ගෙධො වුච්චති තණ්හා යො රාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං.
කාමෙසු නාභිගිජ්ඣෙය්යාති කිලෙසකාමෙන වත්ථුකාමෙන නාභිගිජ්ඣෙය්ය න පළිබුද්ධෙය්ය අගිද්ධො අස්ස අගථිතො අමුච්ඡිතො අනජ්ඣාපන්නො වීතගෙධො විගතගෙධො චත්තගෙධො වන්තගෙධො මුත්තගෙධො පහීනගෙධො පටිනිස්සට්ඨගෙධො වීතරාගො විගතරාගො චත්තරාගො වන්තරාගො මුත්තරාගො පහීනරාගො පටිනිස්සට්ඨරාගො නිච්ඡාතො නිබ්බුතො සීතීභූතො සුඛපටිසංවෙදී බ්රහ්මභූතෙන අත්තනා විහරෙය්යාති. “කාමෙසු නාභිගිජ්ඣෙය්ය”.
මනසා නාවිලො සියා’ති: මනො’ති යං චිත්තං මනො මානසං පණ්ඩරං මනො මනායතනං මනින්ද්රියං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතු. කායදුච්චරිතෙන චිත්තං ආවිලං හොති ලුලිතං එරිතං ඝට්ටිතං චලිතං භන්තං අවුපසන්තං වචීදුච්චරිතෙන -පෙ- මනොදුච්චරිතෙන -පෙ- රාගෙන -පෙ- දොසෙන -පෙ- මොහෙන -පෙ- කොධෙන -පෙ- උපනාහෙන -පෙ- මක්ඛෙන -පෙ- පලාසෙන -පෙ- ඉස්සාය -පෙ- මච්ඡරියෙන -පෙ- මායාය -පෙ- සාඨෙය්යෙන -පෙ- ථම්භෙන -පෙ- සාරම්භෙන -පෙ- මානෙන -පෙ- අතිමානෙන -පෙ- මදෙන -පෙ- පමාදෙන -පෙ- සබ්බකිලෙසෙහි -පෙ- සබ්බදුච්චරිතෙහි -පෙ- සබ්බදරථෙහි
සබ්බපරිළාහෙහි -පෙ- සබ්බසන්තාපෙහි -පෙ- සබ්බාකුසලාහි සඞ්ඛාරෙහි චිත්තං ආවිලං හොති ලුලිතං එරිතං ඝට්ටිතං චලිතං භන්තං අවුපසන්තං, මනසා නාවිලොසියා’ති චිත්තෙන අනාවිලොසියා අලුලිතො අනෙරිතො අඝට්ටිතො අචලිතො අභන්තො වූපසන්තො ආවිලකරෙ කිලෙසෙ ජහෙය්ය පජහෙය්ය විනොදෙය්ය බ්යන්තීකරෙය්ය අනභාවං ගමෙය්ය ආවිලකරෙහි කිලෙසෙහි ච ආරතො අස්ස විරතො පටිවිරතො නික්ඛන්තො නිස්සටො විප්පමුත්තො විසඤ්ඤුත්තො විමරියාදීකතෙන චෙතසා විහරෙය්යාති “මනසා නාවිලොසියා”.
කුසලො සබ්බධම්මානන්ති. “සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා”ති කුසලො සබ්බධම්මානං, “සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා”ති කුසලො සබ්බධම්මානං, “සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’ති කුසලො සබ්බධම්මානං, ‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’ති කුසලො සබ්බධම්මානං -පෙ- යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති කුසලො සබ්බධම්මානං, එවම්පි කුසලො සබ්බධම්මානං.
අථවා අනිච්චතො කුසලො සබ්බධම්මානං, දුක්ඛතො -පෙ- රොගතො-ගණ්ඩතො- සල්ලතො- අඝතො- ආබාධතො- පරතො- පලොකතො- ඊතිතො- උපද්දවතො- භයතො- උපසග්ගතො- චලතො- පභඞ්ගුතො- අද්ධුවතො- අතාණතො- අලෙනතො- අසරණතො- අසරණීභූතතො- රිත්තතො- තුච්ඡතො- සුඤ්ඤතො- අනත්තතො- ආදීනවතො- විපරිණාමධම්මතො- අසාරකතො- අඝමූලතො- වධකතො- විභවතො- සාසවතො- සංඛතතො- මාරාමිසතො- ජාතිධම්මතො- ජරාධම්මතො- ව්යාධිධම්මතො- මරණතො-සොකපරිදෙව-දුක්ඛදොමනස්සුපායාසධම්මතො - සංකිලෙසිකධම්මතො- සමුදයතො- අත්ථංගමතො- අස්සාදතො- ආදීනවතො- නිස්සරණතො- කුසලො සබ්බධම්මානං, එවම්පි කුසලො සබ්බධම්මානං.
අථවා ඛන්ධකුසලො ධාතුකුසලො ආයතනකුසලො පටිච්චසමුප්පාදකුසලො සතිපට්ඨානකුසලො සම්මප්පධානකුසලො ඉද්ධිපාදකුසලො ඉන්ද්රියකුසලො බලකුසලො බොජ්ඣඞ්ගකුසලො මග්ගකුසලො ඵලකුසලො නිබ්බානකුසලො එවම්පි කුසලො සබ්බධම්මානං,
අථ වා සබ්බධම්මා වුච්චන්ති ද්වාදසායතනානි. චක්ඛුං චෙව රූපා ච සොතා ච සද්දා ච ඝානං ච ගන්ධා ච ජිව්හා ච රසා ච කායො ච ඵොට්ඨබ්බා ච මනො ච ධම්මා ච. යතො ච ඛො අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ආයතනෙසු ඡන්දරාගො පහීනො ච හොති උච්ඡින්නමූලො තාලාවත්ථුකතො අනභාවකතො{1} ආයතිං අනුප්පාදධම්මො, එත්තාවතාපි කුසලො සබ්බධම්මානන්ති ‘කුසලො සබ්බධම්මානං’.
සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙති: ‘සතො’ති චතූහි කාරෙණෙහි සතො: කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො, වෙදනාසු වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො, චිත්තෙ චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො, ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො.
අපරෙහි’පි චතූහි කාරණෙහි සතො: අසතිපරිවජ්ජනාය සතො, සතිකරණීයානං ධම්මානං කතත්තා සතො, සතිපටිපක්ඛානං{2} ධම්මානං හතත්තා සතො, සතිනිමිත්තානං ධම්මානං අපම්මුට්ඨත්තා සතො.
අපරෙහි’පි චතූහි කාරණෙහි සතො: සතියා සමන්නාගතත්තා සතො, සතියා වසිත්තා සතො, සතියා පාගුඤ්ඤෙන සමන්නාගතත්තා සතො, සතියා අපච්චොරොහණතාය{3} සතො.
අපරෙහි’පි චතූහි කාරණෙහි සතො: සත්තත්තා සතො, සන්තත්තා සතො, සමිතත්තා සතො, සන්තධම්මසමන්නාගතත්තා සතො, බුද්ධානුස්සතියා සතො, ධම්මානුස්සතියා සතො, සඞ්ඝානුස්සතියා සතො, සීලානුස්සතියා සතො, චාගානුස්සතියා සතො, දෙවතානුස්සතියා සතො, ආනාපානසතියා{4} සතො, මරණසතියා සතො, කායගතාසතියා සතො, උපසමානුස්සතියා සතො. යා සති අනුස්සති -පෙ- සම්මාසති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො එකායනමග්ගො. අයං වුච්චති සති. ඉමාය සතියා උපෙතො හොති සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො උප්පන්නො සමුප්පන්නො{5} සමන්නාගතො අයං වුච්චති සතො.
