්වා තණ්හං තීරෙති: අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතො ගණ්ඩතො -පෙ- නිස්සරණතො තීරෙති, අයං තීරණපරිඤ්ඤා.
කතමා ‘පහානපරිඤ්ඤා’: එවං තීරයිත්වා තණ්හං පජහති විනොදෙති බ්යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති. වුත්තං හෙතං භගවතා: “යො භික්ඛවෙ, තණ්හාය ඡන්දරාගො තං පජහථ, එවං සා තණ්හා පහීනා භවිස්සති උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවකතා{2} ආයතිං අනුප්පාදධම්මා”ති.{a} අයං පහානපරිඤ්ඤා.
තණ්හං පරිඤ්ඤායාති: තණ්හං ඉමාහි තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. අනාසවාසෙති: චත්තාරො ආසවා: කාමාසවො භවාසවො දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවො. යෙසං ඉමෙ ආසවා පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තෙ වුච්චන්ති අනාසවා අරහන්තො ඛීණාසවා.
තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවා සෙ තෙ වෙ නරා ඔඝතිණ්ණාති බ්රූමීතිං යෙ තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවා තෙ කාමොඝං තිණ්ණා, භවොඝං තිණ්ණා, දිට්ඨොඝං තිණ්ණා, අවිජ්ජොඝං තිණ්ණා, සබ්බසංසාරපථං තිණ්ණා උත්තිණ්ණා නිත්තිණ්ණා{3} අතික්කන්තා සමතික්කන්තා වීතිවත්තාති බ්රූමි ආචික්ඛාමි දෙසෙමි පඤ්ඤපෙමි පට්ඨපෙමි විවරාමි විභජාමි උත්තානීකරොමි පකාසෙමීති ‘තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවාසෙ තෙ වෙ නරා ඔඝතිණ්ණාති බ්රූමී”ති.
තෙනාහ භගවා:
“නාහං සබ්බෙ සමණබ්රාහ්මණාසෙ (නන්දාති භගවා) ජාතිජරාය නිවුතාති බ්රූමි, යෙ සීධ දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා{4} සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බං තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවාසෙ තෙ වෙ නරා ඔඝතිණ්ණාති බ්රූමී”ති.
7. 8.
එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනො (ඉච්චායස්මා නන්දො) සුකිත්තිතං ගොතම නූපධීකං යෙසීධ දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බං, තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවා සෙ අහම්පි තෙ ඔඝතිණ්ණා’ති බ්රූමී.
එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනොති: ‘එත’න්ති: තුය්හං වචනං බ්යප්පථං දෙසනං අනුසිට්ඨිං{1} නන්දාමි අභිනන්දාමි මොදාමි අනුමොදාමි ඉච්ඡාමි සාදියාමි පත්ථයාමි පිහයාමි අභිජප්පාමි. මහෙසිනොති මහෙසී{2} භගවා: මහන්තං සීලක්ඛන්ධං එසි ගවෙසි පරියෙසීති මහෙසී -පෙ- කහං දෙවදෙවො, කහං නරාසභොති මහෙසීති ‘එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනො’.
සුකිත්තිතං ගොතම නූපධීකන්ති: ‘සුකිත්තිත’න්ති: ස්වාචීක්ඛිතං{3} සුදෙසිතං සුපඤ්ඤපිතං සුපට්ඨපිතං සුවිවටං{4} සුවිභත්තං සුඋත්තානීකතං සුපකාසිතං ගොතම නූපධීකන්ති: ‘උපධි’ වුච්චන්ති කිලෙසා ච ඛන්ධා ච අභිසඞ්ඛාරා ච උපධිපහානං උපධිවූපසමං උපධිපටිනිස්සග්ගං{5} උපධිපටිප්පස්සද්ධිං{6} අමතං නිබ්බානන්ති ‘සුකිත්තිතං ගොතම නූපධීකං. ‘
යෙ සීධ දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බන්ති: යෙ සබ්බා දිට්ඨසුද්ධියො පහාය ජහිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වා, යෙ සබ්බා සුතසුද්ධියො -පෙ- යෙ සබ්බා මුතසුද්ධියො -පෙ- යෙ සබ්බා දිට්ඨමුතසුද්ධියො -පෙ- යෙ සබ්බා සීලසුද්ධියො -පෙ- යෙ සබ්බා වතසුද්ධියො -පෙ- යෙ සබ්බා සීලබ්බතසුද්ධියො පහාය ජහිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති ‘යෙ සීධ දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං.’
අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බන්ති: අනෙකවිධවතකොතූහලමඞ්ගලෙන සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං පහාය ජහිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති ‘අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බං.’
තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවාසෙ අහම්පි තෙ ඔඝතිණ්ණාති බ්රූ මීති: තණ්හාති: රූපතණ්හා, සද්දතණ්හා, ගන්ධතණ්හා, රසතණ්හා, ඵොට්ඨබ්බතණ්හා, ධම්මතණ්හා. තණ්හං පරිඤ්ඤායාති: තණ්හං තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා ඤාතපරිඤ්ඤාය තීරණපරිඤ්ඤාය පහානපරිඤ්ඤාය.
කතමා ‘ඤාතපරිඤ්ඤා: තණ්හං ජානාති: ‘අයං රූපතණ්හා අයං සද්දතණ්හා අයං ගන්ධතණ්හා අයං රසතණ්හා අයං ඵොට්ඨබ්බතණ්හා අයං ධම්මතණ්හා’ති. ජානාති{1} පස්සති, අයං ඤාතපරිඤ්ඤා.
කතමා තීරණපරිඤ්ඤා: එවං ඤාතං කත්වා තණ්හං තීරෙති: අනිච්චතො දුක්ඛතො රොගතො ගණ්ඩතො සල්ලතො අඝතො ආබාධතො පරතො පලොකතො ඊතිතො උපද්දවතො භයතො උපස්සග්ගතො චලතො පභඞ්ගුතො අද්ධුවතො අතාණතො අලෙනතො අසරණතො අසරණීභූතතො රිත්තතො තුච්ඡතො සුඤ්ඤතො අනත්තතො ආදීනවතො විපරිණාමධම්මතො අසාරකතො අඝමූලතො{2} වධකතො විභවතො සාසවතො සඞ්ඛතතො මාරාමිසතො ජාතිධම්මතො ජරාධම්මතො ව්යාධිධම්මතො මරණධම්මතො සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසධම්මතො සඞ්කිලෙසධම්මතො සමුදයතො අත්ථඞ්ගමතො අස්සාදතො{3} ආදීනවතො නිස්සරණතො තීරෙති, අයං තීරණපරිඤ්ඤා.
කතමා ‘පහානපරිඤ්ඤා’: එවං තීරයිත්වා තණ්හං පජහති විනොදෙති බ්යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති, අයං පහානපරිඤ්ඤා, තණ්හං පරිඤ්ඤායාති: තණ්හං ඉමාභි තීභි පරිඤ්ඤාහි පරිජානිත්වා. අනාසවාති: චත්තාරො ආසවා: කාමාසවො භවාසවො දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවො. යෙසං ඉමෙ ආසවා පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවකතා{4} ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තෙ වුච්චන්ති අනාසවා අරහන්තො ඛීණාසවා.
තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවා සෙ තෙ වෙ නරා ඔඝතිණ්ණාති බ්රූමීති: යෙ තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවා අහම්පි තෙ කාමොඝං තිණ්ණා, භවොඝං තිණ්ණා, දිට්ඨොඝං තිණ්ණා, අවිජ්ජොඝං තිණ්ණා, සබ්බසංසාරපථං තිණ්ණා උත්තිණ්ණා නිත්තිණ්ණා අතික්කන්තා සමතික්කන්තා වීතිවත්තාති බ්රූමි වදාමීති ‘තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවාසෙ තෙ ඔඝතිණ්ණාති බ්රූමී.
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො.
“එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනො සුකිත්තිතං ගොතම නූපධීකං, යෙසීධ දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා සීලබ්බතං වාපි පහාය සබ්බං අනෙකරූපම්පි පහාය සබ්බං තණ්හං පරිඤ්ඤාය අනාසවාසෙ අහම්පි තෙ ඔඝතිණ්ණාති බ්රූමී”ති.
නන්ද සුත්තනිද්දෙසො සත්තමො
8. හෙමක සුත්තනිද්දෙසො
8. 1.
යෙමෙ පුබ්බෙ වියාකංසු- (ඉච්චායස්මා හෙමකො) හුරං ගොතමසාසනා ඉච්චාසී ඉති භවිස්සති සබ්බං තං ඉතිහීතිහං, සබ්බං තං තක්කවඩ්ඪනං නාහං තත්ථ අභිරමිං.
