11 අසතං සතඤ්ච ඤත්වා ධම්මං අජ්ඣත්තං බහිද්ධා ච සබ්බලොකෙ දෙවමනුස්සෙහි පූජිතො යො සඞ්ගජාලමතිච්ච සො මුනී”ති.{d}
සාධු වියාකරොහීති තං සාධු ආචික්ඛ{2} දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවර විභජ උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති ‘තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහි’.
තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මොති: තථාහි තෙ විදිතො තුලිතො තීරිතො විභූතො විභාවිතො එස ධම්මොති ‘තථා හි තො විදිතො එස ධම්මො”
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“යං තං අපුච්ඡිම්හ අකිත්තයී නො අඤ්ඤං තං පුච්ඡාම තදිඞ්ඝ බ්රූහි, කථන්නු ධීරා විතරන්ති ඔඝං ජාතිජරං{1} සොකපරිද්දවඤ්ච, තං මෙ මුනී සාධු වියාකරොහි තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො”ති.
4. 5.
කිත්තයිස්සාමි තෙ ධම්මං (මෙත්තගූති භගවා) දිට්ඨෙ ධම්මෙ{2} අනිතීහං{3} යං විදිත්වා සතො චරං තරෙ ලොකෙ විසත්තිකං
කිත්තයිස්සාමි තෙ ධම්මන්ති: ‘ධම්ම’න්ති ආදිකල්යාණං මජ්ඣෙකල්යාණං පරියොසානකල්යාණං සාත්ථං සව්යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්රහ්මචරියං, චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ{4} චත්තාරො සම්මප්පධානෙ{5} චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ{6} පඤ්චින්ද්රියානි පඤ්ච බලානි සත්තබොජ්ඣඞ්ගෙ{7} අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං නිබ්බානඤ්ච නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපදං කිත්තයිස්සාමි, ආචික්ඛිස්සාමි දෙසෙස්සාමි පඤ්ඤපෙස්සාමි පට්ඨපෙස්සාමි විවරිස්සාමි විභජිස්සාමි උත්තානීකරිස්සාමි පකාසෙස්සාමීති ‘කිත්තයිස්සාමි තෙ ධම්මං’ මෙත්තගූති භගවාති භගවා තං බ්රාහ්මණං නාමෙන ආලපති.
දිට්ඨෙ ධම්මෙ අනිතීහන්ති: ‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ’ති දිට්ඨෙ ධම්මෙ ඤාතෙ ධම්මෙ තුලිතෙ ධම්මෙ තීරිතෙ{8} ධම්මෙ විභූතෙ ධම්මෙ විභාවිතෙ ධම්මෙ, සබ්බෙ සංඛාරා අනිච්චාති -පෙ- යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති දිට්ඨෙ ධම්මෙ ඤාතෙ ධම්මෙ තුලිතෙ ධම්මෙ තීරිතෙ ධම්මෙ විභූතෙ ධම්මෙ විභාවිතෙ ධම්මෙති එවම්පි ‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ’.{9} අථවා දුක්ඛෙ දිට්ඨෙ දුක්ඛං කිත්තයිස්සාමි,{10} සමුදයෙ දිට්ඨෙ සමුදයං
කිත්තයිස්සාමි, නිරොධෙ දිට්ඨෙ නිරොධං කිත්තයිස්සාමි, මග්ගෙ දිට්ඨෙ මග්ගං කිත්තයිස්සාමී’ති එවම්පි ‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ’. අථවා දිට්ඨෙ ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං අකාලිකං එහිපස්සිකං ඔපනයිකං{1} පච්චත්තං වෙදිතබ්බං විඤ්ඤූහීති එවම්පි ‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ’. අනිතීහන්ති න ඉතිහිතිහං න ඉතිකිරාය න පරම්පරාය න පිටකසම්පදාය න තක්කහෙතු න නයහෙතු න ආකාරපරිවිතක්කෙන න දිට්ඨිනිජ්ඣානඛන්තියා සාමං සයං අභිඤ්ඤාය අත්තපච්චක්ඛං ධම්මං, තං කථයිස්සාමීති ‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ අනිතීහං’.
යං විදිත්වා සතො චරන්ති: යං විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’ති -පෙ- ‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’ති -පෙ- ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා. සතොති චතූහි කාරණෙහි සතො: කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො -පෙ- සො වුච්චති ‘සතො’. චරන්ති චරන්තො විහරන්තො ඉරීයන්තො වත්තෙන්තො පාලෙන්තො යපෙන්තො යාපෙන්තොති ‘යං විදිත්වා සතො චරං’.
තරෙ ලොකෙ විසත්තිකන්ති: ‘විසත්තිකා’ වුච්චති තණ්හා, ’යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං’.{a} විසත්තිකාති කෙනට්ඨෙන විසත්තිකා: විසතාති{2} විසත්තිකා, විසාලාති විසත්තිකා, විසටාති විසත්තිකා{3} විසමාති විසත්තිකා, විසක්කතීති විසත්තිකා, විසංහරතීති විසත්තිකා, විසංවාදිකාති විසත්තිකා, විසමූලාති විසත්තිකා, විසඵලාති විසත්තිකා, විසපරිභොගාති විසත්තිකා. විසාලා වා පන සා තණ්හා රූපෙ සද්දෙ ගන්ධෙ රසෙ ඵොට්ඨබ්බෙ කුලෙ ගණෙ ආවාසෙ ලාභෙ යසෙ පසංසායං සුඛෙ චීවරෙ පිණ්ඩපාතෙ සෙනාසනෙ ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙ කාමධාතුයා, රූපධාතුයා, අරූපධාතුයා, කාමභවෙ රූපභවෙ අරූපභවෙ
සඤ්ඤාභවෙ අසඤ්ඤාභවෙ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභවෙ, එකවොකාරභවෙ චතුවොකාරභවෙ පඤ්චවොකාරභවෙ, අතීතෙ අනාගතෙ පච්චුප්පන්නෙ, දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසු විසතා විත්ථාතාති ‘විසත්තිකා’. ලොකෙති අපායලොකෙ මනුස්සලොකෙ දෙවලොකෙ ඛන්ධලොකෙ ධාතුලොකෙ ආයතනලොකෙ. තරෙ ලොකෙ විසත්තිකන්ති ලොකෙ වෙසා විසත්තිකා{1} ලොකෙවෙතං විසත්තිකං සතො තරෙය්ය, උත්තරෙය්ය පතරෙය්ය සමතික්කමෙය්ය වීතිවත්තෙය්යාති ‘තරෙ ලොකෙ විසත්තිකං.