භික්ඛූති සත්තන්නං ධම්මානං භින්නත්තා භික්ඛු: සක්කායදිට්ඨි භින්නා, හොති, විචිකිච්ඡා භින්නා හොති, සීලබ්බතපරාමාසො භින්නො හොති, රාගො භින්නො හොති, දොසො භින්නො හොති, මොහො භින්නො හොති, මානො භින්නො හොති, භින්නා හොන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා සංකිලෙසිකා පොනොභවිකා සදරා දුක්ඛවිපාකා ආයතිං ජාතිජරාමරණීයා.
3. “පජ්ජෙන කතෙන{1} අත්තනා-(සභියාති භගවා) පරිනිබ්බා න ගතො විතිණ්ණකඞ්ඛො විභවඤ්ච භවඤ්ච විප්පහාය වුසිතවා ඛීණපුනබ්භවො{2} ස භික්ඛූ”ති සතො භික්ඛු
සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙති සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ: සතො ගච්ඡෙය්ය, සතො තිට්ඨෙය්ය, සතො නිසීදෙය්ය, සතො සෙය්යං කප්පෙය්ය, සතො අභික්කමෙය්ය, සතො පටික්කමෙය්ය, සතො ආලොකෙය්ය, සතො විලොකෙය්ය, සතො සම්මිඤ්ජෙය්ය,{3} සතො පසාරෙය්ය, සතො සඞ්ඝාටිපත්තචීවරං ධාරෙය්ය, සතො චරෙය්ය, විහරෙය්ය ඉරීයෙය්ය වත්තෙය්ය පාලෙය්ය යපෙය්ය යාපෙය්යා’ති “සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ”
තෙනාහ භගවා:
කාමෙසු නාභිගිජ්ඣෙය්ය-මනසා නාවිලො සියා කුසලො සබ්බධම්මානං-සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ’ති.
සහ ගාථාපරියොසානා යෙ තෙ බ්රාහ්මණෙන සද්ධිං එකච්ඡන්දා එකපයොගා එකාධිප්පායා එකවාසනවාසිතා තෙසං අනෙකපාණසහස්සානං විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි, යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති. තස්ස ච පන බ්රාහ්මණස්ස අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චි. සහ අරහත්තප්පත්තා අජිනජටාවාකචීරතිදණ්ඩකමණ්ඩලුකෙසා ච මස්සු ච අන්තරහිතා, අජිතො{4} භණ්ඩුකාසායවත්ථවසනො සඞ්ඝාටිවත්තචීවරධරො අන්වත්ථපටිපත්තියා පඤ්ජලිකො භගවන්තං නමස්සමානො නිසින්නො හොති: සත්ථා මෙ භන්තෙ, භගවා සාවකො ‘හමස්මීති.
අජිත සුත්තනිද්දෙසො සමත්තො.
2. තිස්සමෙත්තෙය්ය සුත්තනිද්දෙසො
2. 1.
කො’ධ සන්තුසිතො ලොකෙ (ඉච්චායස්මා තිස්සමෙත්තෙය්යො) කස්ස නො සන්ති ඉඤ්ජිතා කො උභන්තමභිඤ්ඤාය මජ්ඣෙ මන්තා න ලිප්පති කං බ්රූසි මහාපුරිසො’ති කො’ධ සිබ්බනිමච්චගා.
කො’ධ සන්තුසිතො ලොකෙ’ති: කො ලොකෙ තුට්ඨො සන්තුට්ඨො අත්තමනො පරිපුණ්ණසංකප්පොති ‘කොධ සන්තුසිතො ලොකෙ’.
ඉච්චායස්මා තිස්සමෙත්තෙය්යො’ති: ‘ඉච්චා’ති පදසන්ධි පදසංසග්ගො පදපාරිපූරි අක්ඛරසමවායො බ්යඤ්ජනසිලිට්ඨතා පදානුපුබ්බතා. නාමෙතං ඉච්චා’ති. ආයස්මා’ති, පියවචනං ගරුවචනං සගාරවසප්පතිස්සාධිවචනමෙතං ‘ආයස්මා’ති. තිස්සො’ති තස්ස බ්රාහ්මණස්ස නාමං සඞ්ඛා{1} සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්යං නිරුත්ති බ්යඤ්ජනං අභිලාපො. මෙත්තෙය්යො’ති තස්ස බ්රාහ්මණස්ස ගොත්තං සඞ්ඛා{1} සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො’ති ‘ඉච්චායස්මා තිස්සමෙත්තෙය්යො.’
කස්ස නො සන්ති ඉඤ්ජිතාති: තණ්හිඤ්ජිතං දිට්ඨිඤ්ජිතං මානිඤ්ජිතං කිලෙසිඤ්ජිතං කාමිඤ්ජිතං. කස්සිමෙ ඉඤ්ජිතා නත්ථි, න සන්ති න සංවිජ්ජන්ති නුපලබ්භන්ති, පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා’ති “කස්ස නො සන්ති ඉඤ්ජිතා.”
කො උභන්තමභිඤ්ඤායා’ති: කො උභො අන්තෙ අභිඤ්ඤාය ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා’ති ‘කො උභන්තමභිඤ්ඤාය’.
මජ්ඣෙ මන්තා න ලිප්පතී’ති: මජ්ඣෙ මන්තාය න ලිප්පති අලිත්තො අනුපලිත්තො නික්ඛන්තො නිස්සටො විප්පමුත්තො විසඤ්ඤුත්තො විමරියාදීකතෙන චෙතසා විහරතී ති, ‘මජ්ඣෙ මන්තා න ලිප්පති’.
කං බ්රූසි මහාපුරිසොතීති: මහාපුරිසො අග්ගපුරිසො සෙට්ඨපුරිසො විසෙට්ඨපුරිසො පාමොක්ඛපුරිසො උත්තමපුරිසො පධානපුරිසො පවරපුරිසො’ති. කං බ්රූසී: කං කථෙසි කං මඤ්ඤසි කං භණසි කං පස්සසි කං වොහරසීති. ‘කං බ්රූසි මහාපුරිසො’ති.
කො’ධ සිබ්බනිමච්චගා’ති කො ඉධ සිබ්බනිං තණ්හං අච්චගා{1} උපච්චගා අතික්කන්තො සමතික්කන්තො වීතිවත්තො’ති. කොධ සිබ්බනිමච්චගා’.
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“කො’ධ සන්තුසිතො ලොකෙ (ඉච්චායස්මා තිස්සමෙත්තෙය්යො) කස්ස නො සන්ති ඉඤ්ජිතා කො උභන්තමභිඤ්ඤාය මජ්ඣෙ මන්තා න ලිප්පති, කං බ්රූසි මහාපුරිසො’ති කො’ධ සිබ්බනිමච්චගා”ති.
2. 2.
කාමෙසු බ්රහ්මචරියවා (මෙත්තෙය්යාති භගවා) වීතතණ්හො සදා සතො සඞ්ඛාය නිබ්බුතො භික්ඛු තස්ස නො සන්ති ඉඤ්ජිතා.
කාමෙසු බ්රහ්මචරියවා’ති: ‘කාමා’ති උද්දානතො ද්වෙ කාමා වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති වත්ථුකාමා -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති කිලෙසකාමා.
බ්රහ්මචරියවා’ති ‘බ්රහ්මචරියං’ වුච්චති අසද්ධම්මසමාපත්තියා ආරති විරති පටිවිරති වෙරමණී අකිරියා අකරණං අනජ්ඣාපත්ති වෙලා-අනතික්කමො. අපි ච නිප්පරියායෙන බ්රහ්මචරියං වුච්චති අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, සෙය්යථීදං{2} සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි. යො ඉමිනා අරියෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන උපෙතො සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො{3} උප්පන්නො සමුප්පන්නො සමන්නාගතො, සො වුච්චති බ්රහ්මචරියවා. යථා ච ධනෙන ධනවා’ති වුච්චති, භොගෙන ‘භොගවා’ති වුච්චති, යසෙන ‘යසවා’ති වුච්චති, සිප්පෙන ’සිප්පවා’ති වුච්චති, සීලෙන ‘සීලවා’ති වුච්චති, විරියෙන ‘විරියවා’ති වුච්චති, පඤ්ඤාය ‘පඤ්ඤවා’ති වුච්චති විජ්ජාය ‘විජ්ජවා’ති, වුච්චති, එවමෙව යො ඉමිනා අරියෙන අට්ඨඞ්ගිකෙන මග්ගෙන උපෙතො සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො උප්පන්නො සමුප්පන්නො සමන්නාගතො සො වුච්චති බ්රහ්මචරියවාති ‘කාමෙසු බ්රහ්මචරියවා.’
