ඉච්චායස්මා උපසීවොති ‘ඉච්චා’ති පදසන්ධි -පෙ- ආයස්මාති: පියවචනමෙතං -පෙ- උපසීවොති තස්ස බ්රාහ්මණස්ස නාමං -පෙ- අභිලාපොති ඉච්චායස්මා උපසීවො.
ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වමඤ්ඤන්ති: හෙට්ඨිමා ඡ සමාපත්තියො හිත්වා චජිත්වා පරිච්චජිත්වා අතික්කමිත්වා සමතික්කමිත්වා වීතිවත්තිත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිං නිස්සිතො අස්සිතො අල්ලීනො{6} උපගතො සමුපගතො අජ්ඣොසිතො අධිමුත්තොති ‘ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වමඤ්ඤං.’
සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තොති ‘සඤ්ඤාවිමොක්ඛා’ වුච්චන්ති සත්තසඤ්ඤාසමාපත්තියො, යාවතා සඤ්ඤාසමාපත්තී, තාසං{1} ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති විමොක්ඛො අග්ගො ච සෙට්ඨො ච විසෙට්ඨො ච පාමොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච, පරමෙ අග්ගෙ සෙට්ඨෙ විසෙට්ඨෙ පාමොක්ඛෙ උත්තමෙ පවරෙ අධිමුත්තිවීමොක්ඛෙන අධිමුත්තො තත්රාධිමුත්තො තච්චරිතො තබ්බහුලො තග්ගරුකො තන්නින්නො තප්පොණො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො තදධිපතෙය්යොති ‘සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තො.’
තිට්ඨෙ නු සො තත්ථ අනානුයායීති ‘තිට්ඨෙ නූ’ති සංසයපුච්ඡා විමතිපුච්ඡා ද්වෙළ්හකපුච්ඡා අනෙකංසපුච්ඡා ‘එවං නු ඛො න නු ඛො කින්නු ඛො කථන්නුඛො’ති ‘තිට්ඨෙ නු’. තත්ථාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ, අනානුයායී{2}ති අනානුයායී අවිච්චමානො,{3} අවිගච්ඡමානො අනන්තරධායමානො අපරිහායමානො, අථවා අරජ්ජමානො අදුස්සමානො අමුය්හමානො අකිලිස්සමානොති ‘තිට්ඨෙ නු සො තත්ථ අනානුයායී.’
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගො (ඉච්චායස්මා උපසීවො) ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වමඤ්ඤං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තො තිට්ඨෙ නු සො තත්ථ අනානුයායී”ති.
6. 4.
සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගො (උපසීවාති භගවා) ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වමඤ්ඤං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තො{4} තිට්ඨෙය්ය සො තත්ථ අනානුයායී.
සබ්බෙසු කාමෙසු සො වීතරාගොති ‘සබ්බෙසූ’ති සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං ‘සබ්බෙසූ’ති. කාමෙසූති ’කාමා’ති උද්දානතො ද්වෙ කාමා: වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති වත්ථුකාමා -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති කිලෙසකාමා. සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගොති සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගො -පෙ- පටිනිස්සට්ඨරාගො වික්ඛම්භනතොති ‘සබ්බෙසු කාමෙසු යො වීතරාගො.’
උපසීවාති භගවාති ‘උපසීවා’ති භගවා තං බ්රාහ්මණං නාමෙන ආලපති, භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං -පෙ- සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං භගවාති ‘උපසීවාති භගවා. ‘
ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සයො හිත්වමඤ්ඤන්ති හෙට්ඨිමා ඡ සමාපත්තියො හිත්වා චජිත්වා පරිච්චජිත්වා අතික්කමිත්වා සමතික්කමිත්වා වීතිවත්තිත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිං නිස්සිතො අස්සිතො අල්ලීනො උපගතො සමුපගතො අජ්ඣොසිතො අධිමුත්තොති ‘ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වමඤ්ඤං’
සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තොති ‘සඤ්ඤාවිමොක්ඛා’ වුච්චන්ති සත්තසඤ්ඤාසමාපත්තියො, යාවතා සඤ්ඤාසමාපත්තී තාසං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිවිමොක්ඛො අග්ගො ච සෙට්ඨො ච විසෙට්ඨො ච පාමොක්ඛො ච උත්තමො ච පවරො ච, පරමෙ අග්ගෙ සෙට්ඨෙ විසෙට්ඨෙ පාමොක්ඛෙ උත්තමෙ පවරෙ අධිමුත්තිවිමොක්ඛෙනාධිමුත්තො තත්රාධිමුත්තො තදධිමුත්තො -පෙ- තදධිපතෙය්යොති ‘සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තො. ‘
තිට්ඨෙය්ය සො තත්ථ අනානුයායීති ‘තිට්ඨෙය්යා’ති තිට්ඨෙය්ය සට්ඨිකප්පසහස්සානි, තත්ථාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ. අනානුයායීති අනානුයායී අවිච්චමානො අවිගච්ඡමානො{1} අනන්තරධායමානො අපරිහායමානො, අථවා අරජ්ජමානො අදුස්සමානො අමුය්හමානො අකිලිස්සමානොති ‘තිට්ඨෙය්ය සො තත්ථ අනානුයායී.’