යෙමෙ පුබ්බෙ වියාකංසූති: ‘යෙ’ති: යො ච බාවරී බ්රාහ්මණො, යෙ චඤ්ඤෙ තස්ස ආචරියා, තෙ සකං දිට්ඨිං සකං ඛන්තිං සකං රුචිං සකං ලද්ධිං අජ්ඣාසයං සකං අධිප්පායං ව්යාකංසු ආචික්ඛිංසු, දෙසයිංසු පඤ්ඤපිංසු පට්ඨපිංසු විවරිංසු විභජිංසු උත්තානීඅකංසු{1} පකාසෙසුන්ති ‘යෙ මෙ පුබ්බෙ වියාකංසු: ඉච්චායස්මා හෙමකොති: -පෙ- හුරං ගොතම සාසනාති: හුරං ගොතමසාසනා, පරං ගොතමසාසනා, පුරෙ ගොතමසාසනා, පඨමතරං ගොතමසාසනා බුද්ධසාසනා ජිනසාසනා තථාගතසාසනා, දෙවදෙවසාසනා,{2} අරහන්තසාසනාති ‘හුරං ගොතම සාසනා’.
ඉච්චාසි ඉති භවිස්සතීති: එවං කිර ආසි, එවං කිර භවිස්සතීති ‘ඉච්ච සි ඉති භවිස්සති’.
සබ්බං තං ඉතිහීතිහන්ති: සබ්බං තං ඉතිහීතිහං, ඉතිකිරාය, පරම්පරාය පිටකසම්පදාය තක්කහෙතු නයහෙතු ආකාරපරිවිතක්කෙන දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා න සාමං සයමභිඤ්ඤාතං න අත්තපච්චක්ඛධම්මං කථයිංසූති ‘සබ්බං තං ඉතිහීතිහං.’
සබ්බං තං තක්කවඩ්ඪනන්ති: සබ්බං තං තක්කවඩ්ඪනං විතක්කවඩ්ඪනං සඞ්කප්පවඩ්ඪනං කාමවිතක්කවඩ්ඪනං ව්යාපාදවිතක්කවඩ්ඪනං විහිංසාවිතක්කවඩ්ඪනං ඤාතිවිතක්කවඩ්ඪනං ජනපදවිතක්කවඩ්ඪනං අමරාවිතක්කවඩ්ඪනං පරානුද්දයතා{3} පටිසංයුත්තවිතක්කවඩ්ඪනං ලාභසක්කාරසිලොකපටිසංයුත්තවිතක්කවඩ්ඪනං අනවඤ්ඤත්ති පටිසංයුත්තවිතක්කවඩ්ඪනන්ති සබ්බං තං තක්කවඩ්ඪනං’
නාහං තත්ථ අභිරමින්ති නාහං තත්ථ අභිරමිං න වින්දිං{1} නාධිගච්ඡිං න පටිලභින්ති{2} ‘නාහං තත්ථ අභිරමිං.’
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“යෙ මෙ පුබ්බෙ වියාකංසු (ඉච්චායස්මා හෙමකො) හුරං ගොතම සාසනා, ඉච්චාසි ඉති භවිස්සති සබ්බං තං ඉතිහීතිහං, සබ්බං තං තක්කවඩ්ඪනං නාහං තත්ථ අභිරමි”න්ති.
8. 2.
ත්වං ච මෙ ධම්මමක්ඛාහි තණ්හා නිග්ඝාතනං{3} මුනි, යං විදිත්වා සතො චරං තරෙ ලොකෙ විසත්තිකං.
ත්වං ච මෙ ධම්මමක්ඛාහීති ‘ත්ව’න්ති භගවන්තං භණති. ධම්මමක්ඛාහීති ‘ධම්ම’න්ති ආදිකල්යාණං මජ්ඣෙකල්යාණං පරියොසානකල්යාණං සාත්ථං සව්යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්රහ්මචරියං, චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ චත්තාරො සම්මප්පධානෙ චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ පඤ්චින්ද්රියානි පඤ්චබලානි සත්තබොජ්ඣඞ්ගෙ අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං නිබ්බානඤ්ච නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපදං අක්ඛාහි ආචික්ඛාහි, දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති ‘ත්වං ච මෙ ධම්මමක්ඛාහි’
තණ්හා නිග්ඝාතනං මුනීති තණ්හා’ති රූපතණ්හා -පෙ- ධම්මතණ්හා, තණ්හානිග්ඝාතනං තණ්හාපහානං{4}. තණ්හාවූපසමං තණ්හාපටිනිස්සග්ගං තණ්හා පටිප්පස්සද්ධං අමතං නිබ්බානං. මුනීති ‘මොනං’ වුච්චති ඤාණං, -පෙ- සඞ්ගජාලමතිච්ච සො මුනීති තණ්හානිග්ඝාතනං මුනි’
යං විදිත්වා සතො චරන්ති: යං විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’ති ‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’ති -පෙ- ‘යං කිඤ්චි සමුයදධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා. සතොති චතූහි කාරණෙහි සතො: කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො -පෙ- සො වුච්චති ‘සතො’. චරන්ති චරන්තො විහරන්තො{5} ඉරීයන්තො වත්තෙන්තො පාලෙන්තො යපෙන්තො යාපෙන්තොති ‘යං විදිත්වා සතො චරං’.
