වාචාභිලාපො අභිසජ්ජනා වා’ති වාචාභිලාපො වුච්චති බත්තිංස තිරච්ඡානකථා. සෙය්යථීදං: රාජකථං -පෙ- ඉතිභවාභවකථං. අභිසජ්ජනා වාති ද්වෙ සජ්ජනා: තණ්හාසජ්ජනා ච දිට්ඨිසජ්ජනා ච -පෙ- අයං තණ්හාසජ්ජනා -පෙ- අයං දිට්ඨිසජ්ජනාති ‘වාචාභිලාපො අභිසජ්ජනා වා’.
එතං භයං ආයතිං පෙක්ඛමානොති ‘භය’න්ති ජාතිභයං ජරාභයං ව්යාධිභයං මරණභයං රාජභයං චොරභයං අග්ගිභයං උදකභයං අත්තානුවාදභයං පරානුවාදභයං දණ්ඩභයං දුග්ගතිභයං ඌමිභයං කුම්භීලභයං ආවට්ටභයං සුසුකාභයං{2} ආජීවකභයං අසිලොකභයං පරිසසාරජ්ජභයං මදනභයං භයානකං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසො චෙතසො උබ්බෙගො උත්රාසො. එතං භයං ආයතිං පෙක්ඛමානොති එතං භයං ආයතිං පෙක්ඛමානො දක්ඛමානො ඔලොකයමානො නිජ්ඣායමානො උපපරික්ඛමානොති ‘එතං භයං ආයතිං පෙක්ඛමානො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’.
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“එවං දුතියෙන සහා මමස්ස වාචාභිලාපො අභිසජ්ජනා වා, එතං භයං ආයතිං පෙක්ඛමානො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
6.
කාමා භි{3} චිත්රා මධුරා මනොරමා විරුප රූපෙන මථෙන්ති චිත්තං, ආදීනවං කාමගුණෙසු දිස්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
කාමා හි චිත්රා මධුරා මනොරමාති ‘කාමාති’ උද්දානතො ද්වෙ කාමා: වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච. -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති වත්ථුකාමා -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති කිලෙසකාමා. චිත්රාති{4} නානාවණ්ණා රූපා නානාවණ්ණා සද්දා නානා වණ්ණා ගන්ධා නානා වණ්ණා රසා නානා වණ්ණා ඵොට්ඨබ්බා. ඉට්ඨා ‘කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා.
මධුරාති: වුත්තං හෙතං භගවතා: “පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ කාමගුණා. කතමෙ පඤ්ච: චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්යා රූපා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා, සොත විඤ්ඤෙය්යා සද්දා -පෙ- ඝානවිඤ්ඤෙය්යා ගන්ධා -පෙ- ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්යා රසා -පෙ- කායවිඤ්ඤෙය්යා ඵොට්ඨබ්බා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා, රජනීයා. ඉමෙ ඛො භික්ඛවෙ පඤ්චකාමගුණා. යං ඛො භික්ඛවෙ ඉමෙ පඤ්චකාමගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං ඉදං වුච්චති කාමසුඛං මීල්හ සුඛං{1} පුථුජ්ජනසුඛං අනරියසුඛං,{2} න සෙවිතබ්බං න භාවෙතබ්බං න බහුලීකාතබ්බං, භායිතබ්බං එතස්ස සුඛස්සාති වදාමී”ති කාමා හි චිත්රා මධුරා. මනොරමාති ‘මනො’ති ‘යං චිත්තං -පෙ- තජ්ජාමනො විඤ්ඤාණධාතු, මනො රමෙන්ති ථොමෙන්ති තොසෙන්ති පහාසෙන්තී’ති ‘කාමා හි චිත්රා මධුරා මනොරමා’.
විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්තන්ති: නානාවණ්ණෙහි රූපෙහි -පෙ- නානාවණ්ණෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහි චිත්තං මථෙන්ති තොසෙන්ති පහාසෙන්තී’ති “විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්තං”.
ආදීනවං කාමගුණෙසු දිස්වාති:-වුත්තං හෙතං භගවතා: ‘කො ච භික්ඛවෙ කාමානං ආදීනවො: ඉධ භික්ඛවෙ, කුලපුත්තො යෙන සිප්පට්ඨානෙන ජීවිකං කප්පෙති: යදි මුද්දාය යදි ගණනාය යදි සඞ්ඛානෙන යදි කසියා යදි වණිජ්ජාය යදි ගොරක්ඛෙන{3} යදි ඉස්සත්ථෙන යදි රාජපොරිසෙන යදි සිප්පඤ්ඤතරෙන සීතස්ස පුරක්ඛතො උණ්හස්ස පුරක්ඛතො ඩංසමකසවාතාතපසිරිංසපසම්ඵස්සෙහි රිස්සමානො{4} ඛුප්පිපාසාය මීයමානො{5} අයං භික්ඛවෙ කාමානං ආදීනවො සන්දිට්ඨිකො දුක්ඛක්ඛන්ධො කාමහෙතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං නාමානමෙව හෙතු.
තස්ස චෙ භික්ඛවෙ, කුලපුත්තස්ස එවං උට්ඨහතො ඝටතො වායමතො තෙ භොගා නාභිනිප්ඵජ්ජන්ති සොචති කිලමති පරිදෙවති උරත්තාළිං කන්දති සම්මොහං ආපජ්ජති මොඝං වත මෙ උට්ඨානං{6} අඵලො වත මෙ වායාමො ති. අයම්පි භික්ඛවෙ, කාමානං ආදීනවො සන්දිට්ඨිකො දුක්ඛක්ඛන්ධො කාමහෙතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං කාමානමෙව හෙතු.
තස්ස චෙ භික්ඛවෙ, කුලපුත්තස්ස එවං උට්ඨහතො ඝටතො වායමතො තෙ භොගා අභිනිප්ඵජ්ජන්ති සො තෙසං භොගානං ආරක්ඛාධිකරණං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදෙති, කින්ති මෙ භොගෙ{1} නෙව රාජානො හරෙය්යුං න චොරා හරෙය්යුං න අග්ගි ඩහෙය්ය න උදකං වහෙය්ය න අප්පියා දායාදා හරෙය්යුන්ති. තස්ස එවං ආරක්ඛයතො ගොපයතො තෙ භොගෙ රාජානො වා හරන්ති චොරා වා හරන්ති අග්ගි වා ඩහති උදකං වා වහති අප්පියා වා දායාදා හරන්ති. සො සොචති -පෙ- සම්මොහං ආපජ්ජති යම්පි මෙ අහොසි තම්පි නො නත්ථී’ති. අයම්පි භික්ඛවෙ කාමානං ආදීනවො සන්දිට්ඨිකො දුක්ඛක්ඛන්ධො කාමහෙතු -පෙ- කාමානමෙව හෙතු.