තෙනාහ භගවා:
“සබ්බෙසුකාමෙසු යො වීතරාගො (උපසීවාති භගවා) ආකිඤ්චඤ්ඤං නිස්සිතො හිත්වමඤ්ඤං, සඤ්ඤාවිමොක්ඛෙ පරමෙධිමුත්තො තිට්ඨෙය්ය සො තත්ථ අනානුයායී”ති.
6. 5.
තිට්ඨෙ චෙ සො තත්ථ අනානුයායී පූගම්පි වස්සානං{1} සමන්තචක්ඛු, තත්ථෙව සො සීතිසියා{2} විමුත්තො චවෙථ{3} විඤ්ඤාණං තථාවිධස්ස,
තිට්ඨෙ චෙ සො තත්ථ අනානුයායීති සචෙ සො තිට්ඨෙය්ය සට්ඨිකප්පසහස්සානි: තත්ථාති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙ. අනානුයායීති අනානුයායී අවිච්චමානො අවිගච්ඡමානො අනන්තරධානමානො අපරිහායමානො. අථවා අරජ්ජමානො අදුස්සමානො අමුය්හමානො අකිලිස්සමානොති ‘තිට්ඨෙ චෙ සො තත්ථ අනානුයායී.’
පූගම්පි වස්සානං සමන්ත චක්ඛූති ‘පූගම්පි වස්සාන’න්ති පූගම්පි වස්සානං බහූනි වස්සානි බහූනි වස්සසතානි බහූනි වස්සසහස්සානි බහූනි වස්සසතසහස්සානි බහූනි කප්පානි බහූනි කප්පසතානි බහූනි කප්පසහස්සානි බහූනි කප්පසතසහස්සානි. සමන්තචක්ඛූති ‘සමන්තචක්ඛු’ වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං -පෙ- තථාගතො තෙන සමන්තචක්ඛූ’ති ’පූගම්පි වස්සානං{1} සමන්තචක්ඛු’
තත්ථෙව සො සීතිසියා විමුත්තො චවෙථ විඤ්ඤාණං තථාවිධස්සාති තත්ථෙව සො සීතීභාවමනුප්පත්තො නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිනාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව තිට්ඨෙය්ය.’ අථවා තස්ස විඤ්ඤාණං චවෙය්ය උච්ඡිජ්ජෙය්ය නස්සෙය්ය විනස්සෙය්ය න භවෙය්ය{4} පුනබ්භව පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං නිබ්බත්තෙය්ය කාමධාතුයා වා රූපධාතුයා වා අරූපධාතුයා වා’ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස{5} සස්සතඤ්ච උච්ඡෙදඤ්ච පුච්ඡති උදාහු තත්ථෙව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායෙය්ය අථවා තස්ස විඤ්ඤාණං චවෙය්ය, පුන පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං නිබ්බත්තෙය්ය කාමධාතුයා වා රූපධාතුයා වා අරූපධාතුයා වා’ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපපන්නස්ස පරිනිබ්බානඤ්ච පටිසන්ධිඤ්ච පුච්ඡති{6}. තථා විධස්සාති තථාවිධස්ස තාදිසස්ස තස්සණ්ඨිතස්ස{7} තප්පකාරස්ස තප්පටිභාගස්ස{8} ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපපන්නස්සාති තත්ථෙව සො සීතිසියා විමුත්තො චවෙථ විඤ්ඤාණං තථාවිධස්ස’
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“තිට්ඨෙ වෙ සො තත්ථ අනානුයායී පූගම්පි වස්සානං සමන්තචක්ඛු, තත්ථෙව සො සීතිසියා විමුත්තො චවෙථ විඤ්ඤාණං තථාවිධස්සා”ති.
6. 6.
අච්චී යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තා (උපසීවා’ති භගවා) අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං එවං මුනී නාමකායා විමුත්තො අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං.
අච්චී යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තාති-‘අච්චි’ වුච්චති ජාලසිඛා. වාතාති පුරත්ථිමා වාතා, පච්ඡිමා වාතා, උත්තරා වාතා, දක්ඛිණා වාතා, සරජා වාතා, අරජා වාතා,{1} සීතා වාතා, උණ්හා වාතා, පරිත්තා වාතා, අධිමත්තා වාතා, කාළවාතා,{2} වෙරම්භවාතා, පක්ඛවාතා, සුපණ්ණවාතා, තාලපණ්ණවාතා, විධූපනවාතා, වාතවෙගෙන ඛිත්තාති වාතවෙගෙන ඛිත්තා උක්ඛිත්තා නුන්නා පනුන්නා ඛම්භිතා වික්ඛම්භිතාති ‘අච්චි යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තා, ‘උපසීවාති භගවා’.
අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛන්ති-‘අත්ථං පලෙතී’ති අත්ථං පලෙති, අත්ථං ගමෙති, අත්ථං ගච්ඡති, නිරුජ්ඣති, වූපසමති, පටිප්පස්සම්භති. න උපෙති සඞ්ඛන්ති සඞ්ඛං න උපෙති, උද්දෙසං න උපෙති, ගණනං න උපෙති, පණ්ණත්තිං න උපෙති, පුරත්ථිමං වා දිසං ගතො, පච්ඡිමං වා දිසං ගතො, උත්තරං වා දිසං ගතො, දක්ඛිණං වා දිසං ගතො, උද්ධං වා ගතො, අධො වා ගතො, තිරියං වා ගතො, විදිසං වා ගතොති සො හෙතු නත්ථි, පච්චයො නත්ථි, කාරණං නත්ථි යෙන සඞ්ඛං ගච්ඡෙය්යාති අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං.
එවං මුනී නාමකායා විමුත්තොති ‘එව’න්ති ඔපම්මසම්පටිපාදනං, මුනීති ‘මොනං’ වුච්චති ඤාණං, -පෙ- සඞ්ගජාල මතිච්ච සො මුනී. නාමකායා විමුත්තොති සො මුනි පකතියා පුබ්බෙව රූපකායා විමුත්තො, තදඞ්ගසමතික්කමා වික්ඛම්භනප්පහානෙන පහීනො, තස්ස මුනිනො භවන්තං ආගම්ම චත්තාරො අරියමග්ගා පටිලද්ධා හොන්ති, චතුන්නං අරියමග්ගානං පටිලද්ධත්තා නාමකායො ච රූපකායො ච පරිඤ්ඤාතා හොන්ති, නාමකායස්ස ච රූපකායස්ස ච පරිඤ්ඤාතත්තා නාමකායා ච රූපකායා ච මුත්තො විමුත්තො සුවිමුත්තො අච්චන්තං අනුපාදාවිමොක්ඛෙනාති ‘එවං, මුනී නාමාකායා විමුත්තො.’
අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛන්ති ‘අත්ථං පලෙතී’ති: අනාපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, න උපෙති සඞ්ඛන්ති: අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො සඞ්ඛං න උපෙති උද්දෙසං න උපෙති ගණනං න උපෙති, පණ්ණත්තිං න උපෙති, ඛත්තියොති වා බ්රාහ්මණොති වා වෙස්සොති වා සුද්දොති වා ගහට්ඨොති වා පබ්බජිතොති වා දෙවොති වා මනුස්සොති වා රූපීති වා අරූපීති වා සඤ්ඤීති වා අසඤ්ඤීති වා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීති වා සො හෙතු නත්ථි, පච්චයො නත්ථි, කාරණං නත්ථි, යෙන සඞ්ඛං ගච්ඡෙය්යාති ‘අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං.’
තෙනාහ භගවා:
“අච්චි යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තා (උපසීවාති භගවා) අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛං, එවං මුනී නාමකායා විමුත්තො අත්ථං පලෙති න උපෙති සඞ්ඛන්ති”.
6. 7.
අත්ථං ගතො සො උද වා නත්ථි උදාහු වෙ සස්සතියා අරොගො, තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහි තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො.
අත්ථං ගතො සො උදවා සො නත්ථීති: සො අත්ථං ගතො උදාහු නත්ථි, සො නිරුද්ධො උච්ඡින්නො විනට්ඨොති ‘අත්ථං ගතො සො උදවා සො නත්ථි’.
උදාහු වෙ සස්සතියා අරොගොති ‘උදාහු නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිනාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව තිට්ඨෙය්යාති ‘උදාහු වෙ සස්සතියා අරොගො.’
තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහීති ‘ත’න්ති: යං පුච්ඡාමි, යං යාචාමි, යං අජ්ඣෙසාමි, යං පසාදෙමි. මුනීති ‘මොනං’ වුච්චති ඤාණං -පෙ- සඞ්ගජාලමතිච්ච සො මුනී. සාධු වියාකරොහීති: සාධු ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති ‘තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහි’.
තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මොති: තථා හි තෙ විදිතො තුලිතො තීරිතො විභූතො විභාවිතො එස ධම්මොති ‘තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො’.
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“අත්ථං ගතො සො උද වා සො නත්ථි උදාහු වෙ සස්සතියා අරොගො, තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහි තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො”ති.
6. 8.