තෙනාහ භගවා:
කිත්තියිස්සාමි තෙ ධම්මං (මෙත්තගූති භගවා) දිට්ඨෙ ධම්මෙ අනිතීහං යං විදිත්වා සතො චරං තරෙ ලොකෙ විසත්තික’න්ති.
4. 6.
තං චාහං අභිනන්දාමි මහෙසි ධම්මමුත්තමං යං විදිත්වා සතො චරං තරෙ ලොකෙ විසත්තිකං.
තං චාහං අභිනන්දාමීති: ‘ත’න්ති තුය්හං වචනං බ්යප්පථං{2} දෙසනං අනුසාසනං අනුසිට්ඨිං{3} අභිනන්දාමීති නන්දාමි මොදාමි අනුමොදාමි ඉච්ඡාමි සාදියාමි යාචාමි පත්ථයාමි පිහයාමි අභිජප්පාමීති ‘තඤ්චාහං අභිනන්දාමි’.
මහෙසි ධම්මමුත්තමන්ති: ‘මහෙසී’ති මහෙසී භගවා: මහන්තං සීලක්ඛන්ධං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’ මහන්තං සමාධික්ඛන්ධං මහන්තං පඤ්ඤාක්ඛන්ධං-මහන්තං විමුත්තික්ඛන්ධං-මහන්තං විමුත්තිඤාණ දස්සනක්ඛන්ධං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’
මහතො තමොකායස්ස{1} පදාලනං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’ මහතො විපල්ලාසස්ස පභෙදනං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’ මහතො තණ්හාසල්ලස්ස අබ්බූහනං{2} එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’ මහතො දිට්ඨිසඞ්ඝාටස්ස{3} විනිවෙඨනං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’. මහතො මානධජස්ස පාතනං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’. මහතො අභිසංඛාරස්ස වූපසමං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’. මහතො ඔඝස්ස නිත්ථරණං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’. මහතො භාරස්ස නික්ඛෙපනං.{4} එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’. මහතො සංසාරවට්ටස්ස උච්ඡෙදං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’. මහතො සන්තාපස්ස නිබ්බාපනං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’. මහතො පරිළාහස්ස පටිප්පස්සද්ධිං{5} එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’. මහතො ධම්මධජස්ස උස්සාපනං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’. මහන්තෙ සතිපට්ඨානෙ මහන්තෙ සම්මප්පධානෙ මහන්තෙ ඉද්ධිපාදෙ-මහන්තානි ඉන්ද්රියානි මහන්තානි බලානි-මහන්තෙ බොජ්ඣඞ්ගෙ-මහන්තං අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං-මහන්තං පරමත්ථං අමතං නිබ්බානං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ‘මහෙසි’. මහෙසක්ඛෙහි{6} වා සත්තෙහි එසිතො ගවෙසිතො පරියෙසිතො කහං බුද්ධො කහං භගවා, කහං දෙවදෙවො, කහං නරාසභො’ති ‘මහෙසි’.
ධම්මමුත්තමන්ති ‘ධම්මමුත්තමං’ වුච්චති අමතං නිබ්බානං, යො සො සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං, උත්තමන්ති අග්ගං සෙට්ඨං විසෙට්ඨං පාමොක්ඛං උත්තමං පවරං ධම්මන්ති මහෙසි ධම්මමුත්තමං.
යං විදිත්වා සතොචරන්ති: යං විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’ති- ‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’ති-‘යං කිඤ්චි සමුයදධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති විදිතං කත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා. සතොති චතූහි කාරණෙහි සතො: කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො, වෙදනාසු වෙදනානුපස්සනා-චිත්තෙ චිත්තානුපස්සනා-ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො -පෙ- සො වුච්චති ‘සතො’. චරන්ති චරන්තො විහරන්තො ඉරීයන්තො වත්තෙන්තො පාලෙන්තො යපෙන්තො යාපෙන්තොති ‘යං විදිත්වා සතො චරං’.
තරෙ ලොකෙ විසත්තිකන්ති: ‘විසත්තිකා’ වුච්චති තණ්හා, යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං. විසත්තිකාති කෙනට්ඨෙන විසත්තිකා -පෙ- විසටා විත්ථතාති ‘විසත්තිකා’. ලොකෙති අපායලොකෙ -පෙ- ආයතනලොකෙ. තරෙ ලොකෙ විසත්තිකන්ති ලොකෙවෙසා විසත්තිකා ලොකෙවෙතං{1} විසත්තිකං සතො තරෙය්ය, උත්තරෙය්ය පතරෙය්ය සමතික්කමෙය්ය වීතිවත්තෙය්යාති ‘තරෙ ලොකෙ විසත්තිකං’.
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“තං චාහං අභිනන්දාමි මහෙසි ධම්මමුත්තමං, යං විදිත්වා සතො චරං තරෙ ලොකෙ විසත්තික’න්ති.
4. 7.
යං කිඤ්චි සම්පජානාසි{2} (මෙත්තගූති භගවා) උද්ධං අධො තිරියං චාපි මජ්ඣෙ{3} එතෙසු නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච පනුජ්ජ විඤ්ඤාණං භවෙ න තිට්ඨෙ.
යං කිඤ්චි සම්පජානාසීති: යං කිඤ්චි පජානාසි ආජානාසි විජානාසි පටිවිජානාසි පටිවිජ්ඣසීති ‘යං කිඤ්චි සම්පජානාසි. මෙත්තගූති භගවාති භගවා තං බ්රාහ්මණං නාමෙන ආලපති. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං -පෙ- සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං භගවාති ‘මෙත්තගූති භගවා. ‘
උද්ධං අධො තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති: ‘උද්ධං’ වුච්චති{4} අනාගතං, ‘අධො’ වුච්චති අතීතං ‘තිරියංචාපි මජ්ඣෙති පච්චුප්පන්නං ‘උද්ධ’න්ති දෙවලොකො, ‘අධො’ති නිරයලොකො තිරියං චාපි මජ්ඣෙති මනුස්සලොකො, අථවා උද්ධන්ති කුසලා ධම්මා, ‘අධො’ති අකුසලා ධම්මා තිරියං චාපි මජ්ඣෙ’ති අබ්යාකතා ධම්මා, ‘උද්ධ’න්ති අරූපධාතු, ‘අධො’ති කාමධාතු, ‘තිරියං චාපි මජ්ඣෙ’ති රූපධාතු, ‘උද්ධන්ති සුඛා වෙදනා, ‘අධො’ති දුක්ඛා වෙදනා, ‘තිරියං චාපිමජ්ඣෙ’ති අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා, ‘උද්ධ’න්ති උද්ධං පාදතලා ‘අධො’ති අධො කෙසමත්ථකා, ‘තිරියං චාපි මජ්ඣෙ’ති වෙමජ්ඣෙති උද්ධං අධො තිරියං චාපි මජ්ඣෙ.’