තරෙ ලොකෙ විසත්තිකන්ති ‘විසත්තිකා’ වුච්චති තණ්හා, “යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං. “විසත්තිකාති කෙනට්ඨෙන විසත්තිකා -පෙ- විසතා විත්ථතාති විසත්තිකා. ලොකෙති අපායලොකෙ මනුස්සලොකෙ දෙවලොකෙ ඛන්ධලොකෙ ධාතුලොකෙ ආයතනලොකෙ. තරෙ ලොකෙ විසත්තිකන්ති ලොකෙවෙසා විසත්තිකා ලොකෙවෙතං විසත්තිකං සතො තරෙය්ය, උත්තරෙය්යං පතරෙය්යං සමතික්කමෙය්ය වීතිවත්තෙය්යාති ‘තරෙ ලොකෙ විසත්තිකං.’
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“ත්වං ච මෙ ධම්මමක්ඛාහි තණ්හානිග්ඝාතනං{1} මුනි, යං විදිත්වා සතො චරං තරෙ ලොකෙ විසත්තිකන්ති.
8. 3.
ඉධ දිට්ඨසුතමුත- විඤ්ඤාතෙසු පියරූපෙසු (හෙමක) ඡන්දරාගවිනොදනං නිබ්බානපදමච්චුතං{2}
ඉධ දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතෙසූති ‘දිට්ඨ’න්ති චක්ඛුනා දිට්ඨං, සුතන්ති සොතෙන සුතං, මුතන්ති ඝානෙන ඝායිතං ජිව්හාය සායිතං, කායෙන ඵුට්ඨං, විඤ්ඤාතන්ති මනසා විඤ්ඤාතන්ති ‘ඉධ දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතෙසු.’
පියරූපෙසු හෙමකාති ‘කිඤ්චලොකෙ පියරූපං සාතරූපං: චක්ඛුං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, සොතං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, ඝානං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, ජිව්හා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, කායො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, මනො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, රූපා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, සද්දා ලොකෙ-ගන්ධා ලොකෙ-රසා ලොකෙ-ඵොට්ඨබ්බා ලොකෙ-ධම්මා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, චක්ඛුවිඤ්ඤාණං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, සොතවිඤ්ඤාණං ලොකෙ-ඝානවිඤ්ඤාණං ලොකෙ-ජිව්හාවිඤ්ඤාණං ලොකෙ-කායවිඤ්ඤාණං ලොකෙ-මනොවිඤ්ඤාණං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, චක්ඛුසම්ඵස්සො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං,
සොත-ඝාන-ජිව්හා-කායසම්ඵස්සො ලොකෙ-මනොසම්ඵස්සො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ -පෙ- සොත-ඝාන-ජිව්හා-කාය-මනොසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, රූපසඤ්ඤා ලොකෙ-සද්දසඤ්ඤා ලොකෙ -පෙ- ගන්ධ-රස-ඵොට්ඨබ්බ-ධම්මසඤ්ඤා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, රූපසඤ්චෙතනා ලොකෙ -පෙ- සද්ද-ගන්ධ-රසඵොට්ඨබ්බ ධම්මසඤ්චෙතනා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, රූපතණ්හා ලොකෙ-සද්දතණ්හා ලොකෙ -පෙ- ගන්ධ- රස-ඵොට්ඨබ්බ-ධම්ම තණ්හා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, රූපවිතක්කො ලොකෙ -පෙ- සද්ද- ගන්ධ-රස-ඵොට්ඨබ්බ-ධම්මවිතක්කො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං. රූපවිචාරො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, සද්දවිචාරො ලොකෙ -පෙ- ගන්ධ-රස-ඵොට්ඨබ්බ-ධම්මවිචාරො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපන්ති ‘පියරූපෙසු හෙමක.’