අත්ථං ගතස්ස න පමාණමත්ථි (උපසීවාති භගවා) යෙන නං වජ්ජු{1} තං තස්ස නත්ථි, සබ්බෙසු ධම්මෙසු සමූහතෙසු සමූහතා වාදපථාපි සබ්බෙ.
අත්ථං ගතස්ස න පමාණමත්ථීති: ‘අත්ථං ගතස්සා’ති අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතස්ස රූපපමාණං නත්ථි, වෙදනාපමාණං නත්ථි, සඤ්ඤාපමාණං නත්ථි, සංඛාරපමාණං නත්ථි, විඤ්ඤාණපමාණං නත්ථි. නත්ථි න සන්තී න සංවිජ්ජති නූපලබ්භති. පහීනං සමුච්ඡින්නං වූපසන්තං පටිප්පස්සද්ධං අභබ්බුප්පත්තිකං ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪන්ති ‘අත්ථං ගතස්ස න පමාණමත්ථි. උපසීවාති භගවාති -පෙ-
යෙන නං වජ්ජු තං තස්ස නත්ථීති: යෙන රාගෙන වදෙය්යුං, යෙන දොසෙන වදෙය්යුං, යෙන මොහෙන වදෙය්යුං, යෙන මානෙන වදෙය්යුං, යාය දිට්ඨියා වදෙය්යුං, යෙන උද්ධච්චෙන වදෙය්යුං, යාය විචිකිච්ඡාය වදෙය්යුං, යෙහි අනුසයෙහි වදෙය්යුං, රත්තොති වා දුට්ඨොති වා මූළ්හොති වා විනිබද්ධොති වා පරාමට්ඨොති වා වික්ඛෙපගතොති වා අනිට්ඨඞ්ගතොති වා ථාමගතොති වා තෙ අභිසඞ්ඛාරා පහීනා, අභිසඞ්ඛාරානං පහීනත්තා ගතියා යෙන වදෙය්යුං නෙරයිකොති වා තිරච්ඡානයොනිකොති වා පෙත්තිවිසයිකොති වා මනුස්සොති වා දෙවොති වා රූපීති වා අරූපීති වා සඤ්ඤීති වා අසඤ්ඤීති වා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීති වා සො හෙතු නත්ථි, පච්චයො නත්ථි, කාරණං නත්ථි, යෙන වදෙය්යුං කථෙය්යුං භණෙය්යුං දීපෙය්යුං වොහරෙය්යුන්ති ‘යෙන නං වජ්ජු තං තස්ස නත්ථි. ‘
සබ්බෙසු ධම්මෙසු සමූහතෙසූති: සබ්බෙසු ධම්මෙසු සබ්බෙසු ඛන්ධෙසු සබ්බෙසු ආයතනෙසු සබ්බෙසු ධාතුසු{1} සබ්බාසු ගතිසු සබ්බාසු උපපත්තීසු සබ්බාසු පටිසන්ධිසු සබ්බෙසු භවෙසු සබ්බෙසු සංසාරෙසු සබ්බෙසු වට්ටෙසු ඌහතෙසු සමූහතෙසු උද්ධතෙසු සමුද්ධතෙසු උප්පාටිතෙසු සමුප්පාටිතෙසු පහීනෙසු සමුච්ඡින්නෙසු වූපසන්නෙසු පටිප්පස්සද්ධෙසු අභබ්බුප්පත්තිකෙසු ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪෙසූති ‘සබ්බෙසු ධම්මෙසු සමූහතෙසු.’
සමූහතා වාදපථාපි සබ්බෙති: ‘වාදපථා’ වුච්චන්ති කිලෙසා ච ඛන්ධා ච අභිසංඛාරා ච, තස්ස වාදා ච වාදපථා ච අධිවචනානි ච අධිවචනපථා ච නිරුත්තී ච නිරුත්තිපථා ච පඤ්ඤත්තී ච පඤ්ඤත්තිපථා ච ඌහතා සමූහතා උද්ධතා සමුද්ධතා උප්පාටිතා සමුප්පාටිතා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪාති ‘සමූහතා වාදපථාපි සබ්බෙ.’
තෙනාහ භගවා:
“අත්ථං ගතස්ස න පමාණමත්ථි (උපසීවාති භගවා) යෙන නං වජ්ජු තං තස්ස නත්ථි, සබ්බෙසු ධම්මෙසු සමූහතෙසු සමූහතා වාදපථාපි සබ්බෙ”ති.
සහ ගාථාපරියොසානා යෙ තෙ බ්රාහ්මණෙන සද්ධිං -පෙ- පඤ්ජලිකො නමස්සමානො නිසින්නො හොති: ‘සත්ථා මෙ භන්තෙ භගවා සාවකො හමස්මී’ති.
උපසීවසුත්තනිද්දෙසො ඡට්ඨො.
7. නන්ද සුත්තනිද්දෙසො
7. 1.