පුන ච පරං භික්ඛවෙ කාමහෙතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං කාමානමෙව හෙතු රාජානොපි රාජූහි විවදන්ති ඛත්තියා’පි ඛත්තියෙහි විවදන්ති බ්රාහ්මණා’පි බ්රාහ්මණෙහි විවදන්ති ගහපතී’පි ගහපතීහි විවදන්ති මාතා’පි පුත්තෙන විවදති පුත්තො’පි මාතරා විවදති පිතා’පි පුත්තෙන විවදති පුත්තො’පි පිතරා විවදති භාතා’පි භාගිනියා විවදති භගිනී’පි භාතරා විවදති සහායො’පි සහායෙන විවදති, තෙ තත්ථ කලහවිග්ගහවිවාදාපන්නා අඤ්ඤමඤ්ඤං පාණීහි’පි උපක්කමන්ති ලෙඩ්ඩුහි’පි උපක්කමන්ති දණ්ඩෙහි’පි උපක්කමන්ති සත්ථෙහි’පි උපක්කමන්ති, තෙ තත්ථ මරණම්පි නිගච්ඡන්ති{2} මරණමත්තම්පි දුක්ඛං. අයම්පි භික්ඛවෙ කාමානං ආදීනවො සන්දිට්ඨිකො දුක්ඛක්ඛන්ධො කාමහෙතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං කාමානමෙව හෙතු.
පුන ච පරං භික්ඛවෙ, කාමහෙතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං කාමානමෙව හෙතු අසිචම්මං ගහෙත්වා ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වා උභතො බ්යළ්හං{3} සංගාමං පක්ඛන්දන්ති උසූසුපි ඛිප්පමානාසු{4} සත්තීසුපි ඛිප්පමානාසු අසීසුපි විජ්ජොතන්තෙසු{5}. තෙ තත්ථ උසූහි’පි විජ්ඣන්ති, සත්තීහි’පි විජ්ඣන්ති, අසිනා’පි සීසං ඡින්දන්ති. තෙ තත්ථ මරණම්පි නිගච්ඡන්ති, මරණ මත්තම්පි දුක්ඛං. අයම්පි භික්ඛවෙ කාමානං ආදීනවො සන්දිට්ඨිකො දුක්ඛක්ඛන්ධො කාමහෙතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං කාමානමෙව හෙතු.
පුන ච පරං භික්ඛවෙ, කාමහෙතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං කාමානමෙව හෙතු අසිචම්මං ගහෙත්වා ධනුකලාපං සන්නය්හිත්වා අද්දාවලෙපනා{1} උපකාරියො පක්ඛන්දන්ති උසූසුපි ඛිප්පමානෙසු සත්තීසුපි ඛිප්පමානාසු අසීසුපි විජ්ජොතලන්තෙසු{2}. තෙ තත්ථ උසූහිපි විජ්ඣන්ති සත්තීහිපි විජ්ඣන්ති. පක්කට්ඨියාපි{3} ඔසිඤ්චන්ති අභිවග්ගෙනපි{4} ඔමද්දන්ති අසිනාපි සීසං ඡින්දන්ති, තෙ තත්ථ මරණම්පි නිගච්ඡන්ති මරණමත්තම්පි දුක්ඛං. අයම්පි භික්ඛවෙ කාමානං ආදීනවො සන්දිට්ඨිකො දුක්ඛක්ඛන්ධො කාමහෙතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං කාමානමෙව හෙතු.
පුන චපරං භික්ඛවෙ, කාමහෙතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං කාමානමෙව හෙතු, සන්ධිම්පි ඡින්දන්ති නිල්ලොපම්පි හරන්ති එකාගාරිකම්පි{5} කරොන්ති, පරිපන්ථෙපි තිට්ඨන්ති, පරදාරම්පි ගච්ඡන්ති. තමෙනරාජානො ගහෙත්වා විවිධා කම්මකාරණා කාරෙන්ති{6} කසාහිපි තාළෙන්ති වෙත්තෙහිපි{7} තාළෙන්ති අද්ධදණ්ඩුකෙහිපි තාළෙන්ති හත්ථම්පි ඡින්දන්ති -පෙ- අසිනාපි සීසං ඡින්දන්ති, තෙ තත්ථ මරණම්පි නිගච්ඡන්ති මරණමත්තම්පි දුක්ඛං අයම්පි භික්ඛවෙ, කාමානං ආදීනවො සන්දිට්ඨිකො දුක්ඛක්ඛන්ධො කාමහෙතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං කාමානමෙව හෙතු.
පුන චපරං භික්ඛවෙ, කාමහෙතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං කාමානමෙව හෙතු කායෙන දුච්චරිතං චරන්ති, වාචාය දුච්චරිතං චරන්ති, මනසා දුච්චරිතං චරන්ති. තෙ කායෙන දුච්චරිතං චරිත්වා වාචාය දුච්චරිතං චරිත්වා මනසා දුච්චරිතං චරිත්වා කායස්ස භෙදා පරම්මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජන්ති. අයම්පි භික්ඛවෙ කාමානං ආදීනවො සම්පරායිකො දුක්ඛක්ඛන්ධො කාමහෙතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං කාමානමෙව හෙතු.”{a}
ආදීනවං කාමගුණෙසු දිස්වාති කාමගුණෙසු ආදීනවං දිස්වා, පස්සිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වාති ‘ආදීනවං කාමගුණෙසු දිස්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“කාමා හි චිත්රා මධුරා මනොරමා විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්තං, ආදීනවං කාමගුණෙසු දිස්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
7.
ඊති ච ගණ්ඩො ච උපද්දවො ච රොගො ච සල්ලං ච භයං ච මෙතං, එතං භයං කාමගුණෙසු දිස්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
ඊති ච ගඩ්ඩො ච උපද්දවො ච රොගො ච සල්ලං ච භයං ච මෙතන්ති වුත්තං හෙතං භගවතා: “භයන්ති භික්ඛවෙ, කාමානමෙතං අධිවචනං, දුක්ඛන්ති භික්ඛවෙ, කාමානමෙතං අධිවචනං, රොගොති භික්ඛවෙ, කාමානමෙතං අධිවචනං, ගණ්ඩොති භික්ඛවෙ, කාමානමෙතං අධිවචනං සල්ලන්ති භික්ඛවෙ, කාමානමෙතං අධිවචනං, සඞ්ගොති භික්ඛවෙ, කාමානමෙතං අධිවචනං, පඞ්කොති භික්ඛවෙ, කාමානමෙතං අධිවචනං, ගබ්භොති භික්ඛවෙ, කාමානමෙතං අධිවචනං, කස්මා ච භික්ඛවෙ, භයන්ති කාමානමෙතං අධිවචනං, යස්මා ච කාමරාගරත්තායං භික්ඛවෙ ඡන්දරාගවිනිබද්ධො දිට්ඨධම්මිකාපි භයා න පරිමුච්චති, සම්පරායිකාපි භයා න පරිමුච්චති, තස්මා භයන්ති කාමානමෙතං අධිවචනං. කස්මා ච භික්ඛවෙ, දුක්ඛන්ති-රොගොති-ගණ්ඩොති-සල්ලන්ති-සඞ්ගොති-පඞ්කොති-ගබ්භොති කාමානමෙතං අධිවචනං, යස්මා ච කාමරාගරත්තායං භික්ඛවෙ ඡන්දරාගවිනිබද්ධො දිට්ඨධම්මිකාපි භයා න පරිමුච්චති, සම්පරායිකාපි භයා න පරිමුච්චති, තස්මා ගබ්භොති කාමානමෙතං අධිවචන”න්ති.