මෙත්තෙය්යාති භගවා තං බ්රාහ්මණං ගොත්තෙන ආලපති. භගවා’ති ගාරවාධිවචනමෙතං -පෙ- සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං භගවාති ‘මෙත්තෙය්යාති භගවා.’
වීත තණ්හො සදා සතො’ති ‘තණ්හා’ති රූපතණ්හා -පෙ- ධම්මතණ්හා. යස්සෙසා තණ්හා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා{1} අභබ්බුප්පත්තියා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා, සො වුච්චති වීතතණ්හො විගතතණ්හො චත්තතණ්හො වන්තතණ්හො මුත්තතණ්හො පහීනතණ්හො පටිනිස්සට්ඨතණ්හො වීතරාගො විගතරාගො චත්තරාගො වන්තරාගො මුත්තරාගො පහීනරාගො පටිනිස්සට්ඨරාගො නිච්ඡාතො නිබ්බුතො සීතීභූතො සුඛපටිසංවෙදී{2} බ්රහ්මභූතෙන අත්තනා විහරති. සදා’ති සදා සබ්බදා සබ්බකාලං නිච්චකාලං ධුවකාලං සතතං සමිතං අබ්බොකිණ්ණං පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං{3} උදකොමිකාජාතං{4} අවීචිසන්තතිසහිතං ඵුස්සිතං{5} පුරෙභත්තං පච්ඡාභත්තං පුරිමං යාමං’ මජ්ඣිමං යාමං පච්ඡිමං යාමං කාළෙ ජුණ්හෙ වස්සෙ හෙමන්තෙ ගිම්හෙ පුරිමෙ වයොඛන්ධෙ මජ්ඣිමෙ වයොඛන්ධෙ පච්ඡිමෙ වයොඛන්ධෙ. සතො’ති චතූහි කාරණෙහි සතො: කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො වෙදනාසු වෙදනානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො, චිත්තෙ චිත්තානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො, ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො -පෙ- සො වුච්චති සතො’ති ‘වීතතණ්හො සදා සතො’.
සඞ්ඛාය නිබ්බුතො භික්ඛූ’ති: ‘සඞ්ඛා’ වුච්චති ඤාණං, යා පඤ්ඤා පජානනා විචයො පවිචයො -පෙ- අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි. සඞ්ඛායාති සඞ්ඛාය ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා, ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති සඞ්ඛාය ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා, ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’ති -පෙ- ‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’ති -පෙ- ‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’ති -පෙ- ’යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති සඞ්ඛාය ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා.
අථ වා අනිච්චතො සඞ්ඛාය ජානිත්වා -පෙ- දුක්ඛතො -පෙ- රොගතො -පෙ- ගණ්ඩතො -පෙ- සල්ලතො -පෙ- නිස්සරණතො සඞ්ඛාය ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා. නිබ්බුතො’ති රාගස්ස නිබ්බාපිතත්තා නිබ්බුතො, දොසස්ස නිබ්බාපිතත්තා නිබ්බුතො, මොහස්ස නිබ්බාපිතත්තා නිබ්බුතො, කොධස්ස-උපනාහස්ස-මක්ඛස්ස-පළාසස්ස-ඉස්සාය-මච්ඡරියස්ස-මායාය-සාඨෙය්යස්ස-ථම්භස්ස-සාරම්භස්ස-මානස්ස-අතිමානස්ස-මදස්ස-පමාදස්ස-සබ්බකිලෙසානං-සබ්බදුච්චරිතානං-සබ්බදරථානං-සබ්බපරිළාහානං-සබ්බසන්තාපානං-සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරානං නිබ්බාපිතත්තා නිබ්බුතො. ‘භික්ඛූ’ති සත්තන්නං ධම්මානං භින්නත්තා භික්ඛු -පෙ- වුසිත්වා ඛීණපුනබ්භවො ස භික්ඛූ”ති ‘සඞ්ඛාය නිබ්බුතො භික්ඛු.’
තස්ස නො සන්ති ඉඤ්ජිතාති ‘තස්සා’ති අරහතො ඛීණාසවස්ස. ඉඤ්ජිතා’ති තණ්හිඤ්ජිතං දිට්ඨිඤ්ජිතං මානිඤ්ජිතං කිලෙසිඤ්ජිතං කාමිඤ්ජිතං, තස්සිමෙ ඉඤ්ජිතා නත්ථි, න සන්ති, න සංවිජ්ජන්ති, නූපලබ්භන්ති, පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා’ති ‘තස්ස නො සන්ති ඉඤ්ජිතා’.
තෙනාහ භගවා:
“කාමෙසු බ්රහ්මචරියවා (මෙත්තෙය්යාති භගවා) වීතතණ්හො සදා සතො, සඞ්ඛාය නිබ්බුතො භික්ඛු තස්ස නො සන්ති ඉඤ්ජිතා”ති.
2. 3.
සො උභන්තමභිඤ්ඤාය මජ්ඣෙ මන්තා න ලිප්පති තං බ්රූමි මහාපුරිසො’ති සො’ ධ{1} සිබ්බනිමච්චගා.
සො උභන්තමභිඤ්ඤාය මජ්ඣෙ මන්තා න ලිප්පතීති: ‘අන්තා’ති ද්වෙ අන්තා: ඵස්සො එකො අන්තො, ඵස්සසමුදයො දුතියො අන්තො, ඵස්සනිරොධො මජ්ඣෙ. අතීතං එකො අන්තො, අනාගතං දුතියො අන්තො, පච්චුප්පන්නං මජ්ඣෙ. සුඛා වෙදනා එකො අන්තො, දුක්ඛා වෙදනා දුතියො අන්තො, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා මජ්ඣෙ. නාමං එකො අන්තො, රූපං දුතියො අන්තො, විඤ්ඤාණං මජ්ඣෙ. ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි එකො අන්තො, ඡ බාහිරානි ආයතනානි දුතියො අන්තො, විඤ්ඤාණං මජ්ඣෙ. සක්කායො එකො අන්තො, සක්කාය සමුදයො දුතියො අන්තො, සක්කාය නිරොධො මජ්ඣෙ. මන්තා වුච්චති පඤ්ඤා “යා පඤ්ඤා පජානනා -පෙ- අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි.”
ලෙපා’ති ද්වෙ ලෙපා: තණ්හාලෙපො ච, දිට්ඨිලෙපො ච. කතමො තණ්හා ලෙපො: යාවතා තණ්හාසඞ්ඛාතෙන සීමකතං මරියාදීකතං{1} ඔධිකතං පරියන්තකතං පරිග්ගහිතං මමායිතං, ඉදං මම, එතං මම, එත්තකං මම, එත්තාවතා මම රූපා සද්දා ගන්ධා රසා ඵොට්ඨබ්බා අත්ථරණා පාපුරණා දාසිදාසා අජෙළකා කුක්කුටසූකරා හත්ථිගවාස්සවළවා ඛෙත්තං වත්ථුං හිරඤ්ඤං සුවණ්ණං ගාම නිගම රාජධානියො{2} රට්ඨං ච ජනපදො ච කොසො ච කොට්ඨාගාරං ච කෙවලම්පි මහාපඨවිං තණ්හාවසෙන මමායති. යාවතා අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතං, අයං තණ්හාලෙපො. කතමො දිට්ඨිලෙපො: වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි, දසවත්ථුකා මිච්ඡාදිට්ඨි, දසවත්ථුකා අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨි, යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං දිට්ඨිගහණං දිට්ඨිකන්තාරො දිට්ඨිවිසූකායිකං දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං දිට්ඨිසංයොජනං ගාහො පටිග්ගාහො අභිනිවෙසො පරාමාසො කුම්මග්ගො මිච්ඡාපථො මිච්ඡත්තං තිත්ථායතනං විපරියෙසගාහො{3} විපරීතගාහො විපල්ලාසගාහො මිච්ඡාගාහො අයාථාවතස්මිං යාථාවතන්ති ගාහො යාවතා ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතානි, අයං දිට්ඨිලෙපො.