සන්ති ලොකෙ මුනයො (ඉච්චායස්මා නන්දො) ජනා වදන්ති තයිදං කථංසු, ඤාණූපපන්නං නො මුනිං වදන්ති{1} උදාහු වෙ ජීවිතෙනූප්පන්නං{2}
සන්ති ලොකෙ මුනයොති ‘සන්තී’ති සන්ති සංවිජ්ජන්ති අත්ථි උපලබ්භන්ති. ලොකෙති අපාය ලොකෙ -පෙ- ආයතනලොකෙ. මුනයො ති මුනිනාමකා ආජීවකා නිගණ්ඨා ජටිලා තාපසා, ‘සන්ති ලොකෙ මුනයො’ -පෙ- ඉච්චායස්මා නන්දො.
ජනා වදන්ති තයිදං කථංසූති ‘ජනා’ති ඛත්තියා ච බ්රාහ්මණා ච වෙස්සා ච සුද්දා ච ගහට්ඨා ච පබ්බජිතා ච දෙවා ච මනුස්සා ච. වදන්තීති කථෙන්තී භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති. තයිදං කථංසූති සංසයපුච්ඡා, විමතිපුච්ඡා, ද්වෙළ්හපුච්ඡා, අනෙකංසපුච්ඡා, එවන්නු ඛො න නුඛො කින්නු ඛො කථන්නු ඛොති ‘ජනා වදන්ති තයිදං කථංසු.’
ඤාණූපපන්නං නො මුනිං වදන්තීති අට්ඨසමාපත්තිඤාණෙන වා පඤ්චාභිඤ්ඤාඤාණෙන වා උපෙතං සමුපෙතං උපගතං සමුපගතං උපපන්නං සම්පන්නං{3} සමන්නාගතං මුනිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති ‘ඤාණූපපන්නං නො මුනිං වදන්ති’.
උදාහු වෙ ජීවිතෙනූපපන්නන්ති උදාහු අනෙකවිධලූඛජීවිතානුයොගෙන උපෙතං සමුපෙතං උපගතං සමුපගතං උප්පන්නං සම්පන්නං සමන්නාගතං මුනිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති ‘උදාහු වෙ ජීවිතෙනූපපන්නං.’
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“සන්ති ලොකෙ මුනයො (ඉච්චායස්මා නන්දො) ජනා වදන්ති තයිදං කථංසු, ඤාණූපපන්නං නො මුනිං වදන්ති උදාහු වෙ ජීවිතෙනූපපන්නං”ති.
7. 2.
න දිට්ඨියා න සුතියා න ඤාණෙන මුනීධ නන්ද, කුසලා වදන්ති, විසෙනීකත්වා අනීඝා නිරාසා චරන්ති යෙ තෙ මුනයොති බ්රූමි.
න දිට්ඨියා න සුතියා න ඤාණෙනාති ‘න දිට්ඨියා’ති න දිට්ඨසුද්ධියා, න සුතියාති න සුතසුද්ධියා, න ඤාණෙනාති නපි අට්ඨසමාපත්තිඤාණෙන, නපි පඤ්චාභිඤ්ඤාඤාණෙන, නපි මිච්ඡාඤාණෙනාති ‘න දිට්ඨියා න සුතියා න ඤාණෙන’.
මුනීධ නන්ද කුසලා වදන්තීති ‘කුසලා’ති යෙ තෙ ඛන්ධකුසලා ධාතුකුසලා ආයතනකුසලා පටිච්චසමුප්පාදකුසලා සතිපට්ඨානකුසලා සම්මප්පධානකුසලා ඉද්ධිපාදකුසලා ඉන්ද්රියකුසලා බලකුසලා බොජ්ඣඞ්ගකුසලා මග්ගකුසලා ඵලකුසලා නිබ්බානකුසලා, තෙ කුසලා දිට්ඨසුද්ධියා වා සුතසුද්ධියා වා අට්ඨසමාපත්තිඤාණෙන වා පඤ්චාභිඤ්ඤාඤාණෙන වා මිච්ඡාඤාණෙන වා දිට්ඨෙන වා සුතෙන වා උපෙතං සමුපෙතං උපගතං සමුපගතං උප්පන්නං සම්පන්නං සමන්නාගතං මුනිං න වදන්ති න කථෙන්ති න භණන්ති න දීපයන්ති න වොහරන්තීති ‘මුනීධ නන්ද කුසලා වදන්ති.’