1. “භයං දුක්ඛං රොගො ච ගණ්ඩො සල්ලං ච සඞ්ගො ච පඞ්කො ච ගබ්භො උභයං,
2. එතෙ කාමා, පවුච්චන්ති යත්ථ සත්තො පුථුජ්ජනො ඔතිණ්ණො සාතරූපෙන පුන ගබ්භාය ගච්ඡති.’
3. යතො ච භික්ඛු ආතාපී සම්පජඤ්ඤං න රිච්චති, සො ඉමං පලිපං’ දුග්ගං අතිකම්ම තථාවිධො පජං ජාතිජරූපෙතං ඵන්දමානං අවෙක්ඛතී ති.
ඊති ච ගණ්ඩො ච උපද්දවො ච රොගො ච සල්ලං ච භයං ච මෙතං එතං භයං කාමගුණෙසු දිස්වාති: එතං භයං කාමගුණෙසු දිස්වා පස්සිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වාති ‘එතං භයං කාමගුණෙසු දිස්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’.
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“ඊති ච ගණ්ඩො ච උපද්දවො ච රොගො ච සල්ලං ච භයං ච මෙතං, එතං භයං කාමගුණෙසු දිස්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති
8.
සීතං ච උණ්හං ච ඛුදං පිපාසං වාතාතපෙ’ ඩංසසිරිංසපෙ ච,’{1} සබ්බානිපෙතානි අභිසම්භවිත්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
සීතං ච උණ්හං ච ඛුදං පිපාසන්ති: ‘සීත’න්ති ද්වීහි කාරණෙහි සීතං හොති: අබ්භන්තරධාතුකොපවසෙන වා සීතං හොති, බහිද්ධා උතුවසෙන වා සීතං වා හොති. උණ්හන්ති ද්වීහි කාරෙණෙහි උණ්හං හොති: අබ්භන්තරධාතුකොපවසෙන වා උණ්හං හොති, බහිද්ධා උතුවසෙන වා උණ්හං හොති, ඛුදා වුච්චති{2} ඡාතකො, පිපාසා වුච්චති උදකපිපාසාති. ‘සීතං ච උණ්හං ච ඛුදං පිපාසං.’
වාතාතපෙ ඩංසසිරිංසපෙ චාති ‘වාතා’ති පුරත්ථිමා වාතා පච්ඡිමා වාතා උත්තරා වාතා දක්ඛිණා වාතා සරජා වාතා අරජා වාතා සීතා වාතා උණ්හා වාතා පරිත්තා වාතා අධිමත්තා වාතා කාළවාතා{3}’ වෙරම්බවාතා පක්ඛවාතා සුපණ්ණවාතා තාලපණ්ණවාතා{4} විධුපනවාතා. ආතපො වුච්චති සුරියසන්තාපො. ඩංසා වුච්චන්ති පීඞ්ගලමක්ඛිකා. සිරිංසපා වුච්චන්ති අහීති ‘වාතාතපෙ ඩංසසිරිංසපෙ ච.’
සබ්බානිපෙතානි අභිසම්භවිත්වාති, අභිභවිත්වා අජ්ඣොත්ථරිත්වා පරියාදියිත්වා මද්දිත්වාති සබ්බානි පෙතානි අභිසම්භවිත්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’.
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“සීතං ච උණ්හං ච ඛුදං පිපාසං වාතාපෙ ඩංසසිරිංසපෙ ව, සබ්බානි පෙතානි අභිසම්භවිත්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
9.
නාගොව යූථානි විවජ්ජයිත්වා සඤ්ජාතඛන්ධො පදුමී උළාරො, යථාභිරන්තං විහරං{1} අරඤ්ඤෙ එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
නාගොව යූථානි විවජ්ජයිත්වාති ‘නාගො’ වුච්චති හත්ථිනාගො, පච්චෙකසම්බුද්ධොපි නාගො, කිංකාරණා පච්චෙකසම්බුද්ධො නාගො: ආගුං න කරොතීති නාගො, න ගච්ඡතීති නාගො, න ආගච්ඡතීති නාගො, කථං සො පච්චෙකසම්බුද්ධො ආගුං න කරොතීති නාගො: ‘ආගු’ වුච්චති පාපකා අකුසලා ධම්මා සංකිලෙසිකා පොනොභවිකා සදරා දුක්ඛවිපාකා ආයතිං ජාතිජරාමරණීයා.
1. “ආගුං න කරොති කිඤ්චලොකෙ (සභියා’ති භගවා) සබ්බසංයොගෙ{2} විසජ්ජ බන්ධනානි, සබ්බත්ථ න සජ්ජතී විමුත්තො නාගො තාදී පවුච්චතෙ තථත්තා”.
එවං සො පච්චෙකසම්බුද්ධො ආගුං නකරොතීති නාගො.
කථං සො පච්චෙකසම්බුද්ධො න ගච්ඡතීති නාගො: සො පච්චෙකසම්බුද්ධො න ඡන්දාගතිං ගච්ඡති, න දොසාගතිං ගච්ඡති, න මොහාගතිං ගච්ඡති, න භයාගතිං ගච්ඡති, න රාගවසෙන ගච්ඡති, න දොසවසෙන ගච්ඡති, න මොහවසෙන ගච්ඡති, න මානවසෙන ගච්ඡති, න දිට්ඨිවසෙන ගච්ඡති, න උද්ධච්චවසෙන ගච්ඡති, න විචිකිච්ඡාවසෙන ගච්ඡති, න අනුසයවසෙන ගච්ඡති න වග්ගෙහි ධම්මෙහි{3} යායති නීයති වුය්හති සංහරීයති. එවං සො පච්චෙකසම්බුද්ධො න ගච්ඡතීති නාගො.
කථං සො පච්චෙකසම්බුද්ධො න ආගච්ඡතීති නාගො: සොතාපත්තිමග්ගෙන සෙ කිලෙසා පහීනා, තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති, න පච්චෙති, න පච්චාගච්ඡති, සකදාගාමිමග්ගෙන -පෙ- අනාගාමිමග්ගෙන -පෙ- අරහත්තමග්ගෙන සෙ කිලෙසා පහීනා තෙ කිලෙසෙ න පුනෙති, න පච්චෙති, න පච්චාගච්ඡති, එවං සො පච්චෙකසම්බුද්ධො න ආගච්ඡතීති නාගො.