සො උභන්ත මභිඤ්ඤාය මජ්ඣෙ මන්තා න ලිප්පතී’ති සො උභො ච අන්තෙ මජ්ඣඤ්ච මන්තාය අභිඤ්ඤාය ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා, න ලිප්පති න පලිප්පති න උපලිප්පති අලිත්තො අසංලිත්තො අනුපලිත්තො නික්ඛන්තො නිස්සටො විප්පමුත්තො විසංයුත්තො විමරියාදීකතෙන චෙතසා විහරතීති. ‘සො උභන්තමභිඤ්ඤාය මජ්ඣෙ මන්තා න ලිප්පති’.
‘තං බ්රූමි මහාපුරිසො’ති මහාපුරිසො අග්ගපුරිසො සෙට්ඨපුරිසො විසෙට්ඨපුරිසො පාමොක්ඛපුරිසො උත්තමපුරිසො පවරපුරිසො’ති, තං බ්රූමි තං කථෙමි තං භණාමි තං දීපෙමි තං වොහරාමි. ආයස්මා සාරිපුත්තො භගවන්තං එතදවොච: “මහාපුරිසො මහාපුරිසො’ති භන්තෙ, වුච්චති. කිත්තා වතා නු ඛො භන්තෙ මහාපුරිසො හොතී”ති “විමුත්තචිත්තත්තා ඛ්වාහං සාරිපුත්ත මහාපුරිසො’ති වදාමි.
අවිමුත්තචිත්තත්තා{1} නො මහාපුරිසො’ති වදාමි. කථං ච සාරිපුත්ත, විමුත්තචිත්තො හොති: ඉධ සාරිපුත්ත, භික්ඛු අජ්ඣත්තං කායෙ කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං, තස්ස කායෙ කායානුපස්සිනො විහරතො චිත්තං විරජ්ජති විමුච්චති අනුපාදාය ආසවෙහි. වෙදනාසු -පෙ- චිත්තෙ -පෙ- ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං, තස්ස ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සිනො විහරතො චිත්තං විරජ්ජති විමුච්චති අනුපාදාය ආසවෙහි. එවං ඛො සාරිපුත්ත, විමුත්ත චිත්තො හොති. විමුත්තචිත්තත්තා ඛ්වාහං සාරිපුත්ත, මහාපුරිසොති වදාමි. අවිමුත්තචිත්තත්තා නො මහාපුරිසො’ති වදාමීති.{a} තං බ්රූමි මහාපුරිසො’ති.
සොධ සිබ්බනි මච්චගා’ති ‘සිබ්බනී වුච්චති තණ්හා. “යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං.” යස්සෙසා සිබ්බනී තණ්හා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪා, සො සිබ්බනිං තණ්හා අච්චගා උපච්චගා අතික්කන්තො සමතික්කන්තො වීතිවත්තොති’ සොධ සිබ්බනිමච්චගා.’
තෙනාහ භගවා:
“සො උභන්තමභිඤ්ඤාය මජ්ඣෙ මත්තා න ලිප්පති තං බ්රූමි මහාපුරිසො’ති සො’ධ සිබ්බනිමච්චගා”ති.
සහ ගාථාපරියොසානා යෙ තෙ බ්රාහ්මණෙන සද්ධිං එකච්ඡන්දා එකපයොගො එකාධිප්පායා එකවාසනවාසිතා,{2} තෙසං අනෙකපාණසහස්සානං විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි. ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති. තස්ස බ්රාහ්මණස්ස අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චි. සහ අරහත්තප්පත්තා අජිනජටාවාකචීරතිදණ්ඩකමණ්ඩලු කෙසා ච මස්සු ච අන්තරහිතා. භණ්ඩු කාසායවත්ථවසනො සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධරො අනවත්ථ පටිපත්තියා පඤ්ජලිකො භගවන්තං නමස්සමානො නිසින්නො හොති: ‘සත්ථා මෙ භන්තෙ භගවා සාවකො’ හම’ස්මීති.
තිස්සමෙත්තෙය්ය සුත්තනිද්දෙසො සමත්තො.
3. පුණ්ණක සුත්තනිද්දෙසො.
3. 1.
අනෙජං මූල දස්සාවිං- (ඉච්චායස්මා පුණ්ණකො) අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං කිං නිස්සිතා ඉසයො මනුජා ඛත්තියා බ්රාහ්මණා දෙවතානං යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූ ඉධ ලොකෙ පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙතං.
අනෙජං මූලදස්සාවින්ති: ‘එජා’ වුච්චති තණ්හා. “යො රාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං”. සා එජා තණ්හා බුද්ධස්ස භගවතො පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවකතා{1} ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තස්මා බුද්ධො අනෙජො. එජාය පහීනත්තා අනෙජො. භගවා ලාභෙ’පි න ඉඤ්ජති, අලාභෙ’පි න ඉඤ්ජති, යසෙ’පි න ඉඤ්ජති, අයසෙ’පි න ඉඤ්ජති, පසංසායපි න ඉඤ්ජති නින්දාය’පි න ඉඤ්ජති, සුඛෙ’පි න ඉඤ්ජති, දුක්ඛෙ’පි න ඉඤ්ජති, න චලති න වෙධති නප්පවෙධතීති ‘අනෙජං’. මූල දස්සාවින්ති භගවා මූලදස්සාවී, හෙතුදස්සාවී නිදානදස්සාවී සම්භවදස්සාවී, පභවදස්සාවී, සමුට්ඨානදස්සාවී, ආහාරදස්සාවී, ආරම්මණදස්සාවී, පච්චයදස්සාවී, සමුදයදස්සාවී. තීණි අකුසලමූලානි: ලොභො අකුසලමූලං, දොසො අකුසලමූලං, මොහො අකුසලමූලං, වුත්තං හෙතං භගවතා: තීණිමානි භික්ඛවෙ නිදානානි කම්මානං සමුදයාය. කතමානි තීණි: ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයාය, දොසො නිදානං කම්මානං සමුදයාය, මොහො නිදානං කම්මානං සමුදයාය. ‘න භික්ඛවෙ ලොභජෙන කම්මෙන දොසජෙන කම්මෙන මොහජෙන කම්මෙන දෙවා පඤ්ඤායන්ති, මනුස්සා පඤ්ඤායන්ති, යා වා පනඤ්ඤා’පි කාචි සුගතියො. අථ ඛො භික්ඛවෙ ලොභජෙන කම්මෙන දොසජෙන කම්මෙන මොහජෙන කම්මෙන නිරයො පඤ්ඤායති, තිරච්ඡානයොනි පඤ්ඤායති, පෙත්තිවිසයො පඤ්ඤායති යා වා පනඤ්ඤා’පි කාචි දුග්ගතියො. නිරයෙ තිරච්ඡානයොනියා පෙත්තිවිසයෙ{2} අත්තභාවාභිනිබ්බත්තියා ඉමානි තීණි අකුසලමූලානී”ති{a}. භගවා ජානාති, පස්සති. එවම්පි. භගවා මූලදස්සාවී -පෙ- සමුදයදස්සාවී.
