අනෙළමූගො සුත්වා සතීමාති: ‘අනෙළමූගොති’ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො පණ්ඩිතො පඤ්ඤවා බුද්ධිමා ඤාණී විභාවී මෙධාවී. සුතවාති: සො පච්චෙකසම්බුද්ධො බහුස්සුතො හොති, සුතධරො සුතසන්නිචයො, යෙ තෙ ධම්මා ආදිකල්යාණා මජ්ඣෙකල්යාණා පරියොසානකල්යාණා සාත්ථා සව්යඤ්ජනා කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්රහ්මචරියං අභිවදන්ති, තථාරූපාස්ස ධම්මා බහුස්සුතා හොන්ති, ධාතා වචසා පරිචිතා මනසානුපෙක්ඛිතා දිට්ඨියා සුප්පවිද්ධා. සතිමාති: සො පච්චෙකසම්බුද්ධො සතිමා හොති පරමෙන සතිනෙපක්කෙන සමන්නාගතත්තා චිරකතම්පි චිරභාසිතම්පි සරිතා අනුස්සරිතාති ‘අනෙළමූගො සුතවා සතීමා.
සඞ්ඛාතධම්මො නියතො පධානවාති: සඞ්ඛාතධම්මො{1} වුච්චති ඤාණං, “යා පා පඤ්ඤාජානනා -පෙ- අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි.” සඞ්ඛාතධම්මොති: සො පච්චෙකසම්බුද්ධො සඞ්ඛාතධම්මො ඤාතධම්මො තුලිතධම්මො තීරිතධම්මො විභුතධම්මො විභාවිතධම්මො, ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චාති සඞ්ඛාතධම්මො -පෙ- ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං තං නිරොධධම්ම’න්ති සඞ්ඛාතධම්මො ඤාතධම්මො තුලිතධම්මො තීරිතධම්මො විභූතධම්මො විභාවිතධම්මො, අථවා තස්ස පච්චෙකසම්බුද්ධස්ස ඛන්ධා සංඛිත්තා ධාතුයො සඞ්ඛිත්තා ආයතනානි සඞ්ඛිත්තානි ගතියො සංඛිත්තා උප්පත්තියො සඞ්ඛිත්තා පටිසන්ධියො සංඛිත්තා භවා සංඛිත්තා සංසාරා සංඛිත්තා වට්ටා සංඛිත්තා, අථවා සො පච්චෙකසම්බුද්ධො ඛන්ධපරියන්තෙ ඨිතො ධාතුපරියන්තෙ ඨිතො ආයතනපරියන්තෙ ඨිතො ගතිපරියන්තෙ ඨිතො උප්පත්තිපරියන්තෙ ඨිතො පටිසන්ධිපරියන්තෙ ඨිතො භවපරියන්තෙ ඨිතො සංසාරපරියන්තෙ ඨිතො වට්ටපරියන්තෙ ඨිතො අන්තිමභවෙ ඨිතො අන්තිමසමුස්සයෙ{2} ඨිතො අන්තිමදෙහධරො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
1. තස්සායං පච්ඡිමකොටි චරිමොයං සමුස්සයො, ජාතිමරණසංසාරො නත්ථි තස්ස පුනබ්භවො”ති.
තංකාරණා පච්චෙකසම්බුද්ධො සඞ්ඛාතධම්මො. නියතොති නියාමා වුච්චන්ති{3} චත්තාරො අරියමග්ගා, චතූහි අරියමග්ගෙහි සමන්නාගතොති නියතො, නියාමං පත්තො සංපත්තො අධිගතො ඵස්සිතො සච්ඡිකතොති නියතො. පධානවාති: ‘පධානං’ වුච්චති විරියං, “යො චෙතසිකො විරියාරම්භො නික්කමො පරක්කමො උය්යාමො වායාමො උස්සාහො උස්සොළ්හි ථාමො ධිති{4} අසිථිලපරක්කමො අනික්ඛිත්තඡන්දතා අනික්ඛිත්තධුරතා ධුරසම්පග්ගාහො විරියං විරියින්ද්රියං විරියබලං සම්මාවායාමො”{a} සො පච්චෙකසම්බුද්ධො ඉමිනා පධානෙන උපෙතො{5} සමුපෙතො උපාගතො සමුපගතො උප්පන්නො සම්පන්නො{6} සමන්නාගතො. තස්මා සො පච්චෙකසම්බුද්ධො පධානවා’ති ‘සඞ්ඛාතධම්මො නියතො පධානවා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො. ‘
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“තණ්හක්ඛයං පත්ථයං අප්පමත්තො අනෙළමූගො සුතවා සතීමා, සඞ්ඛාතධම්මො නියතො පධානවා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
7.