නාගොව යූථානි විවජ්ජයිත්වාති: යථා සො හත්ථිනාගො යූථානි විවජ්ජයිත්වා පරිවජ්ජෙත්වා අභිනිවජ්ජෙත්වා එකො අරඤ්ඤෙ වනමජ්ඣොගාහෙත්වා{1} චරති ඉරීයති පාලෙති යපෙති යාපෙති. පච්චෙකසම්බුද්ධොපි ගණං විවජ්ජෙත්වා පරිවජ්ජෙත්වා අභිනිවජ්ජෙත්වා එකො අරඤ්ඤෙ වනපත්ථානි පන්තානි සෙනාසනානි පටිසෙවති, අප්පසද්දානි අප්පනිග්ඝොසානි විජනවාතානි මනුස්සරාහසෙය්යකානි පටිසල්ලානසාරුප්පානි. සො එකො ගච්ඡති, එකො තිට්ඨති, එකො නිසීදති, එකො සෙය්යං කප්පෙති, එකො ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, එකො පටික්කමති, එකො රහො නිසීදති, එකො චඞ්කමං අධිට්ඨාති, එකො චරති විහරති ඉරීයති වත්තෙති පාලෙති යපෙති ‘යාපෙතීති නාගොව යූථානි පරිවජ්ජයිත්වා.’
සඤ්ජාතඛන්ධො පදුමී උළාරොති: යථා සො හත්ථිනාගො සඤ්ජාතඛන්ධො සත්තරතනො වා හොති අට්ඨරතනො වා. පච්චෙකසම්බුද්ධොපි සඤ්ජාතඛන්ධො අසෙක්ඛෙන සීලක්ඛන්ධෙන අසෙක්ඛෙන සමාධික්ඛන්ධෙන අසෙක්ඛෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙන අසෙක්ඛෙන විමුත්තික්ඛන්ධෙන අසෙක්ඛෙන විමුත්තිඤාණදස්සනක්ඛන්ධෙන. යථා සො හත්ථිනාගො පදුමී. පච්චෙකසම්බුද්ධොපි සත්තභි බොජ්ඣඞ්ගපුප්ඵෙහි පදුමී. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගපුප්ඵෙන ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගපුප්ඵෙන විරියසම්බොජ්ඣඞ්ගපුප්ඵෙන පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගපුප්ඵෙන පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගපුප්ඵෙන සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගපුප්ඵෙන උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගපුප්ඵෙන යථා සො හත්ථිනාගො උළාරො ථාමෙන බලෙන ජවෙන සූරෙන පච්චෙකසම්බුද්ධොපි උළාරො සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤාය විමුත්තියා විමුත්තිඤාණදස්සනොති-සඤ්ජාතඛන්ධො පදුමී උළාරො.
යථාභිරන්තං විහරං {2} අරඤ්ඤෙති: යථා සො හත්ථිනාගො යථාභිරන්තං අරඤ්ඤෙ විහරති, පච්චෙකසම්බුද්ධොපි යථාභිරන්තං අරඤ්ඤෙ විහරති, පඨමෙනපි ඣානෙන යථාභිරන්තං අරඤ්ඤෙ විහරති, දුතියෙනපි ඣානෙන-තතියෙනපි ඣානෙන-චතුත්ථෙනපි ඣානෙන යථාභිරන්තං අරඤ්ඤෙ විහරති, මෙත්තායපි චෙතොවිමුත්තියා යථාභිරන්තං අරඤ්ඤෙ විහරති, කරුණායපි චෙතොවිමුත්තියා-මුදිතායපි චෙතොවිමුත්තියා-උපෙක්ඛායපි චෙතොවිමුත්තියා යථාභිරන්තං අරඤ්ඤෙ විහරති, ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියාපි යථාභිරන්තං අරඤ්ඤෙ විහරති, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තියාපි-ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියාපි-නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියාපි-නිරොධසමාපත්තියාපි-ඵලසමාපත්තියාපි යථාභිරන්තං අරඤ්ඤෙ විහරතීති ‘යථාභිරන්තං විහරං අරඤ්ඤෙ එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’.
තෙනාහ සො පච්චෙක සම්බුද්ධො:
“නාගොව යූථානි විවජ්ජධිත්වා සඤ්ජාතඛන්ධො පදුමී උළාරො, යථාභිරන්තං විහරං අරඤ්ඤෙ එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
10.
අට්ඨානතං සඞ්ගණිකාරතස්ස යං ඵස්සයෙ{1} සාමයිකං{2} විමුත්තිං, ආදිච්චබන්ධුස්ස වචො නිසම්ම එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
අට්ඨානතං සඞ්ගණිකාරතස්ස යං ඵස්සයෙ සාමයිකං විමුත්තින්ති: වුත්තං හෙතං භගවතා. “සොවතානන්ද භික්ඛු සංගණිකාරාමො සංගණිකාරතො{3} සංගණිකාරාමතං අනුයුත්තො, ගණාරාමො ගණරතො ගණසම්මුදිතො{4} ගණාරාමතං අනුයුත්තො යං තං නෙක්ඛම්මසුඛං පවිවෙකසුඛං උපසමසුඛං සම්බොධසුඛං, තස්ස සුඛස්ස නිකාමලාභී භවිස්සති අකිච්ඡලාභී අකසිරලාභීති නෙතං ඨානං විජ්ජති සො ච ඛො සො ආනන්ද, භික්ඛු එකො ගණස්මා වූපකට්ඨො විහරති, තස්සෙතං භික්ඛුනො පාටිකඞ්ඛං: යං තං නෙක්ඛම්මසුඛං පවිවෙකසුඛං උපසමසුඛං සම්බොධසුඛං, තස්ස සුඛස්ස නිකාමලාභී භවිස්සති අකිච්ඡලාභී අකසිරලාභීති ඨානමෙතං විජ්ජති. සො වතානන්ද භික්ඛු සඞ්ගණිකාරාමො සඞ්ගණිකරතො සංගණිකාරාමතං අනුයුත්තො ගණාරාමො ගණරතො ගණසම්මුදිතො ගණාරාමතං අනුයුත්තො සාමයිකං වා{5} සන්තං චෙතො විමුත්ති{6}. උපසම්පජ්ජ විහරිස්සති අසාමයිකං වා අකුප්පන්ති නෙතං ඨානං විජ්ජති. යො ච ඛො සො ආනන්ද භික්ඛු එකො ගණස්මා වූපකට්ඨො විහරති, තස්සෙතං භික්ඛුනො පාටිකඞ්ඛං සාමයිකං වා සන්තං චෙතො විමුත්තිං උපසම්පජ්ජ විහරිස්සති, අසාවයිකං වා අකුප්පන්ති ඨානමෙතං විජ්ජතී”ති{a}. අට්ඨානං සංගණිකාරතස්ස යං ඵස්සයෙ සාමයිකං විමුත්තිං.
ආදිච්චබන්ධුස්ස වචො නිසම්මාති ‘ආදිච්චො’ වුච්චති සුරියො සො ගොතමො ගොත්තෙන පච්චෙකසම්බුද්ධොපි ගොතමො ගොත්තෙන සො පච්චෙකසම්බුද්ධො සුරියස්ස ගොත්තඤාතකො ගොත්තබන්ධු, තස්මා පච්චෙකසම්බුද්ධො ආදිච්චබන්ධු. ආදිච්චබන්ධුස්ස වචොනිසම්මාති ආදිච්චබන්ධුස්ස වචනං බ්යප්පථං දෙසනං අනුසිට්ඨිං{7} සුත්වා සුණිත්වා උග්ගහෙත්වා උපධාරයිත්වා උපලක්ඛයිත්වාති ‘ආදිච්චබන්ධුස්ස වචො නිසම්ම එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො, .