ඡන්දරාගවිනොදනන්ති{1} ‘ඡන්දරාගො’ති “යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමරාගො කාමනන්දි කාමතණ්හා කාමසිනෙහො කාමපරිළාහො කාමමුච්ඡා කාමජ්ඣොසානං කාමොඝො කාමයොගො කාමූපාදානං කාමච්ඡන්දනීවරණං.”
ඡන්දරාග විනොදනන්ති ඡන්දරාගප්පහානං ඡන්දරාගවූපසමං, ඡන්දරාගපටිනිස්සග්ගං ඡන්දරාගපටිප්පස්සද්ධි{2} අමතං නිබ්බානන්ති ‘ඡන්දරාගවිනොදනං.’
නිබ්බානපදමච්චුතන්ති නිබ්බානපදං තාණපදං ලෙනපදං සරණපදං අභයපදං, අච්චූතන්ති නිච්චං ධුවං සස්සතං අවිපරිණාමධම්මන්ති ‘නිබ්බානපදමච්චුතං.’
තෙනාහ භගවා:
“ඉධ දිට්ඨසුතමුත- විඤ්ඤාතෙසු පියරූපෙසු (හෙමක) ඡන්දරාගවිනොදනං නිබ්බානපදමච්චුත”න්ති.
8. 4.
එතදඤ්ඤාය යෙ සතා දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතා, උපසන්තා ච තෙ සදා තිණ්ණා ලොකෙ විසත්තිකං.
එතදඤ්ඤාය යෙ සතාති: ‘එත’න්ති අමතං නිබ්බානං “යො සො සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං. “අඤ්ඤායාති අඤ්ඤාය ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා: ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති අඤ්ඤාය ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා, ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’ති -පෙ- සබ්බෙ ධම්මා අනත්තාති -පෙ- යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති අඤ්ඤාය ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා’ යෙති අරහන්තො ඛීණාසවා. සතාති චතූහි කාරණෙහි සතා: කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවිතත්තා සතා -පෙ- තෙ වුච්චන්ති සතා’ති ‘එතදඤ්ඤාය යෙ සතා’.
දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතාති: ‘දිට්ඨධම්මා’ති: දිට්ඨධම්මා, ඤාතධම්මා, තුලිතධම්මා, තීරිතධම්මා, විභූතධම්මා, විභාවිතධම්මා, ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති දිට්ඨධම්මා -පෙ- යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති දිට්ඨධම්මා ඤාතධම්මා තුලිතධම්මා තීරිතධම්මා විභූතධම්මා විභාවිතධම්මා, අභිනිබ්බුතාති රාගස්ස නිබ්බාපිතත්තා නිබ්බුතා, දොසස්ස නිබ්බාපිතත්තා නිබ්බුතා, මොහස්ස නිබ්බාපිතත්තා නිබ්බුතා, කොධස්ස -පෙ- උපනාහස්ස -පෙ- සබ්බාකුසලාභිසංඛාරානං සන්තත්තා සමිතත්තා වූපසමිතත්තා නිජ්ඣාතත්තා නිබ්බුතත්තා විගතත්තා පටිප්පස්සද්ධත්තා සන්තා උපසන්තා වූපසන්තා නිබ්බුතා පටිප්පස්සද්ධාති ‘දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතා’
උපසන්තා ච තෙ සදාති: ‘උපසන්තා’ති: රාගස්ස උපසමිතත්තා නිබ්බාපිතත්තා උපසන්තා, දොසස්ස-මොහස්ස-කොධස්ස-උපනාහස්ස -පෙ- සබ්බාකුසලාභි සංඛාරානං සන්තත්තා සමිතත්තා උපසමිතත්තා නිජ්ඣාතත්තා නිබ්බුතත්තා විගතත්තා පටිප්පස්සද්ධත්තා සන්තා උපසන්තා වූපසන්තා නිබ්බුතා පටිප්පස්සද්ධාති ‘උපසන්තා.’ තෙති අරහන්තො ඛීණාසවා, සදාති සදා සබ්බදා සබ්බකාලං නිච්චකාලං ධුවකාලං සත්තං සමිතං අබ්බොකිණ්ණං පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං උදකොධිකජාතං අවීචි සන්තති{1} සහිතං ඵස්සිතං, පුරෙභත්තං පච්ඡාභත්තං පුරිමයාමං මජ්ඣිමයාමං පච්ඡිමයාමං කාළෙ ජුණ්හෙ වස්සෙ හෙමන්තෙ ගිම්හෙ පුරිමෙ වයො ඛන්ධෙ මජ්ඣිමෙ වයොඛන්ධෙ පච්ඡිමෙ වයොඛන්ධෙති ‘උපසන්තා ච තෙ සදා.’