එතෙසු නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච පනුජ්ජ විඤ්ඤාණං භවෙ න තිට්ඨෙති: ‘එතෙසූ’ති ආචික්ඛිතෙසු දෙසිතෙසු පඤ්ඤපිතෙසු පට්ඨපිතෙසු විවරිතෙසු විභජිතෙසු උත්තානීකතෙසු පකාසිතෙසු. නන්දි වුච්චති තණ්හා, “යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං.” නිවෙසනන්ති ද්වෙ නිවෙසනා: තණ්හානිවෙසනා ච දිට්ඨිනිවෙසනා ච, කතමා තණ්හානිවෙසනා: යාවතා තණ්හාසඞ්ඛාතෙන -පෙ- අයං තණ්හානිවෙසනා. කතමා දිට්ඨිනිවෙසනා: වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි -පෙ- අයං දිට්ඨිනිවෙසනා. පනුජ්ජ විඤ්ඤාණන්ති පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරසහගතං විඤ්ඤාණං, අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරසහගතං විඤ්ඤාණං, ආනෙඤ්ජාභි සඞ්ඛාරසහගතං විඤ්ඤාණං, එතෙසු නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච අභිසංඛාරසහගතඤ්ච විඤ්ඤාණං නුජ්ජ පනුජ්ජ නුද පනුද ජහ පජහ විනොදෙහි බ්යන්තීකරොහි අනභාවං ගමෙහීති ‘එතෙසු නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච පනුජ්ජ විඤ්ඤාණං.’
භවෙ න තිට්ඨෙති: ‘භවා’ති ද්වෙ භවා: කම්මභවො ච පටිසන්ධිකො ච පුනබ්භවො. කතමො කම්මභවො: පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො, අයං කම්මභවො. කතමො පටිසන්ධිකො පුනබ්භවො: පටිසන්ධිකො රූපං වෙදනා{1} සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං, අයං පටිසන්ධිකො පුනබ්භවො. භවෙ න තිට්ඨෙති නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච අභිසංඛාරසහගතං විඤ්ඤාණඤ්ච කම්මභවඤ්ච පටිසන්ධිකඤ්ච පුනබ්භවං පජහන්තො විනොදෙන්තො බ්යන්තීකරොන්තො අනභාවං ගමෙන්තො කම්මභවෙ න තිට්ඨෙය්ය, පටිසන්ධිකෙ පුනබ්භවෙ න තිට්ඨෙය්ය, න සන්තිට්ඨෙය්යාති ‘පනුජ්ජ විඤ්ඤාණං භවෙ න තිට්ඨෙ. ‘
තෙනාහ භගවා:
“යං කිඤ්චි සම්පජානාසි (මෙත්තගූති භගවා) උද්ධං අධො තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙ, එතෙසු නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච පනුජ්ජ විඤ්ඤාණං භවෙ න තිට්ඨෙ”ති
4. 8.
එවංවිහාරී සතො අප්පමත්තො භික්ඛු චරං හිත්වා මමායිතානි, ජාතිං ජරං{1} සොකපරිද්දවඤ්ච{2} ඉධෙව විද්වා පජහෙය්ය දුක්ඛං.
එවංවිහාරී සතො අප්පමත්තොති ‘එවංවිහාරී’ති: නන්දිඤ්ච නිවෙසනඤ්ච අභිසංඛාරසහගතවිඤ්ඤාණඤ්ච කම්මභවඤ්ච පටිසන්ධිකඤ්ච පුනබ්භවං පජහන්තො විනොදෙන්තො බ්යන්තීකරොන්තො අනභාවං ගමෙන්තොති ‘එවංවිහාරී’. සතොති: චතුහි කාරණෙහි සතො: කායෙ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානං භාවෙන්තො -පෙ- සො වුච්චති සතො. අප්පමත්තොති: සක්කච්චකාරී සාතච්චකාරී අට්ඨිතකාරී අනොලීනවුත්තී අනික්ඛිත්තඡන්දො අනික්ඛිත්තධුරො අප්පමත්තො කුසලෙසු ධම්මෙසු. කථාහං අපරිපූරං වා සීලක්ඛන්ධං පරිපූරෙය්යං, පරිපූරං වා සීලක්ඛන්ධං තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුගණ්හෙය්ය’න්ති{3} යො තත්ථ ඡන්දො ච වායාමො ච උස්සාහො ච උස්සොළ්හි ච අප්පටිවානී ච සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච ආතප්පං පධානං අධිට්ඨානං අනුයොගො අප්පමත්තො අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසු, කථාහං අපරිපූරං වා සමාධික්ඛන්ධං-පඤ්ඤාක්ඛන්ධං-විමුත්තික්ඛන්ධං-විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධං පරිපූරෙය්යං, පරිපූරං වා විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධං තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාය අනුගණ්හෙය්ය’න්ති{3}. යො තත්ථ ඡන්දො ච වායාමො ච උස්සාහො ච උස්සොළ්හී ච අප්පටිවානී ච සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච ආතප්පං පධානං අධිට්ඨානං අනුයොගො අප්පමත්තො අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසු, කථාහං අභිඤ්ඤාතං වා දුක්ඛං පරිජානෙය්යං, අප්පහීනෙ වා කිලෙසෙ පජහෙය්යං, අභාවිතං වා මග්ගං භාවෙය්යං, අසච්ඡිකතං වා නිරොධං සච්ඡිකරෙය්ය’න්ති යො තත්ථ ඡන්දො ච වායාමො ච උස්සාහො ච උස්සොළ්හි ච අප්පටිවානී ච සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච ආතප්පං පධානං අධිට්ඨානං අනුයොගො අප්පමත්තො අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසූ’ති ‘එවංවිහාරී සතො අප්පමත්තො.
භික්ඛු චරං හිත්වා මමායිතානීති: ‘භික්ඛූ’ති පුථුජ්ජන කල්යාණකො වා භික්ඛු සෙඛො වා{1} භික්ඛු. චරන්ති: චරන්තො විහරන්තො ඉරීයන්තො වත්තෙන්තො පාලෙන්තො යපෙන්තො යාපෙන්තො. මමායිතානීති: ද්වෙ මමත්තා: තණ්හාමමත්තං ච දිට්ඨිමමත්තං ච -පෙ- ඉදං තණ්හාමමත්තං -පෙ- ඉදං දිට්ඨිමමත්තං. තණ්හාමමත්තං පහාය දිට්ඨිමමත්තං පටිනිස්සජිත්වා මමත්තෙ ජහිත්වා චජිත්වා පජහිත්වා පරිච්චජිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති ‘භික්ඛු චරං හිත්වා මමායිතානි.’