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“අට්ඨානතං සඞ්ගණිකාරතස්ස යං ඵස්සයෙ සාමයිකං විමුත්තිං, ආදිච්චබන්ධුස්ස වචො නිසම්ම එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
දුතියො වග්ගො.
තතියො වග්ගො.
1.
දිට්ඨීවිසූකානි උපාතිවත්තො පත්තො නියාමං පටිලද්ධමග්ගො, උප්පන්නඤාණොම්හි අනඤ්ඤනෙය්යො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
දිට්ඨීවිසූකානි උපාතිවත්තොති ‘දිට්ඨිවිසූකානි’ වුච්චන්ති වීසතිත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි. “ඉධ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො, අරියධම්මෙ අවිනීතො, සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො, රූපං අත්තතො සමනුපස්සති රූපවන්තං වා අත්තානං අත්තනි වා රූපං රූපස්මිං වා අත්තානං, වෙදනං -සඤ්ඤං-සඞ්ඛාරෙ-විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතී, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං අත්තනි වා විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං, යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං දිට්ඨිගහණං දිට්ඨිකන්තාරො දිට්ඨිවිසූකායිකං දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං දිට්ඨිසංයොජනං ගාහො පතිට්ඨාහො{1} අභිනිවෙසො පරාමාසො කුම්මග්ගො මිච්ඡාපථො මිච්ඡත්තං තිත්ථායතනං විපරියෙසගාහො{2} විපරීතගාහො විපල්ලාසගාහො මිච්ඡාගාහො අයාථාවතස්මිං{3} යාථාවතන්ති ගාහො යාවතා ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි ඉමානි දිට්ඨිවිසූකානි” දිට්ඨීවිසූකානි උපාතිවත්තොති දිට්ඨිවිසූකානි උපාතිවත්තො අතික්කන්තො සමතික්කන්තො වීතිවත්තොති ‘දිට්ඨීවිසූකානි උපාතිවත්තො’.
පත්තො නියාමං පටිලද්ධමග්ගොති ‘නියාමා’ වුච්චන්ති චත්තාරො මග්ගා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සෙය්යථීදං: සම්මාදිට්ඨි සම්මාසංකප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි. චතූහි අරියමග්ගෙහි සමන්නාගතො නියාමං පත්තො සම්පත්තො අධිගතො ඵස්සිතො සච්ඡිකතොති ‘පත්තොනියාමං’. පටිලද්ධමග්ගොති ලද්ධමග්ගො පටිලද්ධමග්ගො අධිගතමග්ගො ඵස්සිතමග්ගො සච්ඡිකතමග්ගොති ‘පත්තො නියාමං පටිලද්ධමග්ගො’.
උප්පන්නඤාණොම්හි අනඤ්ඤනෙය්යොති තස්ස පච්චෙකසම්බුද්ධස්ස ඤාණං උප්පන්නං සමුප්පන්නං නිබ්බත්තං අභිනිබ්බත්තං පාතුභූතං ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති ඤාණං උප්පන්නං සමුප්පන්නං නිබ්බත්තං අභිනිබ්බත්තං පාතුභූතං, ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’ති -පෙ- ‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’ති -පෙ- ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං තං නිරොධධම්ම’න්ති ඤාණං උප්පන්නං සමුප්පන්නං නිබ්බත්තං අභිනිබ්බත්තං පාතුභූතන්ති ‘උප්පන්නඤාණොම්හි’, ‘අනඤ්ඤනෙය්යොති: සො පච්චෙකසම්බුද්ධො න පරනෙය්යො, න පරප්පත්තියො, න පරප්පච්චයො න පරපටිබද්ධගූ’{1} යථාභූතං ජනාති! පස්සති අසම්මූළ්හො සම්පජානො{2} පතිස්සතො ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති පරනෙය්යො න පරප්පත්තියො න පරපටිබද්ධගූ’ යථාභූතං ජානාති පස්සති අසම්මූළ්හො සම්පජානො පතිස්සතො{3} ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’ති -පෙ- ‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’ති -පෙ- ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති න පරනෙය්යො න පරප්පත්තියො න පරප්පච්චයො න පරපටිබද්ධගූ’ යථාභූතං ජානාති පස්සති අසම්මූළ්හො සම්පජානො පතිස්සතොති ‘උප්පන්නඤාණොම්හි අනඤ්ඤනෙය්යො, එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’.
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“දිට්ඨීවිසූකානි උපාතිවත්තො පත්තො නියාමං පටිලද්ධමග්ගො, උප්පන්නඤාණොම්හි අනඤ්ඤනෙය්යො එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
2.
නිල්ලොලුපො{4} නික්කුහො නිප්පිපාසො නිම්මක්ඛො නිද්ධන්තකසාවමොහො,{5} නිරාසසො සබ්බලොකෙ භවිත්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
නිල්ලොලුපො නික්කුහො නිප්පිපාසොති ‘ලොලුප්පං’ වුච්චති තණ්හා. “යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං.” සා ලොලුප්පා තණ්හා පච්චෙකසම්බුද්ධස්ස පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාව කතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා, තස්මා පච්චෙකසම්බුද්ධො නිල්ලොලුපො{4}. නික්කුහොති: තීණි කුහනවත්ථූනි: පච්චය පටිසෙධනසඞ්ඛාතං{6} කුහනවත්ථු, ඉරියාපථසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථු, සාමන්තජප්පනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථු.