තීණි කුසලමූලානි: අලොභො කුසලමූලං, අදොසො කුසලමූලං, අමොහො කුසලමූලං, වුත්තං හෙතං භගවතා: තීණිමානි -පෙ- න භික්ඛවෙ අලොභජෙන කම්මෙන අදොසජෙන කම්මෙන අමොහජෙන කම්මෙන නිරයො පඤ්ඤායති, තිරච්ඡානයොනි පඤ්ඤායති, පෙත්තිවිසයො පඤ්ඤායති, යා වා පනඤ්ඤා’පි කාචි දුග්ගතියො. අථ ඛො භික්ඛවෙ අලොභජෙන කම්මෙන අදොසජෙන කම්මෙන අමොහජෙන කම්මෙන දෙවා පඤ්ඤායන්ති, මනුස්සා පඤ්ඤායන්ති යා වා පනඤ්ඤාපි කාචි සුග්ගතියො දෙවෙසු ච මනුස්සෙසු ච අත්තභාවාභි නිබ්බත්තියා. ඉමානි තීණි කුසලමූලානී’ති. භගවා ජානාති පස්සති, එවම්පි භගවා මූලදස්සාවී -පෙ- සමුදය දස්සාවී. වුත්තං හෙතං භගවතා, “යෙ කෙචි භික්ඛවෙ ධම්මා අකුසලා අකුසලභාගියා අකුසලපක්ඛිකා සබ්බෙතෙ අවිජ්ජාමූලකා අවිජ්ජා සමොසරණා, අවිජ්ජාසමුග්ඝාතා, සබ්බෙ තෙ සමුග්ඝාතං ගච්ඡන්තී”ති භගවා ජානාති පස්සති. එවම්පි භගවා මූලදස්සාවී -පෙ- සමුදයදස්සාවී.
වුත්තං හෙතං භගවතා “යෙ කෙචි මෙ භික්ඛවෙ ධම්මා කුසලා කුසලභාගියා කුසලපක්ඛිකා සබ්බෙ තෙ අප්පමාදමූලකා, අප්පමාදසමොසරණා, අප්පමාදො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී”ති භගවා ජානාති පස්සති. එවම්පි භගවා මූලදස්සාවී -පෙ- සමුදයදස්සාවී.
අථ වා භගවා ජානාති පස්සති “අවිජ්ජා මූලං සඞ්ඛාරානං සඞ්ඛාරා මූලං විඤ්ඤාණස්ස, විඤ්ඤාණං මූලං නාමරූපස්ස, නාමරූපං මූලං සළායතනස්ස, සළායතනං මූලං ඵස්සස්ස, ඵස්සො මූලං වෙදනාය, වෙදනා මූලං තණ්හාය, තණ්හා මූලං උපාදානස්ස, උපාදානං මූලං භවස්ස, භවො මූලං ජාතියා, ජාති මූලං ජරාමරණස්සා”ති භගවා ජානාති පස්සති එවම්පි භගවා මූලදස්සාවී -පෙ- සමුදය දස්සාවී.
අථ වා, භගවා ජානාති පස්සති චක්ඛු මූලං චක්ඛුරොගානං, සොතං මූලං සොතරොගානං, ඝානං මූලං ඝානරොගානං, ජිව්හා මූලං ජිව්හාරොගානං කායො මූලං කායරොගානං, මනො මූලං චෙතසිකානං දුක්ඛාන”න්ති භගවා ජානාති පස්සති. එවම්පි භගවා මූලදස්සාවී, හෙතුදස්සාවී, නිදානදස්සාවී, සම්භවදස්සාවී, පභවදස්සාවී, සමුට්ඨානදස්සාවී, ආහාරදස්සාවී, ආරම්මණ දස්සාවී, පච්චයදස්සාවී, සමුදයදස්සාවී’ති ‘අනෙජං මූලදස්සාවිං.
ඉච්චායස්මා පුණ්ණකො’ති ‘ඉච්චා’ති -පෙ- ආයස්මා පුණ්ණකො.
අත්ථි පඤ්හෙන ආගමන්ති. පඤ්හෙන අත්ථිකො.{1} ආගතොම්හි පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමො{2} ආගතොම්හි පඤ්හං සොතුකාමො ආගතොම්හීති එවම්පි ‘අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං’ අථ වා පඤ්හත්ථිකානං පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමානං පඤ්හං සොතුකාමානං ආගමනං අභික්කමනං උපසඞ්කමනං පයිරුපාසනං අත්ථීති එවම්පි ‘අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං’ අථ වා පඤ්හාගමො තුය්හං අත්ථි ත්වම්පි පහූ විසවි අලමත්තො මයා පුච්ඡිතං කථෙතුං විස්සජ්ජෙතුං{3} වහස්සෙතං භාරන්ති එවම්පි ‘අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං’.
කිං නිස්සිතා ඉසයො මනුජා’ති කිං නිස්සිතා ආසිතා{4} අල්ලීනා උපගතා අජ්ඣොසිතා අධිමුත්තා.{5} ඉසයො’ති ඉසිනාමකා යෙ කෙචි ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා: ආජීවකා නිඝණ්ඨා ජටිලා තාපසා. මනුජා’ති මනුස්සා වුච්චන්තීති ‘කිං නිස්සිතා ඉසයො මනුජා’.
ඛත්තියා බ්රාහ්මණා දෙවතානන්ති: ඛත්තියාති යෙ කෙචි ඛත්තියජාතිකා. බ්රාහ්මණා’ති යෙ කෙචි භොවාදිකා. දෙවතානන්ති ආජීවකසාවකානං ආජීවකා දෙවතා, නිඝණ්ඨසාවකානං නිඝණ්ඨා දෙවතා, ජටිලසාවකානං ජටිලා දෙවතා, පරිබ්බාජකසාවකානං පරිබ්බාජකා දෙවතා, අවරුද්ධකසාවකානං අවරුද්ධකා{6} දෙවතා, හත්ථිවතිකානං හත්ථි දෙවතා, අස්සවතිකානං අස්සා දෙවතා, ගොවතිකානං ගාවො දෙවතා කුක්කුරවතිකානං කුක්කුරා දෙවතා, කාකවතිකානං කාකා දෙවතා, වාසුදෙවවතිකානං වාසුදෙවො දෙවතා, බලදෙවවතිකානං බලදෙවො දෙවතා, පුණ්ණභද්දවතිකානං පුණ්ණභද්දො දෙවතා, මණිභද්දවතිකානං මණිභද්දො දෙවතා, අග්ගිවතිකානං අග්ගි දෙවතා, නාගවතිකානං නාගා දෙවතා, සුපණ්ණවතිකානං සුපණ්ණා දෙවතා, යක්ඛවතිකානං යක්ඛා දෙවතා, අසුරවතිකානං අසුරා දෙවතා, ගන්ධබ්බවතිකානං ගන්ධබ්බා දෙවතා, මහාරාජවතිකානං මහාරාජානො දෙවතා, චන්දවතිකානං චන්දො දෙවතා, සුරියවතිකානං සුරියො දෙවතා, ඉන්දවතිකානං ඉන්දො දෙවතා, බ්රහ්මවතිකානං බ්රහ්මා දෙවතා, දෙවවතිකානං දෙවො දෙවතා දිසාවතිකානං දිසා දෙවතා. යෙ යෙසං දක්ඛිණෙය්යා තෙ තෙසං දෙවතා’ති ඛත්තියා බ්රාහ්මණා දෙවතානං’.