ජාතිං ජරං සොකපරිද්දවං ච ඉධෙව විද්වා පජහෙය්ය දුක්ඛන්ති: ‘ජාතී’ති: යා තෙසං තෙසං සත්තානං -පෙ- ජරන්ති: යා තෙසං තෙසං සත්තානං -පෙ- සොකොති: ඤාතිබ්යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස -පෙ- පද්දරිවන්ති{2} ඤාතිබ්යසනෙන වා ඵුට්ඨස්ස -පෙ- ඉධාති: ඉමිස්සා දිට්ඨියා -පෙ- ඉමස්මිං ලොකෙ. විද්වාති: විජ්ජාගතො ඤාණී විභාවී මෙධාවී. දුක්ඛන්ති: ජාතිදුක්ඛං -පෙ- දොමනස්සුපායාසදුක්ඛං. ජාති ජරං සොකපරිද්දවඤ්ච ඉධෙව විද්වා පජහෙය්ය දුක්ඛන්ති: විජ්ජාගතො ඤාණී විභාවී මෙධාවී{3} ඉධෙව ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච සොකපරිද්දවඤ්ච පජහෙය්ය විනොදෙය්ය බ්යන්තීකරෙය්ය අනභාවං ගමෙය්යාති ‘ජාතිං ජරං සොකපරිද්දවඤ්ච ඉධෙව විද්වා පජහෙය්ය දුක්ඛං’.
තෙනාහ භගවා:
“එවංවිහාරී සතො අප්පමත්තො භික්ඛු චරං හිත්වා මමායිතානි ජාතිං ජරං සොකපරිද්දවඤ්ච ඉධෙව විද්වා පජහෙය්ය දුක්ඛ”න්ති.
4. 9.
එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනො සුකිත්තිතං ගොතම නූපධීකං, අද්ධා හි භගවා පහාසි දුක්ඛං තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො.
එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනොති: එත’න්ති: තුය්හං වචනං බ්යප්පථං{3} දෙසනා අනුසිට්ඨිං{4} අභිනන්දාමීති නන්දාමි අභිනන්දාමි මොදාමි අනුමොදාමි ඉච්ඡාමි සාදියාමි පත්ථයාමි පිහයාමි අභිජප්පාමි. මහෙසිනොති මහෙසි භගවා: මහන්තං සීලක්ඛන්ධං. එසි ගවෙසි පරියෙසීති මහෙසි -පෙ- ‘කහං නරාසභො’ති මහෙසීති ‘එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනො’
සුකිත්තිතං ගොතම නූපධීකන්ති ‘සුකිත්තිත’න්ති සුකිත්තිතං සු ආචික්ඛිතං සුදෙසිතං සුපඤ්ඤපිතං සුපට්ඨපිතං සුවිවරිතං සුවිභජිතං සුඋත්තානීකතං සුපකාසිතන්ති ‘සුකිත්තිතං’.
ගොතම නූපධීකන්ති උපධී වුච්චන්ති{1} කිලෙසා ච ඛන්ධා ච අභිසඞ්ඛාරා ච. උපධිපහානං උපධිවුපසමං උපධිපටිනිස්සග්ගං උපධිපටිප්පස්සද්ධිං{2} අමතං නිබ්බානන්ති ‘සුකිත්තිතං ගොතමනූපධීකං’.
අද්ධා හි භගවා පහාසි දුක්ඛන්ති’ ‘අද්ධා’ති එකංසවචනං{3} නිස්සංසයවචනං නික්කඞ්ඛාවචනං අද්වෙජ්ඣවචනං අද්වෙළ්හකවචනං නියොගවචනං{4} අපන්නකවචනං අවත්ථානවචනමෙතං ‘අද්ධා’ති භගවාති ගාරවාධිවචනං -පෙ- සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං ‘භගවා’ති. පහාසි දුක්ඛන්ති ජාතිදුක්ඛං ජරාදුක්ඛං ව්යාධිදුක්ඛං මරණදුක්ඛං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසදුක්ඛං පහාසි පජහි විනොදෙසි බ්යන්තීකරොසි අනභාවං ගමෙසීති ‘අද්ධා හි භගවා පහාසි දුක්ඛං’.
තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මොති තථා හි තෙ විදිතො තුලිතො තීරිතො විභූතො විභාවිතො එස ධම්මො ති ‘තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො’.
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“එතාභිනන්දාමි වචො මහෙසිනො සුකිත්තිතං ගොතම නූපධීකං, අද්ධාහි භගවා පහාසි දුක්ඛං තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො”ති.
4. 10.
තෙ චාපි නූන පජහෙය්යු දුක්ඛං{5} යෙ ත්වං මුනී අට්ඨිතං{6} ඔවදෙය්ය, තං තං නමස්සාමි සමෙච්ච නාගං අප්පෙව මං භගවා අට්ඨිතං ඔවදෙය්ය.
තෙ චාපි නූන පජහෙය්යු දුක්ඛන්ති: ‘තෙචාපී’ති: ඛත්තියා ච බ්රාහ්මණා ච වෙස්සා ච සුද්දා ච ගහට්ඨා ච පබ්බජිතා ච දෙවා ච{7} මනුස්සා ච. පජහෙය්යු දුක්ඛන්ති ජාතිදුක්ඛං ජරාදුක්ඛං ව්යාධිදුක්ඛං මරණදුක්ඛං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසදුක්ඛං පජහෙය්යුං විනොදෙය්යුං බ්යන්තීකරෙය්යුං අනභාවං ගමෙය්යුන්ති ‘තෙ චාපි නූන පජහෙය්යු දුක්ඛං’.
යෙ ත්වං මුනී අට්ඨිතං ඔවදෙය්යාති: ‘යෙති: ඛත්තියෙ ච බ්රාහ්මණෙ ච වෙස්සෙ ච සුද්දෙ ච ගහට්ඨෙ ච පබ්බජිතෙ ච දෙවෙ ච මනුස්සෙ ච. ත්වන්තී: භගවන්තං භණති. මුනීති ‘මොනං’ වුච්චති ඤාණං -පෙ- සඞ්ගජාලමතිච්ච සො මුනී. අට්ඨිතං ඔවදෙය්යාති: අට්ඨිතං ඔවදෙය්ය සක්කච්චං ඔවදෙය්ය, අභිණ්හං ඔවදෙය්ය, පුනප්පුනං ඔවදෙය්ය, අනුසාසෙය්යාති යෙ ත්වං මුනී අට්ඨිතං ඔවදෙය්ය.’