කතමං පච්චයපටිසෙධනසංඛාතං{1} කුහනවත්ථු: “ඉධ ගහපතිකා භික්ඛුං නිමන්තෙන්ති: චීවර පිණ්ඩපාත සෙනාසන ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙහි සො පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො අත්ථිකො චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරානං භීයොකම්යතං උපාදාය චීවරං පච්චක්ඛාති, පිණ්ඩපාතං පච්චක්ඛාති, සෙනාසනං පච්චක්ඛාති, ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පච්චක්ඛාති, සො එවමාහ: කිං සමණස්ස මහග්ඝෙන චීවරෙන එතං සාරුප්පං: යං සමණො සුසානා වා සඞ්කාරකූටා වා පාපනිකා වා නන්තකානි උච්චිනිත්වා සංඝාටිකං කත්වා ධාරෙය්ය. කිං සමණස්ස මහග්ඝෙන පිණ්ඩපාතෙන: එතං සාරුප්පං යං සමණො උඤ්ඡාචරියාය පිණ්ඩියාලොපෙන ජීවිකං කප්පෙය්ය. කිං සමණස්ස මහග්ඝෙන සෙනාසනෙන, එතං සාරුප්පං: යං සමණො රුක්ඛමූලිකො වා අස්ස සොසානිකො වා අබ්භොකාසිකො වා. කිං සමණස්ස මහග්ඝෙන ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙන එතං සාරුප්පං යං සමණො පූතිමුත්තෙන වා හරිතකීඛණ්ඩෙන වා ඔසධං කරෙය්යාති තදුපාදාය ලූඛං චීවරං ධාරෙති, ලූඛං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජති, ලූඛං සෙනාසනං පටිසෙවති, ලූඛං ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පටිසෙවති. තමෙනං ගහපතිකා එවං ජානන්ති: ‘අයං සමණො අප්පිච්ඡො සන්තුට්ඨො පවිවිත්තො අසංසට්ඨො ආරද්ධවිරියො ධුතවාදො’ති භීයො භීයො නිමන්තෙන්ති{2} චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙහි. සො එවමාහ: තිණ්ණං සම්මුඛීභාවා සද්ධො කුලපුත්තොබහුං පුඤ්ඤං පසවති සද්ධාය සම්මුඛීභාවා සද්ධො කුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති. දෙය්යධම්මස්ස සම්මුඛීභාවා සද්ධො කුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති, දක්ඛිණෙය්යානං සම්මුඛීභාවා සද්ධො කුලපුත්තො බහුං පුඤ්ඤං පසවති. තුම්හාකං චෙවායං සද්ධා අත්ථි දෙය්යධම්මො ච සංවිජ්ජති අහං ච පටිග්ගාහකො. සචෙහං{3} න පටිග්ගහෙස්සාමි එවං තුම්හෙ පුඤ්ඤෙන පරිබාහිරා භවිස්සථ, න මය්හං ඉමිනා අත්ථො තුම්හාකංයෙව{4} අනුකම්පාය පටිගණ්හාමීති, තදුපාදාය බහුම්පි චීවරං පටිගණ්හාති බහුම්පි පිණ්ඩපාතං පටිගණ්හාති බහුම්පි සෙනාසනං පටිගණ්හාති බහුම්පි ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරං පටිගණ්හාති, යා එවරූපා භාකුටිකා භාකුටියං කුහනා කුහායනං කුහිතතත්තං, ඉදං පච්චයපටිසෙධනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථු.
කතමං ඉරියාපථසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථු: ඉධෙකච්චො පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො සම්භාවනාධිප්පායො, එවං මං ජනො සම්භාවිස්සතීති ගමනං සණ්ඨපෙති ඨානං සණ්ඨපෙති නිසජ්ජං සණ්ඨපෙති සයනං සණ්ඨපෙති පණිධාය ගච්ඡති, පණිධාය තිට්ඨති, පණිධාය නිසීදති, පණිධාය සෙය්යං කප්පෙති, සමාහිතො විය ගච්ඡති, සමාහිතො විය තිට්ඨති, සමාහිතො විය නිසීදති, සමාහිතො විය සෙය්යං කප්පෙති{1} ආපාථකජ්ඣායි ච හොති{2} යා එවරූපා ඉරියාපථස්ස අට්ඨපනා ඨපනා සණ්ඨපනා භාකුටිකා භාකුටියං කුහනා කුහායනා කුහිතත්තං, ඉදං ඉරියාපථසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථු.
කතමං සාමන්තජප්පනසඞ්ඛාතං කුහනවත්ථු: ඉධෙකච්චො පාපිච්ඡො ඉච්ඡාපකතො සම්භාවනාධිප්පායො එවං මං ජනො සම්භාවෙස්සතීති අරියධම්මසන්නිස්සිතං වාචං භාසති. යො එවරූපං චීවරං ධාරෙති, සො සමණො මහෙසක්ඛොති භණති, යො එවරූපං පත්තං ධාරෙති, ලොහථාලකං ධාරෙති, ධම්මකරකං{3} ධාරෙති, පරිස්සාවනං ධාරෙති, කුඤ්චිකං ධාරෙති, උපාහනං ධාරෙති, කායබන්ධනං ධාරෙති, ආයොගං ධාරෙති{4}, සො සමණො මහෙසක්ඛොති භණති. යස්ස එවරූපො උපජ්ඣායො සො සමණො මහෙසක්ඛොති, භණති, යස්ස එවරූපො ආචරියො, එවරූපා සමානුපජ්ඣායකා සමානාචරියකා මිත්තා සන්දිට්ඨා සම්භත්තා සහායා, සො සමණො මහෙසක්ඛොති භණති. යො එවරූපෙ විහාරෙ වසති, අඩ්ඪයොගො වසති-පාසාදෙ වසති-හම්මියෙ වසති-ගුහායං වසති-ලෙණෙ-වසති-කුටියා වසති-කූටාගාරෙ වසති, අට්ටෙ වසති, මාළෙ වසති උද්දණ්ඩෙ වසති, උපට්ඨානසාලායං වසති, මණ්ඩපෙ වසති. රුක්ඛමූලෙ වසති, සො සමණො මහෙසක්ඛොති භණති, අථවා කොරඤ්ජිකකොරඤ්ජිකො භාකුටිකභාකුටිකො කුහකකුහකො ලපකලපකො මුඛසංභාවිතො අයං සමණො ඉමාසං එවරූපානං සන්තානං විහාරසමාපත්තීනං ලභීති. තාදිසං ගම්භීරං ගූළ්හං නිපුණං පටිච්ඡන්නං ලොකුත්තරං සුඤ්ඤතාපටිසඤ්ඤුත්තං කථං කථෙති. යා එවරූපා භාකුටිතා භාකුටියං කුහනා. කුහායනා කුහිතත්තං, ඉදං සාමන්තජප්පනසංඛාතං කුහනවත්ථු.
තස්ස පච්චෙකසම්බුද්ධස්ස ඉමානි තීණි කුහනවත්ථූනි පහීනානි සමුච්ඡින්නානි වූපසන්තානි පටිප්පස්සද්ධානි අභබ්බුප්පත්තිකානි ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪානි, තස්මා සො පච්චෙකසම්බුද්ධො නික්කුහො,
නිප්පිපාසොති. ‘පිපාසා’ වුච්චති තණ්හා, “යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං.”{a} සා පිපාසා තණ්හා තස්ස පච්චෙකසම්බුද්ධස්ස පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවකතා{1} ආයතිං අනුප්පාදධම්මා, තස්මා සො පච්චෙකසම්බුද්ධා නිප්පිපාසොති ‘නිල්ලොලුපො{2} නික්කුහො නිප්පිපාසො.’