සීහොව සද්දෙසු අසන්තසන්තා වාතො ව ජාලම්හි අසජ්ජමානො, පදුමංව තොයෙන අලිප්පමානො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
සීහොව සද්දෙසු අසන්තසන්තොති: යථා සීහො මිගරාජා සද්දෙසු අසන්තාසී අනුත්රාසී, අපරිසන්තාසී අනුබ්බිග්ගො අනුස්සඞ්කී අනුත්රාසො අභීරු අච්ඡම්භී අනුත්රාසී අපලායී, පච්චෙකසම්බුද්ධොපි සද්දෙසු අසන්තාසී අනුත්රාසී අපරිසන්තාසී අනුබ්බිග්ගො අනුස්සඞ්කී අනුත්රාසො අභීරු අච්ඡම්භී අනුත්රාසි අපලායී. පහීනභයභෙරවො විගතලොමහංසො විහරතීති ‘සීහොව සද්දෙසු අසන්තසන්තො’.
වාතොව ජාලම්හි අසජ්ජමානොති: වාතො’ති පුරත්ථිමා වාතා පච්ඡිමා වාතා{1} උත්තරා වාතා දක්ඛිණා වාතා සරජා වාතා අරජා වාතා සීතා වාතා උණ්හා වාතා පරිත්තා වාතා අධිමත්තා වාතා කාළවාතා{2} වෙරම්බවාතා පක්ඛවාතා සුපණ්ණවාතා{3} තාලවණ්ටවාතා{4} විධුපනවාතා. ජාලං වුච්චති සුත්තජාලං. යථා වාතො ජාලම්හි න සජ්ජති, න ගණ්හාති, න බජ්ඣති, න පළිබජ්ඣති, එවමෙව ද්වෙ ජාලා: තණ්හාජාලං ච දිට්ඨිජාලං ච -පෙ- ඉදං තණ්හාජාලං -පෙ- ඉදං දිට්ඨිජාලං. තස්ස පච්චෙකසම්බුද්ධස්ස තණ්හාජාලං පහීනා, දිට්ඨිජාලං පටිනිස්සට්ඨං ‘තණ්හාජාලස්ස පහීනත්තා දිට්ඨිජාලස්ස පටිනිස්සට්ඨත්තා සො පච්චෙකසම්බුද්ධො රූපෙ න සජ්ජති, සද්දෙ න සජ්ජති -පෙ- දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසු න සජ්ජති, න ගණ්හාති{5} න බජ්ඣති න පළිබජ්ඣති, නික්ඛන්තො නිස්සටො විප්පමුත්තො විසඤ්ඤුත්තො{6} විමරියාදීකතෙන චෙතසා විහරතීති ‘වාතොව ජාලම්හි අසජ්ජමානො.’
පදුමංව තොයෙන අලිප්පමානොති: ‘පදුමං’ වුච්චති පදුමපුප්ඵං, ‘තොයං වුච්චති උදකං. යථා පදුමපුප්ඵං තොයෙන න ලිප්පති න පලිප්පති න උපලිප්පති අලිත්තං අපලිත්තං අනුපලිත්තං. එවමෙව ද්වෙ ලෙපා: තණ්හාලෙපො ච දිට්ඨිලෙපො ච -පෙ- අයං තණ්හාලෙපො -පෙ- අයං දිට්ඨිලෙපො, තස්ස පච්චෙකසම්බුද්ධස්ස තණ්හාලෙපො පහීනො දිට්ඨිලෙපො පටිනිස්සට්ඨො, තණ්හාලෙපස්ස පහීනත්තා දිට්ඨිලෙපස්ස පටිනිස්සට්ඨත්තා සො පච්චෙකසම්බුද්ධො රූපෙ න ලිප්පති සද්දෙ න ලිප්පති -පෙ- දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතබ්බෙසු ධම්මෙසු න ලිප්පති න පලිප්පති න උපලිප්පති, අලිත්තො{1} අපලිත්තො අනුපලිත්තො නික්ඛන්තො නිස්සටො විප්පමුත්තො විසඤ්ඤුත්තො විමරියාදීකතෙන චෙතසා විහරතීති ‘පදුමංව තොයෙන අලිප්පමානො එකො චරො ඛග්ගවිසාණකප්පො’
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“සීහොව සද්දෙසු අසන්තසන්තො වාතොව ජාලම්හි අසජ්ජමානො, පදුමංව තොයෙන අලිප්පමානො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
8.