තං තං නමස්සාමි සමෙච්ච නාගන්ති: ‘තන්ති’ භගවන්තං භණති. නමස්සාමීති කායෙන වා නමස්සාමි, වාචාය වා නමස්සාමි, චිත්තෙන වා නමස්සාමි අන්වත්ථපටිපත්තියා වා නමස්සාමි, ධම්මානුධම්මපටිපත්තියා වා නමස්සාමි, සක්කරොමි, ගරුකරොමි{1}, මානෙමි, පූජෙමි. සමෙච්චාති සමෙච්ච අභිසමෙච්ච සමාගන්ත්වා අභිසමාගන්ත්වා සම්මුඛා තං නමස්සාමි. නාගන්ති නාගො ච භගවා, ‘ආගුං න කරොතීති නාගො, න ගච්ඡන්තීති නාගො, න ආගච්ඡන්තීති නාගො. කථං භගවා ආගුං න කරොතීති නාගො: ‘ආගු’ වුච්චති පාපකා අකුසලා ධම්මා සංකිලෙසිකා පොනොභවිකා සදරා දුක්ඛවිපාකා ආයතිං ජරාමරණීයා.
12 “ආගුං න කරොති කිඤ්චි ලොකෙ (සභියාති භගවා) සබ්බසංයොගෙ විසජ්ජ බන්ධනානි,{2} සබ්බත්ථ න සජ්ජතී විමුත්තො නාගො තාදී පවුච්චතෙ තථත්තා”ති.{a}
එවං භගවා ‘ආගුං න කරොතීති නාගො.
කථං න භගවා න ගච්ඡතීති නාගො: භගවා න ඡන්දාගතිං ගච්ඡති, න දොසාගතිං ගච්ඡති, න මොහාගතිං ගච්ඡති, න භයාගතිං ගච්ඡති, න රාගවසෙන ගච්ඡති, න දොසවසෙන ගච්ඡති, න මොහවසෙන ගච්ඡති, න මානවසෙන ගච්ඡති, න දිට්ඨිවසෙන ගච්ඡති, න උද්ධච්චවසෙන ගච්ඡති, න විචිකිච්ඡාවසෙන ගච්ඡති, න අනුසයවසෙන ගච්ඡති, න වග්ගෙහි ධම්මෙහි සායති, නිය්යති වුය්හති සංහරීයති. එවං භගවා ‘න ගච්ඡතී’ති නාගො.
කථං භගවා න ආගච්ඡතීති නාගො: සොතාපත්තිමග්ගෙ යෙ කිලෙසා පහීනා තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති න පච්චෙති, න පච්චාගච්ඡති. සකදාගාමිමග්ගෙන-අනාගාමිමග්ගෙන-අරහත්තමග්ගෙන යෙ කිලෙසා පහීනා තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති, න පච්චෙති න පච්චාගච්ඡති. එවං න ආගච්ඡතී’ති ‘නාගොති’. ‘තං තං නමස්සාමි සමෙච්ච නාගං’.
අප්පෙව මං භගවා ඔවදෙය්යාති. අප්පෙව මං භගවා අට්ඨිතං ඔවදෙය්ය, සක්කච්චං ඔවදෙය්ය, අභිණ්හං ඔවදෙය්ය, පුනප්පුනං ඔවදෙය්ය, අනුසාසෙය්යාති ‘අප්පෙව මං භගවා අට්ඨිතං ඔවදෙය්ය’.
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“තෙ චාපි නූන පජහෙය්යු දුක්ඛං යෙ ත්වං මුනී අට්ඨිතං ඔවදෙය්ය, තං තං නමස්සාමි සමෙච්ච නාගං අප්පෙව මං භගවා අට්ඨිතං ඔවදෙය්යා”ති.
4. 11.
යං බ්රාහ්මණං වෙදගුං{1} ආභිජඤ්ඤා අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්තං, අද්ධා හි සො ඔඝමිමං අතාරි තිණ්ණො ච පාරං අඛිලො අකඞ්ඛො.
යං බ්රාහ්මණං වෙදගුං ආභිජඤ්ඤාති ‘බ්රාහ්මණො’ති සත්තන්නං ධම්මානං බාහිතත්තා බ්රාහ්මණො: සක්කායදිට්ඨි බාහිතා හොති, විචිකිච්ඡා බාහිතා හොති, සීලබ්බතපරාමාසො බාහිතො හොති, රාගො බාහිතො හොති, දොසො බාහිතො හොති, මොහො බාහිතො හොති, මානො බාහිතො හොති, බාහිතාස්ස හොන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා සංකිලෙසිකා පොනොභවිකා සදරා දුක්ඛවිපාකා ආයතිං ජාතිජරාමරණීයා.
13. “බාහෙත්වා සබ්බපාපකානි (සභියාති භගවා) විමලො සාධු සමාහිතො ඨිතත්තො, සංසාරමතිච්ච කෙවලී සො අසිතො තාදී පවුච්චතෙ ස බ්රහ්මා”{a}
වෙදගූති: ‘වෙදො’ වුච්චති චතුසු මග්ගෙසු ඤාණං -පෙ- සබ්බවෙරමතිච්ච වෙදගූ සො. ආභිජඤ්ඤාති අභිජානෙය්ය, ආජානෙය්ය, විජානෙය්ය, පටිවිජානෙය්ය, පටිවිජ්ඣෙය්යාති ‘යං බ්රාහ්මණං වෙදගුං ආභිජඤ්ඤා.’
අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්තන්ති: ‘අකිඤ්චනං’ ති: රාගකිඤ්චනං දොසකිඤ්චනං මොහකිඤ්චනං මානකිඤ්චනං දිට්ඨිකිඤ්චනං කිලෙසකිඤ්චනං දුච්චරිතකිඤ්චනං. යස්සෙතෙ කිඤ්චනා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා, සො වුච්චති ‘අකිඤ්චනො’. කාමාති: උද්දානතො ද්වෙ කාමා: වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති වත්ථුකාමා -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති කිලෙසකාමා. භවාති: ද්වෙ භවා: කම්මභවො ච පටිසන්ධිකො ච පුනබ්භවො -පෙ- අයං පටිසන්ධිකො පුනබ්භවො.
අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්තන්ති: අකිඤ්චනං පුග්ගලං කාමභවෙ ච අසත්තං අලග්ගං අලග්ගිතං අපළිබුද්ධං නික්ඛන්තං නිස්සටං විප්පමුත්තං{1} විසංයුත්තං විමරියාදීකතෙන චෙතසා විහරන්තන්ති ‘අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්තං’
අද්ධා හි සො ඔඝමිමං අතාරීති: ‘අද්ධා’ති: එකංසවචනං -පෙ- අවත්ථාපනවචනමෙතං ‘අද්ධා’ති. ඔඝන්ති: කාමොඝං භවොඝං දිට්ඨොඝං අවිජ්ජොඝං. අතාරීති: අතරි උත්තරි පතරි සමතික්කමි. වීතිවත්තයීති ‘අද්ධා හි සො ඔඝමිමං අතාරි.’
තිණ්ණො ච පාරං අඛිලො අකඞ්ඛොති: ‘තිණ්ණො’ති: කාමොඝං තිණ්ණො,{1} භවොඝං තිණ්ණො, දිට්ඨොඝං තිණ්ණො, අවිජ්ජොඝං තිණ්ණො, සංසාරපථං තිණ්ණො, උත්තිණ්ණො නිත්තිණ්ණො{2} අතික්කන්තො සමතික්කන්තො වීතිවත්තො, සො වුත්ථවාසො{3} චිණ්ණචරණො ගතද්ධො ගතදිසො ගතකොටිකො පාලිතබ්රහ්මචරියො උත්තමදිට්ඨිප්පත්තො භාවිතමග්ගො පහීනකිලෙසො පටිවිද්ධාකුප්පො සච්ඡිකතනිරොධො. දුක්ඛං තස්ස පරිඤ්ඤාතං, සමුදයො පහීනො, මග්ගො භාවිතො, නිරොධො සච්ඡිකතො, අභිඤ්ඤෙය්යං අභිඤ්ඤාතං, පරිඤ්ඤෙය්යං පරිඤ්ඤාතං, පහාතබ්බං පහීනං, භාවෙතබ්බං භාවිතං, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකතං. සො උක්ඛිත්තපලිඝො සඞ්කිණ්ණපරිඛො අබ්බූළ්හෙසිකො නිරග්ගලො අරියො පන්නධජො පන්නභාරො විසඤ්ඤුත්තො පඤ්චඞ්ගවිප්පහීනො ඡළඞ්ගසමන්නාගතො එකාරක්ඛො චතුරපස්සෙනො පනුණ්ණපච්චෙකසච්චො සමවයසට්ඨෙසනො අනාවිලසඞ්කප්පො පස්සද්ධකායසංඛාරො සුවිමුත්තචිත්තො සුවිමුත්තපඤ්ඤො කෙවලී වුසිත්වා උත්තමපුරිසො පරමපුරිසො පරමප්පත්තිපත්තො.{4}
සො නෙව ආචිනාති, න අපචිනාති, අපචිනිත්වා ඨිතො, නෙව පජහති, න උපාදියති, පජහිත්වා ඨිතො, නෙව විසිනෙති, නඋස්සිනෙති, විසිනෙත්වා ඨිතො. නෙව ධූපෙති, න සන්ධූපෙති, විධූපෙත්වා ඨිතො. අසෙඛෙන සීලක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතත්තා ඨිතො.
අසෙඛෙන සමාධික්ඛන්ධෙන-පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන-විමුත්තික්ඛන්ධෙන-විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො ඨිතො. සච්චං සම්පටිපාදියිත්වා{1} ඨිතො. එජං සමතික්කමිත්වා ඨිතො. කිලෙසග්ගිං පරියාදියිත්වා ඨිතො. අපරි ගමනතාය ඨිතො, කථං සමාදාය ඨිතො, මුත්තිපටිසෙවනතාය{2} ඨිතො. මෙත්තාය පාරිසුද්ධියා ඨිතො, කරුණාය-මුදිතාය-උපෙක්ඛාය පරිසුද්ධියා ඨිතො, අච්චන්තපාරිසුද්ධියා ඨිතො, අකම්මයතාය,{3} පරිසුද්ධියා ඨිතො, විමුත්තත්තා ඨිතො, සංතුසිතත්තා{4} ඨිතො, ඛන්ධපරියන්තෙ ඨිතො, ධාතුපරියන්තෙ ඨිතො, ආයතනපරියන්තෙ ඨිතො, ගතිපරියන්තෙ ඨිතො, උප්පත්තිපරියන්තෙ ඨිතො, පටිසන්ධිපරියන්තෙ ඨිතො, භවපරියන්තෙ ඨිතො, සංසාරපරියන්තෙ ඨිතො, වට්ටපරියන්තෙ ඨිතො, අන්තිමෙ භවෙ ඨිතො, අන්තිමෙ සමුස්සයෙ ඨිතො, අන්තිමදෙහධරො අරහා.
14. “තස්සායං පච්ඡිමකොටි{5}-චරිමොයං සමුස්සයො, ජාතිමරණ{6} සංසාරො-නත්ථි තස්ස පුනබ්භවො”ති
තිණ්ණො ච පාරන්ති ‘පාරං’ වුච්චති අමතං නිබ්බානං “යො සො සබ්බසංඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං” සො පාරගතො පාරප්පත්තො{7} අන්තගතො අන්තප්පත්තො{8}. කොටිගතො කොටිප්පත්තො පරියන්තගතො පරියන්තප්පත්තො වොසානගතො වොසානප්පත්තො තාණගතො තාණප්පත්තො ලෙනගතො ලෙනප්පත්තො සරණගතො සරණප්පත්තො අභයගතො අභයප්පත්තො අච්චුතගතො අච්චුතප්පත්තො{9} අමතගතො අමතප්පත්තො{10} නිබ්බානගතො නිබ්බානප්පත්තො සො වුත්ථවාසො චිණ්ණචරණො{11} -පෙ- ජාතිමරණසංසාරො නත්ථි තස්ස පුනබ්භවො”ති ‘තිණ්ණො ච පාරං’.
අඛිලොති රාගො ඛිලො දොසො ඛිලො මොහො ඛිලො කොධො ඛිලො උපනාහො ඛිලො -පෙ- සබ්බාකුසලාභිසංඛාරා ඛිලා, යස්සෙතෙ ඛිලා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා, සො වුච්චති ‘අඛිලො’.