යඤ්ඤමකප්පියිංසු පුථූධ ලොකෙති ‘යඤ්ඤං’ වුච්චති දෙය්යධම්මො: චීවර පිණ්ඩපාත සෙනාසන ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්තං පානං වත්ථං යානං මාලාගන්ධවිලෙපනං,{1} සෙය්යා වසථ පදීපෙය්යං, යඤ්ඤමකප්පියිංසු”ති යෙ’පි යඤ්ඤං එසන්ති ගවෙසන්ති පරියෙසන්ති චීවර පිණ්ඩපාත සෙනාසන ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්තං පානං වත්ථං යානං මාලා ගන්ධවිලෙපනං සෙය්යාවසථපදීපෙය්යං තෙ’පි යඤ්ඤං කප්පෙන්ති. යෙ’පි යඤ්ඤං අභිසඞ්ඛරොන්ති චීවර පිණ්ඩපාත -පෙ- සෙය්යා වසථ පදීපෙය්යං, තෙ’පි යඤ්ඤං කප්පෙන්ති. යෙ’පි යඤ්ඤං දෙන්ති යජන්ති පරිච්චජන්තී චීවර පිණ්ඩපාත -පෙ- සෙය්යාවසථ පදීපෙය්යං, තෙ’පි යඤ්ඤං කප්පෙන්ති. පුථූ’ති යඤ්ඤා වා එතෙ පුථූ. යඤ්ඤයාජකා වා{2} එතෙ පුථූ, දක්ඛිණෙය්යා වා එතෙ පුථු.
කථං යඤ්ඤා වා එතෙ පුථූ: බහුකා{3} එතෙ යඤ්ඤා: චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චය භෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලාගන්ධවිලෙපනං සෙය්යාවසථපදීපෙය්යං. එවං යඤ්ඤාවා එතෙ පුථූ.{4} කථං යඤ්ඤයාජකා වා එතෙ පුථූ: බහුකා එතෙ යඤ්ඤයාජකා: ඛත්තියා ච බ්රාහ්මණා ච වෙස්සා ච සුද්දා ච ගහට්ඨා ච පබ්බජිතා ච දෙවා ච මනුස්සා ච, එවං යඤ්ඤයාජකා වා එතෙ පුථූ. කථං දක්ඛිණෙය්යා වා එතෙ පුථූ: බහුකා එතෙ දක්ඛිණෙය්යා පුථූ: සමණබ්රාහ්මණා කපණද්ධික වණිබ්බකයාචකා, එවං දක්ඛිණෙය්යා වා එතෙ පුථූ. ඉධ ලොකෙ’ති මනුස්සලොකෙ’ති ‘යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූධ ලොකෙ.’
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙත’න්ති ‘පුච්ඡා’ති තිස්සො පුච්ඡා: අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා, දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා, කතමා අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා: පකතියා ලක්ඛණං අඤ්ඤාතං හොති අදිට්ඨං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං තස්ස ඤාණාය දස්සනාය තුලනාය තීරණාය විභාවනාය{5}. පඤ්හං පුච්ඡති, අයං අදිට්ඨ ජොතනා පුච්ඡා. කතමා දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා: පකතියා ලක්ඛණං ඤාතං හොති දිට්ඨං තුලිතං තීරිතං විභූතං විභාවිතං. අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සද්ධිං සංසන්දනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති. අයං දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා. කතමා විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා: පකතියා සංසයපක්ඛන්තො{6}. හොති විමතිපක්ඛන්තො ද්වෙළ්හකජාතො එවන්නු ඛො න නු ඛො කින්නුඛො කථංනු ඛො’ති. සො විමතිච්ඡෙදනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති. අයං විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා. ඉමා තිස්සො පුච්ඡා.
අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා: මනුස්සපුච්ඡා, අමනුස්සපුච්ඡා, නිම්මිතපුච්ඡා. කතමා මනුස්සපුච්ඡා: මනුස්සා බුද්ධං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්ති: භික්ඛූ පුච්ඡන්ති, භික්ඛුණියො පුච්ඡන්ති, උපාසකා පුච්ඡන්ති, උපාසිකායො පුච්ඡන්ති, රාජානො පුච්ඡන්ති, ඛත්තියා පුච්ඡන්ති, බ්රාහ්මණා පුච්ඡන්ති, වෙස්සා පුච්ඡන්ති, සුද්දා පුච්ඡන්ති, ගහට්ඨා පුච්ඡන්ති, පබ්බජිතා පුච්ඡන්ති, අයං මනුස්සපුච්ඡා. කතමා අමනුස්සපුච්ඡා: අමනුස්සා බුද්ධං භගවන්තං උපසංකමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්ති: නාගා පුච්ඡන්ති, සුපණ්ණා පුච්ඡන්ති, යක්ඛා පුච්ඡන්ති, අසුරා පුච්ඡන්ති. ගන්ධබ්බා පුච්ඡන්ති, මහාරාජානො පුච්ඡන්ති, ඉන්දා පුච්ඡන්ති, බ්රහ්මානො පුච්ඡන්ති, දෙවා පුච්ඡන්ති, අයං අමනුස්සපුච්ඡා. කතමා නිම්මිතපුච්ඡා: යං භගවා රූපං අභිනිම්මිනාති මනොමයං සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගං අහීනින්ද්රියං, තං සො නිම්මිතො{1} බුද්ධං භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡති, භගවා විස්සජ්ජෙති. අයං නිම්මිතපුච්ඡා. ඉමා තිස්සො පුච්ඡා.
අපරාපි ‘තිස්සො පුච්ඡා: අත්තත්ථපුච්ඡා පරත්ථපුච්ඡා උභයත්ථපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා: දිට්ඨධම්මිකත්ථපුච්ඡා සම්පරායිකත්ථපුච්ඡා පරමත්ථපුච්ඡා. අපරාපිතිස්සො පුච්ඡා: අනවජ්ජපුච්ඡා නික්කිලෙසත්ථපුච්ඡා වොදානත්ථපුච්ඡා: අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා: අතීතපුච්ඡා අනාගතපුච්ඡා පච්චුප්පන්නපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා: අජ්ඣත්තපුච්ඡා බහිද්ධාපුච්ඡා අජ්ඣත්තබහිද්ධා පුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා: කුසලපුච්ඡා අකුසලපුච්ඡා අව්යාකතපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා: ඛන්ධපුච්ඡා ධාතුපුච්ඡා ආයතන පුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා: සතිපට්ඨානපුච්ඡා සම්මප්පධානපුච්ඡා ඉද්ධිපාදපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා ඉන්ද්රියපුච්ඡා බලපුච්ඡා බොජ්ඣඞ්ගපුච්ඡා. අපරාපි තිස්සො පුච්ඡා: මග්ගපුච්ඡා ඵලපුච්ඡා නිබ්බානපුච්ඡාති.
පුච්ඡාමි තන්ති: පුච්ඡාමි තං, යාචාමි තං, අජ්ඣෙසාමි තං, පසාදෙමි තං, කථයස්සු මෙ’ති ‘පුච්ඡාමි තං.’ භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං -පෙ- සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං ‘භගවා’ති. බ්රූහි මෙතන්ති බ්රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති. ‘පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙතං’.
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“අනෙජං මූලදස්සාවිං- (ඉච්චායස්මා පුණ්ණකො) අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං කිං නිස්සිතා ඉසයො මනුජා ඛත්තියා බ්රාහ්මණා දෙවතානං යඤ්ඤමකප්පියිංසු පුථූධ ලොකෙ පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙත”න්ති.
3. 2.
යෙ කෙචි මෙ ඉසයො මනුජා (පුණ්ණකාති භගවා) ඛත්තියා බ්රාහ්මණා දෙවතානං යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූ’ධ ලොකෙ ආසිංසමානා{1} පුණ්ණක ඉත්ථභාවං{2} ජරං සිතා යඤ්ඤමකප්පයිංසු.
යෙ කෙචි මෙ ඉසයො මනුජා’ති: ‘යෙකෙචී’ති සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං පරියාදියනවචනමෙතං{3} යෙ කෙචී’ති. ඉසයොති ඉසිනාමකා යෙ කෙචි ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිතා: ආජීවකා නිගණ්ඨා ජටිලා තාපසා. මනුජාති මනුස්සා වුච්චන්තීති ‘යෙ කෙචි මෙ ඉසයො මනුජා පුණ්ණකාති භගවා’.