නිම්මක්ඛො නිද්ධන්තකසාවමොහොති ‘මක්ඛො’ති ‘යො මක්ඛො මක්ඛායනා මක්ඛායිතත්තං නිට්ඨුරියං නිට්ඨුරියකම්මං: කසාවොති’ රාගො කසාවො, දොසො කසාවො, මොහො කසාවො, කොධො උපනා හො මක්ඛො පලාසො -පෙ- සබ්බාකුසලාභිසංඛාරා කසාවා. මොහොති: දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධෙ අඤ්ඤාණං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය අඤ්ඤාණං පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණං අපරන්තෙ අඤ්ඤාණං, පුබ්බන්තාපරන්තෙ අඤ්ඤාණං, ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤාණං, යං එවරූපං අඤ්ඤාණං අදස්සනං අනභිසමයො අනනුබොධො අප්පටිවෙධො අසංගාහනා අපරියොගාහනා අසමපෙක්ඛනා අපච්චවෙක්ඛනා අපච්චක්ඛකම්මං දුම්මෙජ්ඣං බාල්යං අසම්පජඤ්ඤං මොහො පමොහො සම්මොහො අවිජ්ජා අවිජ්ජොඝො අවිජ්ජායොගො අවිජ්ජානුසයො අවිජ්ජාපරියුට්ඨානං අවිජ්ජාලඞ්ගි{3} මොහො අකුසලමූලං. තස්ස පච්චෙකසම්බුද්ධස්ස මක්ඛො ච මොහො ච වන්තා සංවන්තා නිද්ධන්තා පහීනා සමුච්ඡින්නා වූපසන්තා පටිප්පස්සද්ධා අභබ්බුප්පත්තිකා ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪාති “සො පච්චෙකසම්බුද්ධො ‘නිම්මක්ඛො නිද්ධන්තකසාවමොහො’
නිරාසසො සබ්බලොකෙ භවිත්වාති “ආසා” වුච්චති තණ්හා, යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං” සබ්බලොකෙති: සබ්බඅපාය ලොකෙ සබ්බ මනුස්සලොකෙ සබ්බ දෙවලොකෙ සබ්බබන්ධලොකෙ සබ්බධාතුලොකෙ සබ්බආයතනලොකෙ. නිරාසසො සබ්බලොකෙ භවිත්වාති සබ්බලොකෙ නිරාසසො භවිත්වා. නිත්තණ්හොභවිත්වා, නිප්පිපාසො භවිත්වාති ‘නිරාසසො සබ්බලොකෙ භවිත්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.’
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“නිල්ලොලුපො නික්කුහො නිප්පිපාසො නිම්මක්ඛො නිද්ධන්තකසාවමොහො, නිරාසසො සබ්බලොකෙ භවිත්වා එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
3.
පාපං සහායං පරිවජ්ජයෙථ අනත්ථදස්සිං විසමෙ නිවිට්ඨං, සයං න සෙවෙ පසුතං පමත්තං එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
පාපං සහායං පරිවජ්ජයෙථාති: ‘පාපසහායො’ වුච්චති “යො සො සහායො දසවත්ථුකාය මිච්ඡාදිට්ඨියා සමන්නාගතො’. නත්ථි දින්නං නත්ථි යිට්ඨං, නත්ථි හුතං, නත්ථි සුකටදුක්කටානං.{1} කම්මානං ඵලං විපාකො, නත්ථි අයං ලොකො, නත්ථි පරොලොකො, නත්ථි මාතා, නත්ථි පිතා, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි ලොකෙ සමණබ්රාහ්මණා සම්මග්ගතා සම්මාපටිපන්නා යෙ ඉමං ච ලොකං පරං ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්තී”ති අයං පාප සහායො. පාපං සහායං පරිවජ්ජයෙථාති: පාපං සහායං වජ්ජෙය්ය පරිවජ්ජෙය්යා’ති ‘පාපං සහායං පරිවජ්ජයෙථ’.
අනත්ථදස්සිං විසමෙ නිවිට්ඨන්ති: ‘අනත්ථදස්සී, වුච්චති යො සො සහායො දසවත්ථුකාය මිච්ඡාදිට්ඨියා සමන්නාගතො’. නත්ථි දින්නං නත්ථි යිට්ඨං -පෙ- යෙ ඉමං ච ලොකං පරං ච ලොකං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්තී’ති. විසමෙ නිවිට්ඨන්ති: විසමෙ කායකම්මෙ නිවිට්ඨං, විසමෙ වචීකම්මෙ නිවිට්ඨං, විසමෙ මනොකම්මෙ නිවිට්ඨං, විසමෙ පාණාතිපාතෙ නිවිට්ඨං, විසමෙ අදින්නාදානෙ නිවිට්ඨං, විසමෙ කාමෙසු මිච්ඡාචාරෙ නිවිට්ඨං, විසමෙ මුසාවාදෙ නිවිට්ඨං, විසමාය පිසුනාය වාචාය නිවිට්ඨං, විසමාය ඵරුසාය වාචාය නිවිට්ඨං, විසමෙ ව්යාපාදෙ නිවිට්ඨං, විසමාය මිච්ඡාදිට්ඨියා නිවිට්ඨං, විසමෙසු සඞ්ඛාරෙසු නිවිට්ඨං, විසමෙසු පඤ්චසු කාමගුණෙසු නිවිට්ඨං, විසමෙසු පඤ්චසු නීවරණෙසු නිවිට්ඨං විනිවිට්ඨං, සත්තං අල්ලීනං උපගතං අජ්ඣොසිතං අධිමුත්තන්ති ‘අනත්ථදස්සිං විසමෙ නිවිට්ඨං’.
සයං න සෙවෙ පසුතං පමත්තන්ති-‘යොපි කාමෙ එසති ගවෙසති පරියෙසති තච්චරිතො තබ්බහුලො තග්ගරුකො තන්නින්නො තප්පොනො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො තදධිපතෙය්යො සොපි කාමෙ පසුතො’. ‘යොපි තණ්හාවසෙන රූපෙ පරියෙසති සද්දෙ-ගන්ධෙ-රසෙ-ඵොට්ඨබ්බෙ පරියෙසති තච්චරිතො තබ්බහුලො තග්ගරුකො තන්නින්නො තප්පොනො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො තදධිපතෙය්යො, සොපි කාමපසුතො{1}. යොපි තණ්හාවසෙන රූපෙ පටිලභති සද්දෙ-ගන්ධෙ-රසෙ-ඵොට්ඨබ්බෙ පටිලභති තච්චරිතො තබ්බහුලො තග්ගරුකො තන්නින්නො තප්පොනො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො තදධිපතෙය්යො, සොපි කාමපසුතො’. ‘යොපි තණ්හාවසෙන රූපෙ පරිභුඤ්ජති සද්දෙ-ගන්ධෙ-රසෙ-ඵොට්ඨබ්බෙ පරිභුඤ්ජති තච්චරිතො තබ්බහුලො තග්ගරුකො තන්නින්නො තප්පොනො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො තදධිපතෙය්යො, සොපි කාමපසුතො’. යථා කලහකාරකො කලහපසුතො, කම්මකාරකො කම්මපසුතො, ගොචරෙ චරන්තො ගොචරපසුතො, ඣායී ඣානපසුතො, එවමෙව යො කාමෙ එසති ගවෙසති පරියෙසති තච්චරිතො තබ්බහුලො තග්ගරුකො තන්නින්නො තප්පොනො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො තදධිපතෙය්යො, සොපි කාමපසුතො. යොපි තණ්හාවසෙන රූපෙ පරියෙසති -පෙ- යොපි තණ්හාවසෙන රූපෙ පටිලභති -පෙ- යොපි තණ්හාවසෙන රූපෙ පරිභුඤ්ජති, සද්දෙ- ගන්ධෙ-රසෙ-ඵොට්ඨබ්බෙ පරිභුඤ්ජති, තච්චරිතො කබ්බහුලො තග්ගරුකො තන්නින්නො තප්පොනො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො තදධිපතෙය්යෙ සොපි කාමපසුකො. පමත්තන්ති: පමාදො වත්තබ්බො: කායදුච්චරිතෙ වා වචීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු කාමගුණෙසු වා චිත්තස්ස වොස්සග්ගො{2} වොස්සග්ගානුප්පදානං{3} කුසලානං ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා අසාතච්චකිරියතා අනවට්ඨිතකිරියාතා{4} ඔලීනවුත්තිතා නික්ඛිත්තඡන්දතා නික්ඛිත්තධුරතා අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්මං අනධිට්ඨානං අනනුයොගො පමාදො. ‘යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිතත්තං, අයං වුච්චති පමාදො. සයං න සෙවෙ පසුතං පමත්තන්ති: පසුතං න සෙවෙය්ය පමත්තං ච සයං න සෙවෙය්ය, සාමං න සෙවෙය්ය, න නිසෙවෙය්ය, න සංසෙවෙය්ය න පටිසංසෙවෙය්ය න ආචරෙය්ය න සමාචරෙය්ය න සමාදාය වත්තෙය්යාති ‘සයං න සෙවෙ පසුතං පමත්තං එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’.