විසෙනිකත්වා අනීඝා නිරාසා චරන්ති යෙ තෙ මුනයොති බ්රූමීති: ‘සෙනා’ වුච්චති මාරසෙනා, කායදුච්චරිතං මාරසෙනා, වචීදුච්චරිතං මාරසෙනා, මනොදුච්චරිතං මාරසෙනා, රාගො මාරසෙනා, දොසො මාරසෙනා, මොහො මාරසෙනා, කොධො මාරසෙනා, උපනාහො මාරසෙනා, මක්ඛො-පළාසො-ඉස්සා-මච්ඡරියං-මායා-සාඨෙය්යං-ථම්භො-සාරම්භො-මානො-අතිමානො-මදො-පමාදො-සබ්බෙ කිලෙසා-සබ්බෙ දුච්චරිතා-සබ්බෙ දරථා-සබ්බෙ පරිළාහා-සබ්බෙ සන්තාපා-සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරා මාරසෙනා.
වුත්තං හෙතං භගවතා:
1. “කාමා තෙ පඨමා සෙනා දුතියා අරති වුච්චති තතියා ඛුප්පිපාසා තෙ චතුත්ථි තණ්හා පවුච්චති.
2. පඤ්චමී{1} ථීනමිද්ධං තෙ ඡට්ඨා භීරු පවුච්චති සත්තමී විචිකිච්ඡා තෙ මක්ඛො ථම්භො තෙ අට්ඨමා{2}
3. ලාභො සිලොකො සක්කාරො මිච්ඡාලද්ධො ච යො යසො යො චත්තානං සමුක්කංසෙ පරෙ ච අවජානති.{1}
4. එසා නමුචි තෙ{2} සෙනා කණ්හස්සාභිප්පහාරිණී න නං අසූරො ජිනාති ජෙත්වා ච ලභතෙ සුඛ”න්ති{a}
යතො චතුහි අරියමග්ගෙහි සබ්බා ච මාරසෙනා, සබ්බෙ ච පටිසෙනිකරා කිලෙසා ජිතා ච පරාජිතා ච භග්ගා. විප්පලුග්ගා{3} පරම්මුඛා තෙන වුච්චන්ති{4} ‘විසෙනිකත්වා’. අනීඝාති: රාගො නීඝො, දොසො නීඝො, මොහො නීඝො, කොධො නීඝො, උපනාහො නීඝො, -පෙ- සබ්බාකුසලාභිසංඛාරා නීඝා, යෙසං එතෙ නීඝා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා, සො වුච්චන්ති ‘අනීඝා’ නිරාසාති: ‘ආසා’ වුච්චති තණ්හා, යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං.”{b} යෙසං එසා ආසා තණ්හා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා තෙ වුච්චන්ති ‘නිරාසා’. යෙති: අරහන්තො ඛීණාසවා. විසෙනිකත්වා අනීඝා නිරාසා චරන්ති යෙ තෙ මුනයොති බ්රූමීති: යෙ තෙ විසෙනිංකත්වා අනීඝා ච නිරාසා ච චරන්ති විහරන්ති ඉරීයන්ති වත්තෙන්ති පාලෙන්ති යපෙන්ති යාපෙන්ති, තෙ ලොකෙ ‘මුනයො’ති බ්රූමි, ආචික්ඛාමි දෙසෙමි පඤ්ඤපෙමි පට්ඨපෙමි විවරාමි විභජාමි උස්සානීකරොමි පකාසෙමීති. ‘විසෙනිකත්වා අනීඝා නිරාසා චරන්ති යෙ තෙ මුනයොති බ්රූමි.’
තෙනාහ භගවා:
“න දිට්ඨියා න සුතියා න ඤාණෙන මුනීධ නන්ද, කුසලා වදන්ති, විසෙනි කත්වා අනීඝා නිරාසා චරන්ති යෙ තෙ මුනයොති බ්රූමී”ති.
7. 3.
යෙ කෙචි’මෙ සමණබ්රාහ්මණා සෙ (ඉච්චායස්මා නන්දො) දිට්ඨෙන සුතෙනාපි{1} වදන්ති සුද්ධිං සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං කච්චිස්සු{2} තෙ භගවා තත්ථ යතා චරන්තා{3} අතාරු{4} ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙතං.
යෙ කෙචිමෙ සමණබ්රාහ්මණා සෙති: ‘යෙ කෙචී’ති: සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං{5} අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං ‘යෙ කෙචී’ති. සමණාති: යෙ කෙචි ඉතො බහිද්ධා පබ්බජ්ජූපගතා පරිබ්බාජකසමාපන්නා. බ්රාහ්මණාති: යෙ කෙචි භොවාදිකාති ‘යෙ කෙචි මෙ සමණබ්රාහ්මණාසෙ’ -පෙ- ‘ඉච්චායස්මා නන්දො. ‘
දිට්ඨෙන සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධින්ති: දිට්ඨෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති, කථෙන්ති, භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති. සුතෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං අපරිමුත්තිං වදන්ති, කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති. දිට්ඨෙන සුතෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති, කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති ‘දිට්ඨෙන සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං’
සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධින්ති: සීලෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති, වතෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති, සීලබ්බතෙනාපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති, දීපයන්ති වොහරන්තීති සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං.’