ඛත්තියා බ්රාහ්මණා දෙවතානන්ති: ‘ඛත්තියා’ති යෙ කෙචි ඛත්තියජාතිකා, බ්රාහ්මණාති යෙ කෙචි භොවාදිකා, දෙවතානන්ති ආජීවකසාවකානං ආජීවකා දෙවතා, -පෙ- දිසාවතිකානං දිසා දෙවතා. යෙ යෙසං දක්ඛිණෙය්යා තෙ තෙසං දෙවතාති ‘ඛත්තියා බ්රාහ්මණා දෙවතානං’.
යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූධ ලොකෙති: යඤ්ඤං වුච්චති දෙය්යධම්මො: චීවරපිණ්ඩපාත -පෙ- සෙය්යාවසථපදීපෙය්යං, යඤ්ඤමකප්පියිංසුති යෙ’පි යඤ්ඤං එසන්ති ගවෙසන්ති පරියෙසන්ති -පෙ- සෙය්යාවසථපදීපෙය්යං තෙපි යඤ්ඤං කප්පෙන්ති. පුථූ’ති යඤ්ඤා වා එතෙ පුථූ. යඤ්ඤයාජකා වා එතෙ පුථූ, දක්ඛිණෙය්යා වා එතෙ පුථු. -පෙ- එවං දක්ඛිණෙය්යා වා එතෙ පුථූ. ඉධ ලොකෙති මනුස්සලොකෙති ‘යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූධ ලොකෙ.’
ආසිංසමානා පුණ්ණක ඉත්ථභාවන්ති: ‘ආසිංසමානා’ති රූපපටිලාභං ආසිංසමානා, සද්දපටිලාභං ආසිංසමානා, ගන්ධපටිලාභං ආසිංසමානා, රසපටිලාභං ආසිංසමානා, ඵොට්ඨබ්බපටිලාභං ආසිංසමානා, පුත්තපටිලාභං ආසිංසමානා, දාරපටිලාභං ආසිංසමානා, ධනපටිලාභං ආසිංසමානා, යසපටිලාභං ආසිංසමානා, ඉස්සරියපටිලාභං ආසිංසමානා, ඛත්තියමහාසාලකුලෙ අත්තභාවපටිලාභං ආසිංසමානා, බ්රාහ්මණමහාසාලකුලෙ අත්තභාවපටිලාභං ආසිංසමානා, ගහපතිමහාසාලකුලෙ අත්තභාවපටිලාභං ආසිංසමානා,
චාතුම්මහාරාජිකෙසු,{1} දෙවෙසු අත්තභාවපටිලාභං ආසිංසමානා, තාවතිංසෙසු දෙවෙසු -පෙ- යාමෙසු දෙවෙසු{2}-තුසිතෙසු දෙවෙසු-නිම්මාණරතීසු දෙවෙසු- පරනිම්මිතවසවත්තීසු දෙවෙසු-බ්රහ්මකායිකෙසු දෙවෙසු අත්තභාවපටිලාභං ආසිංසමානා, ඉච්ඡමානා{3} සාදියමානා, පත්ථයංමානා පිහයමානා අභිජප්පමානාති ‘ආසිංසමානා’. පුණ්ණක ඉත්ථභාවන්ති: එත්ථ අත්තභාවාභිනිබ්බත්තිං ආසිංසමානා, එත්ථ ඛත්තියමහාසාලකුලෙ අත්තභාවාභිනිබ්බත්තිං ආසිංසමානා -පෙ- එත්ථ බ්රහ්මකායිකෙසු දෙවෙසු අත්තභාවාභිනිබ්බත්තිං ආසිංසමානා ඉච්ඡමානා සාදියමානා පත්ථයමානා පිහයමානා අභිජප්පමානාති ‘ආසිංසමානා පුණ්ණක ඉත්ථභාවං.
ජරං සිතා යඤ්ඤමකප්පයිංසූති: ජරානිස්සිතා ව්යාධිනිස්සිතා මරණනිස්සිතා සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසනිස්සිතා. යදෙව තෙ ජාති නිස්සිතා තදෙව තෙ ජරානිස්සිතා, යදෙව තෙ ජරානිස්සිතා තදෙව තෙ ව්යාධිනිස්සිතා, යදෙව තෙ ව්යාධිනිස්සිතා තදෙව තෙ මරණනිස්සිතා, යදෙව තෙ මරණනිස්සිතා තදෙව තෙ සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසනිස්සිතා, යදෙව තෙ සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසනිස්සිතා තදෙව තෙ ගතිනිස්සිතා, යදෙව තෙ ගතිනිස්සිතා තදෙව තෙ උප්පත්තිනිස්සිතා, යදෙව තෙ උප්පත්තිනිස්සිතා තදෙව තෙ පටිසන්ධිනිස්සිතා, යදෙව තෙ පටිසන්ධි නිස්සිතා තදෙව තෙ භවනිස්සිතා, යදෙව තෙ භවනිස්සිතා තදෙව තෙ සංසාරනිස්සිතා, යදෙව තෙ සංසාරනිස්සිතා තදෙව තෙ වට්ටනිස්සිතා, අල්ලීනා උපගතා අජ්ඣොසිතා අධිමුත්තාති ‘ජරං සිතා යඤ්ඤමකප්පියිංසු’.
තෙනාහ භගවා:
“යෙ කෙචි මෙ ඉසයො මනුජා (පුණ්ණකාති භගවා) ඛත්තියා බ්රාහ්මණා දෙවතානං යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූ’ධ ලොකෙ ආසිංසමානා පුණ්ණක ඉත්ථභාවං ජරංසිතා යඤ්ඤමකප්පයිංසූ”ති.
3. 3.
යෙ කෙචි’මෙ ඉසයො මනුජා (ඉච්චායස්මා පුණ්ණකො) ඛත්තියා බ්රාහ්මණා දෙවතානං යඤ්ඤමකප්පයිංසු{1} පුථූ’ධ ලොකෙ කච්චි සු{2} තෙ භගවා යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා අතාරු{3} ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙතං.
යෙ කෙචි මෙ ඉසයො මනුජාති: ‘යෙ කෙචී’ති -පෙ- කච්චි සු තෙ භගවා යඤ්ඤාපථෙ අප්පමත්තාති: කච්චිසූ’ති සංසයපුච්ඡා විමතිපුච්ඡා ද්වෙළ්හකපුච්ඡා අනෙකංසපුච්ඡා, එවං නුඛො න නුඛො කින්නුඛො කථන්නුඛොති කච්චිසු. තෙ’ති යඤ්ඤ යාජකා වුච්චන්ති. භගවා’ති ගාරවාධි වචනං -පෙ- සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං භගවා’ති. ‘කච්චි සු තෙ භගවා’ යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තාති: යඤ්ඤොයෙව වුච්චති යඤ්ඤපථො, යථා අරියමග්ගො අරියපථො, දෙවමග්ගො දෙවපථො, බ්රහ්මමග්ගො බ්රහ්මපථො, එවමෙව යඤ්ඤොයෙව වුච්චති යඤ්ඤපථො. අපමත්තාති. යෙපි{*} යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා සක්කච්චකාරිනො සාතච්චකාරිනො අට්ඨිතකාරිනො අනොලීනවුත්තිනො{4} අනික්ඛිත්තඡන්දා අනික්ඛිත්තධුරා තච්චරිතා තබ්බහුලා තග්ගරුකා තන්නින්නා තප්පොනා{5} තප්පබ්භාරා තදධිමුත්තා තදධිපතෙය්යා{6} තෙපි යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා, යෙපි යඤ්ඤං එසන්ති ගවෙසන්ති පරියෙසන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්තං පානං වත්ථං යානං මාලාගන්ධවිලෙපනං සෙය්යාවසථ පදීපෙය්යං සක්කච්චකාරිනො -පෙ- තදධිපතෙය්යා තෙපි යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා, යෙපි යඤ්ඤං අභිසංඛරොන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චය භෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්නං පානං වත්ථං යානං මාලාගන්ධවිලෙපනං{7} සෙය්යාවසථ පදීපෙය්යං සක්කච්චකාරිනො -පෙ- තදධිපතෙය්යා තෙපි යඤ්ඤාපථෙ අප්පමත්තා, යෙපි යඤ්ඤං දෙන්ති යජන්ති පරිච්චජන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චය භෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්නං පානං -පෙ- සෙය්යාවසථපදීපෙය්යං සක්කච්චකාරිනො -පෙ- තදධිපතෙය්යා තෙපි යඤ්ඤාපථෙ අප්පමත්තාති ‘කච්චි සු තෙ භගවා යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා’.