අකඞ්ඛොති දුක්ඛෙ කඞ්ඛා, දුක්ඛසමුදයෙ කඞ්ඛා, දුක්ඛනිරොධෙ කඞ්ඛා, දුක්ඛනිරොධගාමිණියා පටිපදාය කඞ්ඛා, පුබ්බන්තෙ කඞ්ඛා, අපරන්තෙ කඞ්ඛා, පුබ්බන්තාපරන්තෙ කඞ්ඛා, ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කඞ්ඛා. යා එවරූපා කඞ්ඛා කඞ්ඛායනා කඞ්ඛායිතත්තං විමති විචිකිච්ඡා ද්වෙළ්හකං ද්වෙධාපථො සංසයො අනෙකංසගාහො ආසප්පනා පරිසප්පනා අපරියොගාහනා ථම්භිතත්තං{1} චිත්තස්ස මනොවිලෙඛො. යස්සෙතෙ කඞ්ඛා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා, සො වුච්චති ‘අකඞ්ඛොති’ තිණ්ණො ච පාරං අඛිලො අකඞ්ඛො’.
තෙනාහ භගවා:
“යං බ්රාහ්මණං වෙදගුං ආභිජඤ්ඤා අකිඤ්චනං කාමභවෙ අසත්තං, අද්ධා හි සො ඔඝමිමං අතාරි තිණ්ණො ච පාරං අඛිලො අකඞ්ඛො”ති.
4. 12.
විද්වා ච යො වෙදගූ නරො ඉධ භවාභවෙ සඞ්ගමිමං විසජ්ජ, සො වීතතණ්හො අනීඝො නිරාසො අතාරි{2} සො ජාතිජරන්ති බ්රූමි.
විද්වා ච යො වෙදගූ නරො ඉධාති ‘විද්වා’ති විද්වා විජ්ජාගතො ඤාණී විභාවී මෙධාවී. යො ති යාදිසො -පෙ- දෙවො වා මනුස්සො වා. වෙදගූති ‘වෙදා’ වුච්චන්ති චතුසු මග්ගෙසු ඤාණං “පඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්රියං පඤ්ඤාබලං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො වීමංසා විපස්සනා සම්මාදිට්ඨි.” තෙහි වෙදෙහි ජාතිජරාමරණස්ස අන්තගතො අන්තප්පත්තො{3} කොටිගතො කොටිප්පත්තො පරියන්තගතො පරියන්තප්පත්තො වොසානගතො වොසානප්පත්තො තාණගතො තාණප්පත්තො ලෙනගතො ලෙනප්පත්තො සරණගතො සරණප්පත්තො අභයගතො අභයප්පත්තො අච්චුතගතො අච්චුතප්පත්තො අමතගතො අමතප්පත්තො නිබ්බානගතො නිබ්බානප්පත්තො. ‘වෙදානං වා අන්තගතො’ති වෙදගූ, ‘වෙදෙහි වා අන්තගතො’ති වෙදගූ’ සත්තන්නං වා ධම්මානං{4} විදිතත්තා වෙදගූ: සක්කායදිට්ඨි විදිතා හොති, විචිකිච්ඡා-සීලබ්බතපරාමාසො-රාගො-දොසො-මොහො-මානො විදිතො හොති, විදිතාස්ස{5} හොන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා සංකිලෙසිකා පොනොභවිකා{6} සදරා දුක්ඛවිපාකා ආයතිං ජාතිජරාමරණීයා:
15. “වෙදානි විචෙය්ය කෙවලානි (සභියාති භගවා) සමණානං යානි පත්ථී{1} බ්රාහ්මණානං සබ්බවෙදනාසු වීතරාගො සබ්බං වෙදමතිච්ච වෙදගූ සො{a}”ති.{2}
නරොති: සත්තො නරො මානවො පොසො පුග්ගලො ජීවො ජාගු{3} ජන්තු ඉන්දගු හින්දගු මනුජො. ඉධාති ඉමිස්සා දිට්ඨියා -පෙ- ඉමස්මිං මනුස්සලොකෙ ‘විද්වා ච යො වෙදගූ නරො ඉධ’.
භවාභවෙ සඞ්ගමිමං විසජ්ජාති-‘භවාභවෙ’ති: භවාභවෙ කම්මභවෙ පුනබ්භවෙ, කාමභවෙ කම්මභවෙ කාමභවෙ පුනබ්භවෙ, රූපභවෙ කම්මභවෙ රූපභවෙ පුනබ්භවෙ, අරූපභවෙ කම්මභවෙ අරූපභවෙ පුනබ්භවෙ පුනප්පුනභවෙ පුනප්පුනගතියා පුනප්පුනඋප්පත්තියා පුනප්පුනපටිසන්ධියා{4} පුනප්පුනඅත්තභාවාභිනිබ්බත්තියා. සඞ්ගාති සත්තසඞ්ගා: රාගසඞ්ගො දොසසඞ්ගො මොහසඞ්ගො මාන-දිට්ඨි-කිලෙසසඞ්ගො දුච්චරිතසඞ්ගො. විසජ්ජාති: සඞ්ගෙ වොස්සජිත්වා{5} වා විසජ්ජ, අථවා සඞ්ගෙ බද්ධෙ විබද්ධෙ ආබද්ධෙ{6} ලග්ගෙ ලග්ගිතෙ පළිබුද්ධෙ{7} බන්ධනෙ ඵොටයිත්වා{8} වා විසජ්ජ, යථා වය්හං වා රථං වා සකටං වා සන්දමානිකං වා සජ්ජං විසජ්ජං කරොන්ති විකොපෙන්ති, එවමෙව{9} සඞ්ගෙ වොස්සජිත්වා වා විසජ්ජ අථවා සඞ්ගෙ බද්ධෙ විබද්ධෙ ආබද්ධෙ ලග්ගෙ ලග්ගිතෙ පළිබුද්ධෙ බන්ධනෙ ඵොටයිත්වා වා විසජ්ජාති ‘භවාභවෙ සඞ්ගමිමං විසජ්ජ.’
සො වීතතණ්හො අනීඝො නිරාසො අතාරි සො ජාතිජරන්ති බ්රූමීති ‘තණ්හා’ති: රූපතණ්හා, -පෙ- ධම්මතණ්හා, යස්සෙසා තණ්හා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා, සො වුච්චති වීතතණ්හො විගතතණ්හො චත්තතණ්හො වන්තතණ්හො මුත්තතණ්හො පහීනතණ්හො පටිනිස්සට්ඨතණ්හො වීතරාගො චන්නරාගො පහීනරාගො පටිනිස්සට්ඨරාගො නිච්ඡාතො නිබ්බුතො සීතිභූතො සුඛපටිසංවෙදී බ්රහ්මභූතෙන අත්තනා විහරතීති සො වීතතණ්හො.