සීහො යථා දාඨාබලී පසය්හ රාජා මිගානං අභිභුය්ය චාරී, සෙවෙථ පන්තානි සෙනාසනානි එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
සීහො යථා දාඨාබලී පසය්හ, රාජා මිගානං අභිභුය්ය චාරීති: යථා සීහො මිගරාජා දාඨාබලී දාඨාවුධො සබ්බෙ තිරච්ඡානගතෙ පාණෙ අභිභුය්ය අභිභවිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා පරියාදියිත්වා මද්දිත්වා චරති විහරති ඉරීයති වත්තෙති{2} පාලෙති යපෙති යාපෙති පච්චෙකසම්බුද්ධොපි පඤ්ඤාබලී පඤ්ඤාවුධො සබ්බපාණභුතෙ පුග්ගලෙ පඤ්ඤාය අභිභුය්ය අභිභවිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා පරියාදියිත්වා මද්දිත්වා විහරති ඉරීයති වත්තෙති{2} පාලෙති යපෙති යාපෙතීති ‘සීහො යථා දාඨාබලී පසය්හ රාජා මිගානං අභිභුය්ය චාරි:’
සෙවෙථ පත්තානි සෙනාසනානීති: යථා සීහො මිගරාජා අරඤ්ඤෙ වනමජ්ඣොගහෙත්වා චරති විහරති ඉරීයති වත්තෙති පාලෙති යපෙති යාපෙති, පච්චෙකසම්බුද්ධොපි අරඤ්ඤෙ වනපත්ථානි පන්තානි සෙනාසනානි පටිසෙවති අප්පසද්දානි අප්පනිග්ඝොසානි විජනවාතානි මනුස්සරාහසෙය්යකානි පටිසල්ලානසාරුප්පානි. සො එකො ගච්ඡති, එකො තිට්ඨති, එකො නිසීදති, එකො සෙය්යං කප්පෙති, එකො ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, එකො පටික්කමති, එකො රහො නිසීදති, එකො චඞ්කමං අධිට්ඨාති එකො චරති විහරති ඉරීයති වත්තෙති පාලෙති යපෙති යාපෙතීති ‘සෙවෙථ පන්තානි සෙනාසනානි එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො:
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“සීහො යථා දාඨාබලී පසය්හ රාජා මිගානං අභිභුය්ය චාරී, සෙවෙථ පන්තානි සෙනාසනානි එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
9.
මෙත්තං උපෙක්ඛං කරුණං විමුත්තිං ආසෙවමානො මුදිතං ච කාලෙ, සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
මෙත්තං උපෙක්ඛං කරුණං විමුත්තිං ආසෙවමානො මුදිතං ච කාලෙති සො පච්චෙකසම්බුද්ධො මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති. තථා දුතියං තථා තතියං තථා චතුත්ථං, ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධී සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්යාපජ්ඣෙන ඵරිත්වා විහරති, කරුණාසහගතෙන චෙතසා -පෙ- මුදිතාසහගතෙන චෙතසා -පෙ- උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්යාපජ්ඣෙන ඵරිත්වා විහරතීති ‘මෙත්තං උපෙක්ඛං කරුණං විමුත්තිං ආසෙවමානො මුදිතං ච කාලෙ’.
සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානොති මෙත්තාය භාවිතත්තා යෙ පුරත්ථිමාය දිසාය සත්තා තෙ අප්පටිකූලා හොන්ති, යෙ පච්ඡිමාය දිසාය සත්තා-යෙ උත්තරාය දිසාය සත්තා-යෙ දක්ඛිණාය දිසාය සත්තා-යෙ පුරත්ථිමාය අනුදිසාය සත්තා-යෙ පච්ඡිමාය අනුදිසාය සත්තා-යෙ උත්තරාය අනුදිසාය සත්තා-යෙ දක්ඛිණාය අනුදිසාය සත්තා-යෙ හෙට්ඨිමාය දිසාය සත්තා-යෙ උපරිමාය දිසාය සත්තා-යෙ දසසු දිසාසු සත්තා තෙ අප්පටිකූලා හොන්ති, කරුණාය භාවිතත්තා-මුදිතාය භාවිතත්තා-උපෙක්ඛාය භාවිතත්තා යෙ පුරත්ථිමාය දිසාය සත්තා -පෙ- යෙ දසසු දිසාසු සත්තා තෙ අප්පටිකූලා හොන්ති.
සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානොති: සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානො අප්පටිවිරුජ්ඣමානො අනාඝාතියමානො අප්පටිහඤ්ඤමානොති ‘සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානොති එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’.
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“මෙත්තං උපෙක්ඛං කරුණං විමුත්තිං ආසෙවමානො මුදිතං ච කාලෙ, සබ්බෙන ලොකෙන අවිරුජ්ඣමානො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
10.
රාගං ච දොසං ච පහාය මොහං සන්දාලයිත්වාන සඤ්ඤොජනානි{1}, අසන්තසං ජීවිතසඞ්ඛයම්හි එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
රාගං ච දොසං ච පහාය මොහන්ති ‘රාගො’ති “යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසල මූලං.” දොසොති “යො චිත්තස්ස ආඝාතො -පෙ- චණ්ඩික්කං අසුරොපො අනත්තමනතා චිත්තස්ස”. මොහොති “දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං -පෙ- අවිජ්ජාලඞ්ගී මොහො අකුසලමූලං”. රාගං ච දොසං ච පහාය මොහන්ති සො පච්චෙකසම්බුද්ධො රාගං ච දොසං ච මොහං ච පහාය පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා{2} අනභාවං ගමෙත්වාති ‘රාගං ච දොසං ච පහාය මොහං.’
සන්දාලයිත්වාන සඤ්ඤොජනානීති: දස සඤ්ඤොජනානි’. කාමරාගසඤ්ඤොජනං පටිඝසඤ්ඤොජනං -පෙ- අවිජ්ජාසඤ්ඤොජනං, සන්දාලයිත්වාන සඤ්ඤොජනානීති: සංයොජනානි සන්දාලයිත්වා පදාලයිත්වා සංපදාලයිත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති ‘සන්දාලයිත්වාන සඤ්ඤොජනානි’.
අසන්තසං ජීවිතසඞ්ඛයම්භීති: සො පච්චෙකසම්බුද්ධො ජීවිතපරියොසානෙ අසන්තාසී අනුත්රාසී අනුබ්බිග්ගො අනුස්සඞ්කී{3} අනුත්රාසො අභීරු අච්ඡම්භී අනුත්රාසි අපලායි පහීනභයභෙරවො විගතලොමහංසො විහරතීති ‘අසන්තසං ජීවිතසඞ්ඛයම්හි එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.’
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“රාගං ච දොසං පහාය මොහං සන්දාලයිත්වාන සඤ්ඤොජනානි, න අසන්තසං ජීවිතසඞ්ඛයම්හි එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
11.
භජන්ති සෙවන්ති ච කාරණත්ථා{1} නික්කාරණා දුල්ලභා අජ්ජමිත්තා, අත්තත්ථපඤ්ඤා{2} අසුචී මනුස්සා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
භජන්ති සෙවන්ති ච කාරණත්ථාති: අත්තත්ථකාරණා පරත්ථකාරණා උභයත්ථකාරණා දිට්ඨධම්මිකත්ථකාරණා සම්පරායිකත්ථකාරණා භජන්ති සම්භජන්ති සෙවන්ති නිසෙවන්ති සංසෙවන්ති පටිසෙවන්තීති ‘භජන්ති සෙවන්ති ච කාරණත්ථා’.