තිණ්ණා ලොකෙ විසත්තිකන්ති: ‘විසත්තිකා’ වුච්චති තණ්හා, යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං, ‘විසත්තිකා’ති කෙනට්ඨෙන විසත්තිකා -පෙ- විසතාවිත්ථතාති විසත්තිකා. ලොකෙති අපායලොකෙ -පෙ- ආයතනලොකෙ. තිණ්ණා ලොකෙ විසත්තිකන්ති ලොකෙවෙසා විසත්තිකා, ලොකෙවෙතං විසත්තිකං තිණ්ණා උත්තිණ්ණා{1} නිත්තිණ්ණා අතික්කන්තා සමතික්කන්තා වීතිවත්තාති ‘තිණ්ණා ලොකෙ විසත්තිකං.’
තෙනාහ භගවා:
“එතදඤ්ඤාය යෙ සතා දිට්ඨධම්මාභිනිබ්බුතා උපසන්තා ච තෙ සදා තිණ්ණා ලොකෙ විසත්තික”න්ති
සහගාථාපරියොසානා -පෙ- සත්ථා මෙ භගවා ‘සාවකොහමස්මී’ති.
හෙමක සුත්තනිද්දෙසො සමත්තො.
9. තොදෙය්ය සුත්තනිද්දෙසො
9. 1.
යස්මිං කාමා න වසන්ති- (ඉච්චායස්මා තොදෙය්යො) තණ්හා යස්ස න විජ්ජති, කථඞ්කථා ච යො තිණ්ණො විමොක්ඛො තස්ස කීදිසො{1}
යස්මිං කාමා න වසන්තීති: යස්මිං කාමා න වසන්ති, න සංවසන්ති න ආවසන්ති න පරිවසන්තීති ‘යස්මිං කාමා න වසන්ති’ ඉච්චායස්මා තොදෙය්යොති -පෙ-
තණ්හා යස්ස න විජ්ජතීති: තණ්හා යස්ස නත්ථි, න සන්ති{2} න සංවිජ්ජති නූපලබ්භති ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪාති ‘තණ්හා යස්ස න විජ්ජති.
කථඞ්කථා ච යො තිණ්ණොති: කථඞ්කථා ච යො තිණ්ණො උත්තිණ්ණො නිත්තිණ්ණො අතික්කන්තො සමතික්කන්තො වීතිවත්තොති ‘කථඞ්කථා ච යො තිණ්ණො.’
විමොක්ඛො තස්ස{2} කීදිසොති: විමොක්ඛො තස්ස කීදිසො, කිංසණ්ඨිතො කිංපකාරො, කිංපටිභාගො, ඉච්ඡිතබ්බොති විමොක්ඛං පුච්ඡතීති විමොක්ඛො තස්ස කීදිසො’
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“යස්මිං කාමා න වසන්ති (ඉච්චායස්මා තොදෙය්යො) තණ්හා යස්ස න විජ්ජති, කථඞ්කථා ච යො තිණ්ණො විමොක්ඛො තස්ස කීදිසො”ති
9. 2.
යස්මිං කාමා න වසන්ති (තොදෙය්යාති භගවා) තණ්හා යස්ස න විජ්ජති, කථඞ්කථා ච යො තිණ්ණො විමොක්ඛො තස්ස නාපරො,
යස්මිං කාමා න වසන්තීති: යස්මින්ති යස්මිං පුග්ගලෙ අරහන්තෙ ඛීණාසවෙ, ‘කාමා’ති උද්දානතො ද්වෙ කාමා: වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච. -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති වත්ථුකාමා. -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති කිලෙසකාමා. යස්මිං කාමා න වසන්තීති: යස්මිං කාමා න වසන්ති, න සංවසන්ති, න ආවසන්ති, න පරිවසන්ති, ‘යස්මිං කාමා න වසන්ති’. තොදෙය්යාති භගවාති -පෙ-
තණ්හා යස්ස න විජ්ජතීති: ‘තණ්හා’ති: රූපතණ්හා සද්දතණ්හා ගන්ධතණ්හා රසතණ්හා ඵොට්ඨබ්බතණ්හා ධම්මතණ්හා. යාස්සාති: අරහතො ඛීණාසවස්ස. තණ්හා යස්ස නවිජ්ජතීති තණ්හා යස්ස නත්ථි, න සන්ති න සංවිජ්ජති නූපලබ්භති, පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪාති ‘තණ්හා යස්ස න විජ්ජති.