අනෙක රූපෙන වදන්ති සුද්ධින්ති: අනෙකවිධවත{6} කොතුහලමඞ්ගලෙන{7} සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති, කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති ‘අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං’
කච්චිස්සු තෙ භගවා තත්ථ යතා චරන්තාති: ‘කච්චිස්සූ’ති: සංසයපුච්ඡා, විමතිපුච්ඡා, ද්වෙළ්හකපුච්ඡා, අනෙකංසපුච්ඡා, එවන්නු ඛො න නු ඛො කින්නු ඛො කථන්නු ඛොති ‘කච්චිස්සු. ‘තෙති: දිට්ඨිගතිකා, භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං -පෙ- සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං භගවාති ‘කච්චිස්සු තෙ භගවා. ‘තත්ථ යතා චරන්තාති: ‘තත්ථා’ති: සකාය දිට්ඨියා සකාය ඛන්තියා සකාය රුචියා සකාය ලද්ධියා. යතාති: යතා පටියතා{1} ගුත්තා ගොපිතා සංවුතා. චරන්තාති: චරන්තා විහරන්තා{2} ඉරීයන්තා වත්තෙන්තා පාලෙන්තා යපෙන්තො යාපෙන්තාති ‘කච්චිස්සු තෙ භගවා තත්ථ යතා චරන්තා’.
අතාරු{3} ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිසාති: ජාතිජරාමරණං අතරිංසු, උත්තරිංසු පතරිංසු සමතික්කමිංසු වීතිවත්තිංසු. මාරිසාති: පියවචනං ගරුවචනං සගාරවසප්පතිස්සාධිවචනමෙතං ‘මාරිසා’ති ‘අතාරු ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස.’
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙතන්ති: ‘පුච්ඡාමි ත’න්ති: පුච්ඡාමි තං, යාචාමි තං, අජ්ඣෙසාමි තං, පසාදෙමි තං, කථයස්සු මෙති ‘පුච්ඡාමි තං.’ භගවාති -පෙ- සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං ‘භගවා’ති. බ්රූහි මෙතන්ති බ්රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානී කරොහි පකාසෙහීති. ‘පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙතං’.
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“යෙ කෙචි මෙ සමණබ්රාහ්මණො සෙ (ඉච්චායස්මා නන්දො) දිට්ඨෙන සුතෙනාපි{4} වදන්ති සුද්ධිං, සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං, අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං, කච්චිස්සු තෙ භගවා තත්ථ යතා චරන්තා අතාරු ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස, පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙත”න්ති.
7. 4.
යෙ කෙචිමෙ සමණබ්රාහ්මණාසෙ (නන්දාති භගවා) දිට්ඨෙන සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං, කිඤ්චාපි තෙ තත්ථ යතා චරන්ති නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්රූමි.
යෙ කෙචිමෙ සමණබ්රාහ්මණාසෙති: ‘යෙ කෙචී’ති: සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං යෙ කෙචීති සමණාති: යෙ කෙචි ඉතො බහිද්ධා පබ්බජ්ජූපගතා පරිබ්බාජකසමාපන්නා. බ්රාහ්මණාති: යෙ කෙචි භොවාදිකාති ‘යෙ කෙචිමෙ සමණබ්රාහ්මණාසෙ’ නන්දාති භගවාති. -පෙ-
දිට්ඨෙන සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධින්ති: දිට්ඨෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති, කථෙන්ති, භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති. සුතෙනපි සුද්ධිං -පෙ- දිට්ඨෙන සුතෙනපි සුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති, කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති ‘දිට්ඨෙන සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං’
සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධින්ති: සීලෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති, වතෙනපි සුද්ධිං -පෙ- වොහරන්ති සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං -පෙ- වදන්ති, කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති ‘සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං.’
අනෙක රූපෙන වදන්ති සුද්ධින්ති: අනෙකවිධවතකොතුහලමඞ්ගලෙන{1} සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති, කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති ‘අනෙක රූපෙන වදන්ති සුද්ධිං’
කිඤ්චාපි තෙ තත්ථ යතා චරන්තීති: ‘කිඤ්චාපී’ති: පදසන්ධි පදසංසග්ගො පදපාරිපූරි අක්ඛරසමවායො බ්යඤ්ජනසිලිට්ඨතා පදානුපුබ්බතාපෙතං ‘කිඤ්චාපී’ති. තෙති දිට්ඨිගතිකා. තත්ථාති: සකාය දිට්ඨියා සකාය ඛන්තියා සකාය රුචියා සකාය ලද්ධියා. යතාති යතා පටියතා{2} ගුත්තා ගොපිතා රක්ඛිතා සංවුතා. චරන්තීති: චරන්ති විහරන්ති{3} ඉරීයන්ති වත්තෙන්ති පාලෙන්ති යපෙන්ති යාපෙන්තීති කිඤ්චාපි තෙ තත්ථ යතා චරන්ති.’
නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්රූමීති: ජාතිජරාමරණං න තරිංසු, න උත්තරිංසු න පතරිංසු, න සමතික්කමිංසු, න වීතිවත්තිංසු ජාතිජරාමරණා අනික්ඛන්තා අනිස්සටා,{4} අනතික්කන්තා අසමතික්කන්තා අවීතිවත්තා අන්තො ජාතිජරාමරණෙ පරිවත්තෙන්ති, අන්තො සංසාරපථෙ පරිවත්තෙන්ති, ජාතියා අනුගතා, ජරාය අනුසටා, බ්යාධිනා අභිභූතා මරණෙන අබ්භාහතා, අතාණා අලෙනා අසරණා අසරණීභූතාති. ‘බ්රූමි’ ආචික්ඛාමි දෙසෙමි පඤ්ඤපෙමි පට්ඨපෙමි විවරාමි විභජාමි උත්තානීකරොමි පකාසෙමීති ‘නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්රූමි.’
තෙනාහ භගවා:
“යෙ කෙචි මෙ සමණබ්රාහ්මණා සෙ (නන්දාති භගවා) දිට්ඨෙන සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං කිඤ්චාපි තෙ තත්ථ යතා චරන්ති නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්රූමී”ති.
7-5, 6
යෙ කෙචි මෙ සමණබ්රාහ්මණා සෙ (ඉච්චායස්මා නන්දො) දිට්ඨෙන සුතෙනාපි{1} වදන්ති සුද්ධිං සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං
තෙ චෙ මුනී බ්රූසි අනොඝතිණ්ණෙ අථ කො චරහි දෙවමනුස්සලොකෙ, අතාරි ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙතං.
යෙ කෙචි සමණබ්රාහ්මණා සෙති: ‘යෙ කෙචී’ති: සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං ‘යෙ කෙචී’ති. සමණාති: යෙ කෙචි ඉතො බහිද්ධා පබ්බජ්ජූපගතා පරිබ්බාජකසමාපන්නා. බ්රාහ්මණාති: යෙ කෙචි භො වාදිකාති ‘යෙ කෙචිමෙ සමණබ්රාහ්මණාසෙ. ‘ඉච්චායස්මා නන්දොති -පෙ-
දිට්ඨෙන සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධින්ති: දිට්ඨෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති, කථෙන්ති, භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති. සුතෙනපි සුද්ධිං -පෙ- දිට්ඨෙන සුතෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති, කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති ‘දිට්ඨෙන සුතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං’
සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධින්ති: සීලෙනපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්ති, වතෙනපි සුද්ධිං -පෙ- වොහරන්ති, සීලබ්බතෙනාපි සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති කථෙන්ති භණන්ති, දීපයන්ති වොහරන්ති ‘සීලබ්බතෙනාපි වදන්ති සුද්ධිං.’
අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධින්ති: අනෙකවිධවතකොතූහල මඞ්ගලෙන සුද්ධිං විසුද්ධිං පරිසුද්ධිං මුත්තිං විමුත්තිං පරිමුත්තිං වදන්ති, කථෙන්ති භණන්ති දීපයන්ති වොහරන්තීති ‘අනෙකරූපෙන වදන්ති සුද්ධිං’
තෙ චෙ මුනී බ්රූසි අනොඝතිණ්ණෙති: ‘තෙ චෙ’ති: දිට්ඨිගතිකෙ. මුනීති ‘මොනං’ වුච්චති ඤාණං, -පෙ- සඞ්ගජාලමතිච්ච සො මුනි.’
බ්රූසි අනොඝතිණ්ණෙති: කාමොඝං දිට්ඨොඝං අවිජ්ජොඝං අතිණ්ණෙ අනතික්කන්තෙ අසමතික්කන්තෙ අවීතිවත්තෙ අන්තො ජාතිජරාමරණෙ පරිවත්තෙන්තෙ අන්තොසංසාරපථෙ පරිවත්තෙන්තෙ, ජාතියා අනුගතෙ ජරාය අනුසටෙ බ්යාධිනා අභිභූතෙ මරණෙන අබ්භාහතෙ අතාණෙ අලෙනෙ අසරණෙ අසරණී භූතෙ. බ්රූසීති: බ්රූසී ආචික්ඛසි දෙසෙසි පඤ්ඤපෙසි පට්ඨපෙසි විවරසි විභජසි උත්තානීකරොසි පකාසෙසීති ‘තෙ චෙ මුනී බ්රූසි අනොඝතිණ්ණෙ.