නික්කාරණා දුල්ලභා අජ්ජමිත්තාති: ද්වෙ මිත්තා: අගාරිකමිත්තො ච පබ්බජිතමිත්තො ච{3} -පෙ- අයං අගාරිකමිත්තො -පෙ- අයං පබ්බජිතමිත්තො. නික්කාරණා දුල්ලභා අජ්ජමිත්තාති: ඉමෙ ද්වෙ මිත්තා අකාරණා නික්කාරණා අහෙතු අප්පච්චයා දුල්ලභා දුල්ලද්ධා සුදුල්ලද්ධාති ‘නික්කාරණා දුල්ලභා අජ්ජමිත්තා’.
අත්තත්ථපඤ්ඤා අසුචී මනුස්සාති: ‘අත්තත්ථපඤ්ඤා’ති අත්තනො අත්ථාය අත්තනො හෙතු අත්තනො පච්චයා අත්තනො කාරණා{5} භජන්ති සම්භවන්ති සෙවන්ති නිසෙවන්ති සංසෙවන්ති පටිසෙවන්ති ආචරන්ති සමාචරන්ති පයිරුපාසන්ති පරිපුච්ඡන්ති පරිපඤ්හන්තීති ‘අත්තත්ථපඤ්ඤා’. අසුචී මනුස්සාති: අසුචිනා කායකම්මෙන සමන්නාගතාති අසුචී මනුස්සා, අසුචිනා වචීකම්මෙන සමන්නාගතාති අසුචී මනුස්සා, අසුචිනා මනොකම්මෙන සමන්නාගතාති අසුචී මනුස්සා, අසුචිනා පාණාතිපාතෙන-අසුචිනා අදින්නාදානෙන-අසුචිනා කාමෙසු මිච්ඡාචාරෙන-අසුචිනා මුසාවාදෙන-අසුචියා පිසුනාය වාචාය{6} සමන්නාගතා-අසුචියා ඵරුසාය වාචාය{7} සමන්නාගතා-අසුචිනා සම්ඵප්පලාපෙන සමන්නාගතා-අසුචියා අභිජ්ඣාය සමන්නාගතා-අසුචිනා බ්යාපාදෙන සමන්නාගතාති ‘අසුචී මනුස්සා, අසුචියා මිච්ඡාදිට්ඨියා සමන්නාගතාති අසුචී මනුස්සා, අසුචියා චෙතනාය සමන්නාගතාති අසුචී මනුස්සා, අසුචියා පත්ථනාය සමන්නාගතාති අසුචි ‘මනුස්සා, අසුචිනා පණිධිනා සමන්නාගතාති අසුචී මනුස්සා, අසුචී හීනා නිහීනා ඔමකා ලාමකා’ ඡත්තකා පරිත්තාති ‘අත්තත්ථපඤ්ඤා අසුචී මනුස්සා’.
එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’ති ‘එකො’ති සො පච්චෙකබුද්ධො පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතෙන එකො -පෙ- චරෙති: අට්ඨචරියායො -පෙ- ඛග්ගවිසාණකප්පොති යථා ඛග්ගස්ස නාම විසාණං එකං හොති අදුතියං -පෙ- එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’.
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“භජන්ති සෙවන්ති ච කාරණත්ථා නික්කාරණා දුල්ලභා අජ්ජ මිත්තා. අත්තත්ථපඤ්ඤා අසුචී මනුස්සා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
චතුත්ථො වග්ගො
නිට්ඨිතො ච ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙසො.
1. අජිතො තිස්සමෙත්තෙය්යො පුණ්ණකො අථ මෙත්තගූ, ධොතකො උපසීවො ච නන්දො ච අථ හෙමකො.
2. තොදෙය්යකප්පො දුභයො ජතුකණ්ණි ච පණ්ඩිතො, භද්රාවුධො උදයො ච පොසාලො ච වාපි බ්රාහ්මණො.
3. මොඝරාජා ච මෙධාවී පිඞ්ගියො ච මහාඉසි, සොළසන්නං{1} පනෙතෙසං බ්රාහ්මණානංව සාසනං. පාරායනානං{2} නිද්දෙසා තත්තකානි භවන්ති හි{3}
4. ඛග්ගවිසාණසුත්තානං නිද්දෙසාපි තථෙව ච නිද්දෙසා දුවිධා ඤෙය්යා පරිපුණ්ණා සුලක්ඛිතා”ති
චූලනිද්දෙසපාළි නිට්ඨිතා.