‘කථඞ්කථා ච යො තිණ්ණොති: ‘කථඞ්කථා’ වුච්චති විචිකිච්ඡා, දුක්ඛෙ කඞ්ඛා -පෙ- ථම්භිතත්තං{1} චිත්තස්ස මනොවිලෙඛො. යොති: යො සො අරහං ඛීණාසවො. කථඞ්කථා ච යො තිණ්ණොති කථඞ්කථා ච යො තිණ්ණො, උත්තිණ්ණො, නිත්තිණ්ණො අතික්කන්තො සමතික්කන්තො වීතිවත්තොති ‘කථඞ්කථා ච යො තිණ්ණො.’
විමොක්ඛො තස්ස නාපරොති: නත්ථි තස්ස අපරො විමොක්ඛො, යෙන විමොක්ඛෙන විමුච්චෙය්ය විමුත්තො සො කතං තස්ස විමොක්ඛෙන කරණීයන්ති විමොක්ඛො තස්ස නාපරො’
තෙනාහ භගවා:
“යස්මිං කාමා න වසන්ති (තොදෙය්යාති භගවා) තණ්හා යස්ස න විජ්ජති, කථඞ්කථා ච යො තිණ්ණො විමොක්ඛො තස්ස නාපරොති.
9. 3.
නිරාසසො සො{2} උද ආසසානො පඤ්ඤාණවා සො උද පඤ්ඤකප්පී, මුනිං අහං සක්ක යථා විජඤ්ඤං තං මෙ වියාචික්ඛ සමන්තචක්ඛු.
නිරාසසො සො උද ආසසානොති නිත්තණ්හො{3} සො උදාහු සතණ්හො, රූපෙ ආසිංසති{4} සද්දෙ-ගන්ධෙ-රසෙ-ඵොට්ඨබ්බෙ-කුලං ගණං ආවාසලාභං යසං පසංසං-සුඛං චීවරං-පිණ්ඩපාතං-සෙනාසනං ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං කාමධාතුං-රූපධාතුං-අරූපධාතුං-කාමභවං-රූපභවං-අරූපභවං-සඤ්ඤාභවං-නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභවං-එකවොකාරභවං-චතුවොකාරභවං-අසඤ්ඤාභවං-පඤ්චවොකාරභවං-අතීතං අනාගතං පච්චුප්පන්නං-දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බෙ ධම්මෙ ආසිංසති{4} ඉච්ඡති සාදියති පත්ථෙති පිහෙති අභිජප්පතීති ‘නිරාසසො සො උද ආසසානො.
පඤ්ඤාණවා සො උදපඤ්ඤකප්පී{1}ති: ‘පඤ්ඤාණවා සො’ති: පණ්ඩිතො පඤ්ඤවා බුද්ධිමා ඤාණී විභාවී මෙධාවී. උද පඤ්ඤකප්පීති: උදාහු අට්ඨසමාපත්තිඤාණෙන වා පඤ්චාභිඤ්ඤාඤාණෙන වා මිච්ඡාඤාණෙන වා තණ්හාකප්පං වා දිට්ඨිකප්පං වා කප්පෙති, ජනෙති සංජනෙති නිබ්බත්තෙති අභිනිබ්බත්තෙතීති ‘පඤ්ඤාණවා සො උද පඤ්ඤකප්පී.’