අතාරු{3} ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිසාති: ජාතිජරාමරණං{8} අතරිංසු උත්තරිංසු පතරිංසු සමතික්කමිංසු වීතිවත්තිංසු. මාරිසාති පියවචනං ගරුවචනං සගාරවසප්පතිස්සාධිවචන මෙතං ‘මාරිසා’ති. ‘අතාරු ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස’.
පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙතන්ති: ‘පුච්ඡාමි ත’න්ති පුච්ඡාමි තං, අජ්ඣෙසාමි තං, පසාදෙමි තං, කථයස්සු මෙති ‘පුච්ඡාමි තං’. භගවාති ගාරවාධිවචනං -පෙ- සච්ඡිකාපඤ්ඤති යදිදං ‘භගවා’ති. බ්රූහි මෙතන්ති බ්රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානී කරොහි පකාසෙහීති ‘පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙතං’.
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“යෙ කෙචි මෙ ඉසයො මනුජා (ඉච්චායස්මා පුණ්ණකො) ඛත්තියා බ්රාහ්මණා, දෙවතානං, යඤ්ඤමකප්පයිංසු පුථූධ ලොකෙ කච්චි සු තෙ භගවා යඤ්ඤපථෙ අප්පමත්තා අතාරු ජාතිඤ්ච ජරඤ්ච මාරිස, පුච්ඡාමි තං භගවා බ්රූහි මෙත”න්ති.
3. 4.
ආසිංසන්ති{1} ථොමයන්ති අභිජප්පන්ති ජුහන්ති (පුණ්ණකාති භගවා) කාමාභිජප්පන්ති පටිච්ච ලාභං, තෙ යාජයොගා භවරාගරත්තා නාතරිංසු ජාතිජරන්ති බ්රූමි.
ආසිංසන්ති ථොමයන්ති අභිජප්පන්ති ජුහන්තී’ති: ‘ආසිංසන්තී’ති රූපපටිලාභං ආසිංසන්ති, සද්දපටිලාභං ආසිංසන්ති, ගන්ධපටිලාභං ආසිංසන්ති, රසපටිලාභං ආසිංසන්ති, ඵොට්ඨබ්බපටිලාභං ආසිංසන්ති, පුත්තපටිලාභං{2} ආසිංසන්ති, දාරපටිලාභං ආසිංසන්ති, ධනපටිලාභං ආසිංසන්ති, යසපටිලාභං ආසිංසන්ති, ඉස්සරියපටිලාභං ආසිංසන්ති, ඛත්තියමහාසාලකුලෙ අත්තභාවපටිලාභං ආසිංසන්ති, බ්රාහ්මණමහාසාලකුලෙ -පෙ- ගහපතිමහාසාලකුලෙ අත්තභාවපටිලාභං ආසිංසන්ති, චාතුම්මහාරාජිකෙසු දෙවෙසු -පෙ- බ්රහ්මකායිකෙසු දෙවෙසු අත්තභාවපටිලාභං ආසිංසන්ති, ඉච්ඡන්ති සාදියන්ති පත්ථයන්ති පිහයන්තීති ආසිංසන්ති.
ථොමයන්තීති: යඤ්ඤං වා ථොමෙන්ති, ඵලං වා ථොමෙන්ති, දක්ඛිණෙය්යෙ{3} වා ථොමෙන්ති. කථං යඤ්ඤං ථොමෙන්ති: සුචිං දින්නං{4} මනාපං දින්නං, පණීතං දින්නං, කාලෙන දින්නං, කප්පියං දින්නං, විචෙය්ය දින්නං, අනවජ්ජං දින්නං, අභිණ්හං දින්නං, දදං චිත්තං පසාදිතන්ති ථොමෙන්ති, කිත්තෙන්ති වණ්ණෙන්ති පසංසන්ති. එවං යඤ්ඤං ථොමයන්ති.
කථං ඵලං ථොමෙන්ති: ඉතො නිදානං රූපපටිලාභො භවිස්සති -පෙ- බ්රහ්මකායිකෙසු දෙවෙසු අත්තභාවපටිලාභො භවිස්සතීති ථොමෙන්ති කිත්තෙන්ති වණ්ණෙන්ති පසංසන්තීති එවං ඵලං ථොමෙන්ති.
කථං දක්ඛිණෙය්යෙ ථොමෙන්ති: දක්ඛිණෙය්යා ජාතිසම්පන්නා ගොත්තසම්පන්නා අජ්ඣායකා මන්තධරා තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං සාක්ඛරප්පභෙදානං ඉතිහාසපඤ්චමානං පදකා වෙය්යාකරණා ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනවයාති, වීතරාගා වා රාගවිනයාය වා පටිපන්නා, වීතදොසා වා දොසවිනයා වා පටිපන්නා, වීතමොහා වා මොහවිනයාය වා පටිපන්නා, සද්ධාසම්පන්නා සීලසම්පන්නා සමාධිසම්පන්නා පඤ්ඤාසම්පන්නා විමුත්තිසම්පන්නා විමුත්තිඤාණදස්සනසම්පන්නාති ථොමෙන්ති කිත්තෙන්ති වණ්ණෙන්ති පසංසන්ති. එවං දක්ඛිණෙය්යෙ ථොමෙන්තීති ‘ආසිංසන්ති ථොමෙන්ති’.
අභිජප්පන්තීති: රූපපටිලාභං අභිජප්පන්ති, සද්දපටිලාභං අභිජප්පන්ති, ගන්ධපටිලාභං අභිජප්පන්ති, රසපටිලාභං අභිජප්පන්ති, -පෙ- බ්රහ්මකායිකෙසු දෙවෙසු අත්තභාවපටිලාභං අභිජප්පන්තීති ‘ආසිංසන්ති ථොමයන්ති අභිජප්පන්ති. ‘ජුහන්තීති ජුහන්ති දෙන්ති යජන්ති පරිච්චජන්ති චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං අන්තං පානං වත්ථං යානං මාලාගන්ධවිලෙපනං සෙය්යාවසථපදීපෙය්යන්ති ‘ආසිංසන්ති ථොමෙන්ති අභිජප්පන්ති ජුහන්ති’
පුණ්ණකාති භගවාති: පුණ්ණකා’ති භගවා තං බ්රාහ්මණං නාමෙන ආලපති. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං -පෙ- යදිදං භගවාති ‘පුණ්ණකාති භගවා. ‘
කාමාභිජප්පන්ති පටිච්ච ලාභන්ති: රූපපටිලාභං පටිච්ච කාමෙ අභිජප්පන්ති, සද්දපටිලාභං පටිච්ච කාමෙ අභිජප්පන්ති -පෙ- බ්රහ්මකායිකෙසු දෙවෙසු අත්තභාවපටිලාභං පටිච්ච කාමෙ අභිජප්පන්තීති පජප්පන්තීති ‘කාමාභිජප්පන්ති පටිච්ච ලාභං’.