අනීඝොති රාගො නීඝො, දොසො නීඝො, මොහො නීඝො, කොධො නීඝො, උපනාහො -පෙ- සබ්බාකුසලාභිසංඛාරා නීඝා, යස්සෙතෙ නීඝා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා, සො වුච්චති ‘අනීඝො’ නිරාසොති ‘ආසා’ වුච්චති තණ්හා, “යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං.” යස්සෙසා ආසා තණ්හා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා, සො වුච්චති ‘නිරාසො’. ජාතීති “යා තෙසං තෙසං සත්තානං -පෙ- ආයතනානං පටිලාභො. ජරාති: යා තෙසං තෙසං සත්තානං -පෙ- ඉන්ද්රියානං පරිපාකො, අයං වුච්චති ජරා. සො වීතතණ්හො අනීඝො නිරාසො අතාරි සො ජාතිජරන්ති බ්රූමීති යො සො වීතතණ්හො ච අනීඝො ච නිරාසො ච සො ඛො ජාතිජරා මරණං අතරි උත්තරි පතරි සමතික්කමි වීතිවත්තයීති, බ්රූමි ආචික්ඛාමි දෙසෙමි පඤ්ඤපෙමි පට්ඨපෙමි විවරාමි විභජාමි උත්තානීකරොමි පකාසෙමීති ‘සො වීතතණ්හො අනීඝො නිරාසො අතාරි සො ජාතිජරන්ති බ්රූමී.’
තෙනාහ භගවා:
“විද්වා ච යො වෙදගූ නරො ඉධ භවාභවෙ සඞ්ගමිමං විසජ්ජ, සො වීතතණ්හො අනීඝො නිරාසො අතාරි සො ජාතිජරන්ති බ්රූමී”ති
සහ ගාථාපරියොසානා{1} -පෙ- සත්ථා මෙ භගවා සාවකොහමස්මීති.
මෙත්තගූ සුත්තනිද්දෙසො චතුත්ථො
5. ධොතක සුත්තනිද්දෙසො
5. 1.
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙ තං (ඉච්චායස්මා ධොතකො) වාචා’භිකඞ්ඛාමි මහෙසි තුය්හං, තව සුත්වාන නිග්ඝොසං සික්ඛෙ නිබ්බානමත්තනො.
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙ තන්ති ‘පුච්ඡා’ති{1} තිස්සො පුච්ඡා: අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා, දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා -පෙ- ඉමා තිස්සො පුච්ඡා -පෙ- නිබ්බානපුච්ඡා. පුච්ඡාමි තන්ති: පුච්ඡාමි තං, යාචාමි තං, අජ්ඣෙසාමි තං, පසාදෙමි තං, කථයස්සු මෙ’ති ‘පුච්ඡාමි තං.’ භගවාති ගාරවාධිවචන මෙතං -පෙ- සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං භගවාති. බ්රූහි මෙ තන්ති බ්රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජ{2} උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති ‘පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙ තං’.
ඉච්චායස්මා ධොතකොති: ‘ඉච්චා’ති පදසන්ධි{3} -පෙ- ආයස්මාති පියවචනං ගරුවචනං සගාරවසප්පතිස්යාධිවචන මෙතං ‘ආයස්මා’ති. ධොතකොති: තස්ස බ්රාහ්මණස්ස නාමං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්යං නිරුත්ති බ්යඤ්ජනං අභිලාපොතී ‘ඉච්චායස්මා ධොතකො’.
වාචාභි කඞ්ඛාමි මහෙසි තුය්හන්ති: තුය්හං වචනං බ්යප්පථං දෙසනං අනුසිට්ඨිං{4} කඞ්ඛාමි අභිකඞ්ඛාමි ඉච්ඡාමි සාදියාමි පත්ථයාමි පිහයාමි අභිජප්පාමි. මහෙසීති මහෙසි භගවා, මහන්තං සීලක්ඛන්ධං එසි ගවෙසි පරියෙසීති මහෙසී -පෙ- කහං නරාසභො’ති මහෙසීති ‘වාචාභිකඞ්ඛාමි මහෙසි තුය්හං.’
තව සුත්වාන නිග්ඝොසන්ති තුය්හං වචනං බ්යප්පථං දෙසනං අනුසිට්ඨිං සුත්වා සුණිත්වා උග්ගහෙත්වා උපධාරයිත්වා උපලක්ඛයිත්වාති{5} ‘තව සුත්වාන නිග්ඝොසං.’
සික්ඛෙ නිබ්බානමත්තනොති: ‘සික්ඛා’ති තිස්සො සික්ඛා: අධිසීලසික්ඛා අධිචිත්තසික්ඛා අධිපඤ්ඤාසික්ඛා. -පෙ- අයං අධිපඤ්ඤාසික්ඛා. නිබ්බානමත්තනොති අත්තනො රාගස්ස නිබ්බාපනාය දොසස්ස නිබ්බාපනාය, මොහස්ස නිබ්බාපනාය, කොධස්ස නිබ්බාපනාය උපනාහස්ස නිබ්බාපනාය -පෙ- සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරානං සමාය උපසමාය වූපසමාය නිබ්බාපනාය පටිනිස්සග්ගාය පටිප්පස්සද්ධියා අධිසීලම්පි සික්ඛෙය්ය, අධිචිත්තම්පි සික්ඛෙය්ය, අධිපඤ්ඤම්පි සික්ඛෙය්ය, ඉමා තිස්සො සික්ඛායො, ආවජ්ජන්තො සික්ඛෙය්ය, ජානන්තො සික්ඛෙය්ය, පස්සන්තො සික්ඛෙය්ය, පච්චවෙක්ඛන්තො සික්ඛෙය්ය, චිත්තං සමාදහන්තො{1} සික්ඛෙය්ය, සද්ධාය අධිමුච්චන්තො සික්ඛෙය්ය, විරියං පග්ගණ්හන්තො සික්ඛෙය්ය, සතිං උපට්ඨපෙන්තො සික්ඛෙය්ය, චිත්තං සමාදහන්තො සික්ඛෙය්ය, පඤ්ඤාය පජානන්තො සික්ඛෙය්ය, අභිඤ්ඤෙය්යං අභිජානන්තො සික්ඛෙය්ය, පරිඤ්ඤස්යං පරිජානන්තො සික්ඛෙය්ය, පහාතබ්බං පජහන්තො සික්ඛෙය්ය, භාවෙතබ්බං භාවෙන්තො සික්ඛෙය්ය, සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොන්තො සික්ඛෙය්ය, ආචරෙය්ය සමාචරෙය්ය සමාදාය වත්තෙය්යාති ‘සික්ඛෙ නිබ්බානමත්තනො. ‘
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙ තං (ඉච්චායස්මා ධොතකො) වාතාභිකඞ්ඛාමි මහෙසි තුය්හං, තව සුත්වාන නිග්ඝොසං සික්ඛෙ නිබ්බාන මත්තනො”ති.