මුනිං අහං සක්ක යථා විජඤ්ඤන්ති: ‘සක්කා’ති සක්කො භගවා, සක්යකුලා පබ්බජිතො තිපි සක්කො. අථවා අඩ්ඪො මහද්ධනො ධනවා තිපි සක්කො, තස්සිමානි ධනානි, සෙය්යථීදං: සද්ධාධනං සීලධනං හිරිධනං ඔත්තප්පධනං සුතධනං චාගධනං පඤ්ඤාධනං සතිපට්ඨානධනං සම්මප්පධානධනං ඉද්ධිපාදධනං ඉන්ද්රියධනං බලධනං බොජ්ඣඞ්ගධනං මග්ගධනං ඵලධනං නිබ්බානධනන්ති. තෙහි අනෙකවිධෙහි ධනරතනෙහි අඩ්ඪො මහද්ධනො ධනවාතිපි සක්කො. අථවා පහු විසවී අලමත්තො සූරො වීරො වික්කන්තො අභීරු අච්ඡම්භී අනුත්රාසී අපලායී පහීනභයභෙරවො විගතලොමහංසොතිපි සක්කො. මුනිං අහං සක්ක යථා විජඤ්ඤන්ති: සක්ක, යථා අහං මුනිං ජානෙය්යං ආජානෙය්යං විජානෙය්යං පටිවිජානෙය්යං පටිවිජ්ඣෙය්යන්ති ‘මුනිං අහං සක්ක යථා විජඤ්ඤං’.
තං මෙ වියාචික්ඛ සමන්තචක්ඛූති: ‘තං’ති: යං පුච්ඡාමි, යං යාචාමි, යං අජ්ඣෙසාමි, යං පසාදෙමි. වියාචික්ඛාති: ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහි. සමන්තචක්ඛූති: ‘සමන්තචක්ඛු’ වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං -පෙ- තථාගතො තෙන සමන්තචක්ඛූති. ’තං මෙ වියාචික්ඛ සමන්තචක්ඛු.’
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“නිරාසසො සො උද ආසසානො පඤ්ඤාණවා සො උද පඤ්ඤකප්පී,{1} මුනිං අහං සක්ක යථා විජඤ්ඤං තං මෙ වියාචික්ඛ සමන්තචක්ඛූති.
9. 4.
නිරාසසො සො න සො{1} ආසසානො පඤ්ඤාණවා සො න ච පඤ්ඤකප්පී, එවම්පි තොදෙය්ය, මුනිං විජාන අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්තං.
නිරාසසො සො න ආසසානොති: නිත්තණ්හො සො න සො සතණ්හො සො රූපෙ නාසිංසති{2} සද්දෙ-ගන්ධෙ -පෙ- දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බෙ ධම්මෙ නාසිංසති{1} න ඉච්ඡති න{2} සාදියති න පත්ථෙති න පිහෙති නාභිජප්පතීති ‘නිරාසසො සො න සො ආසසානො.{2}
පඤ්ඤාණවා සො න ච පඤ්ඤකප්පීති{3} ‘පඤ්ඤාණවා’ති පණ්ඩිතො පඤ්ඤවා බුද්ධිමා ඤාණී විභාවී මෙධාවී. න ච පඤ්ඤකප්පීති අට්ඨසමාපත්තිඤාණෙන වා පඤ්චාභිඤ්ඤා ඤාණෙන වා මිච්ඡාඤාණෙන වා තණ්හා කප්පං වා න කප්පෙති, දිට්ඨිකප්පං වා න කප්පෙති, න ජනෙති, න සංජනෙති, න නිබ්බත්තෙති, නාභිනිබ්බත්තෙතීති ‘පඤ්ඤාණවා සො න ච පඤ්ඤකප්පී.
එවම්පි තොදෙය්ය මුනිං විජානාති: ‘මුනී’ති: ‘මොනං’ වුච්චති ඤාණං -පෙ- සඞ්ගජාලමතිච්ච සො මුනී. එවම්පි තොදෙය්ය මුනිං විජානාති තොදෙය්ය එවං මුනිං ජාන, පටිජාන පටිවිජාන පටිවිජ්ඣාති ‘එවම්පි තොදෙය්ය මුනිං විජාන’.
අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්තන්ති: ‘අකිඤ්චන’න්ති: රාගකිඤ්චනං දොසකිඤ්චනං මොහකිඤ්චනං මානකිඤ්චනං දිට්ඨිකිඤ්චනං කිලෙසකිඤ්චනං දුච්චරිතකිඤ්චනං, යස්සෙතානි කිඤ්චනානි{4} පහීනානි සමුච්ඡින්නානි වූපසන්තානි පටිපස්සද්ධානි, අභබ්බුප්පත්තිකානි ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪානි සො වුච්චති අකිඤ්චනො. කාමාති උද්දානතො ද්වෙ කාමා වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති වත්ථුකාමා. -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති කිලෙසකාමා. භවාති ද්වෙ භවා කම්මභවො ච පටිසන්ධිකො ච පුනබ්භවො -පෙ- අයං පටිසන්ධිකො පුනබ්භවො.