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
“පාපං සහායං පරිවජ්ජයෙථ අනත්ථදස්සිං විසමෙ නිවිට්ඨං, සයං න සෙවෙ පසුතං පමත්තං එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
4.
බහුස්සුතං ධම්මධරං භජෙථ මිත්තං උළාරං පටිභානවන්තං, අඤ්ඤාය අත්ථානි විනෙය්ය කඞ්ඛං එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
බහුස්සුතං ධම්මධරං භජෙථංති බහුස්සුතො හොති මිත්තො සුතධරො සුත සන්නිචයො, යෙ තෙ ධම්මා ආදිකල්යාණා -පෙ- සාත්ථං සව්යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්රහ්මචරියං අභිවදන්ති, තථා රූපාස්ස ධම්මං බහුස්සුතා හොන්ති ධතා{1} වචසා පරිචිතා, මනසානුපෙක්ඛිතා දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා. ධම්මධරන්ති: ධම්මං ධාරෙන්තං සුත්තං ගෙය්යං වෙය්යාකරණං ගාථං උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං වෙදල්ලං. බහුස්සුතං ධම්මධරං භජෙථාති බහුස්සුතං ච ධම්මධරං ච මිත්තං භජෙය්ය සංභජෙය්ය සෙවෙය්ය නිසෙවෙය්ය සංසෙවෙය්ය පටිසෙවෙය්යා’ති ‘බහුස්සුතං ධම්මධරං භජෙථ’.
මිත්තං උළාරං පටිභානවන්තන්ති උළාරො හොති මිත්තො සීලෙන සමාධිනා පඤ්ඤාය විමුත්තියා විමුත්තිඤාණදස්සනෙන. පටිභානවන්තන්ති: තයො පටිභානවන්තො{2} පරියත්තිපටිභානවා පරිපුච්ඡාපටිභානවා අධිගමනපටිභානවා, කතමො පරියත්තිපටිභානවා: ඉධෙකච්චස්ස බුද්ධවචනං පරියාපුතං{3} හොති සුත්තං ගෙය්යං වෙය්යාකරණං ගාථා උදානං ඉතිවුත්තකං ජාතකං අබ්භුතධම්මං වෙදල්ලං.
කතමො පරිපුච්ඡා පටිභානවා: ඉධෙකච්චො පරිපුච්ඡිතා’පි හොති, අත්ථෙව, ඤායෙ ච ලක්ඛණෙ ච කාරණෙ ච ඨානාඨානෙ ච. තස්ස පරිපුච්ඡං නිස්සාය පටිභාති, අයං පරිපුච්ඡා පටිභානවා.
කතමො අධිගමපටිභානවා ඉධෙකච්චස්ස අධිගතා හොන්ති චත්තාරො සතිපට්ඨානා චත්තාරො සම්මප්පධානා චත්තාරො ඉද්ධිපාදා පඤ්චින්ද්රියානි පඤ්චබලානි සත්තබොජ්ඣඞ්ගා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො චත්තාරෙ{4} අරියමග්ගා චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි{5} චතස්සො පටිසම්භිදායො ඡ අභිඤ්ඤායො. තස්ස අත්ථො ඤාතො ධම්මො ඤාතො නිරුත්ති ඤාතා. අත්ථෙ ඤාතෙ අත්ථො පටිභාති, ධම්මෙ ඤාතෙ ධම්මො පටිභාති, නිරුත්තියා ඤාතාය නිරුත්ති පටිභාති. ඉමෙසු තීසු ඤාණං පටිභානපටිසම්භිදා. සො පච්චෙකසම්බුද්ධො ඉමාය පටිභානපටිසම්භිදාය උපෙතො සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො උපපන්නො සම්පන්නො{5} සමන්නාගතො. තස්මා පච්චෙක සම්බුද්ධො පටිභානවා. යස්ස පරියත්ති නත්ථි පරිපුච්ඡා{6} නත්ථි අධිගමො නත්ථි, කිං තස්ස පටිභායිස්සතීති ‘මිත්තං උළාරං පටිභානවන්තං’.
අඤ්ඤාය අත්ථානි විනෙය්ය කඞ්ඛන්ති: අත්තත්ථං අඤ්ඤාය පරත්ථං අඤ්ඤාය උභයත්ථං අඤ්ඤාය දිට්ඨධම්මිකත්ථං අඤ්ඤාය සම්පරායිකත්ථං අඤ්ඤාය-පරමත්ථත්ථං{1} අඤ්ඤාය අභිඤ්ඤාය, ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වා කඞ්ඛං විනෙය්ය පටිවිනෙය්ය පජහෙය්ය විනොදෙය්ය බ්යන්තීකරෙය්ය අනභාවං ගමෙය්යා’ති ‘අඤ්ඤාය අත්ථානි විනෙය්ය කඞ්ඛං එකොචරෙ ඛග්ග විසාණ කප්පො.’
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
බහුස්සුතං ධම්මධරං භජෙථ මිත්තං උළාරං පටිභානවන්තං, අඤ්ඤාය අත්ථානි විනෙය්ය කඞ්ඛං එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.
5.
ඛිඩ්ඩං රතිං කාමසුඛං ච ලොකෙ අනලංකරිත්වා අනපෙක්ඛමානො, විභූසනට්ඨානා විරතො සච්චවාදී එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො.
ඛිඩ්ඩං රතිං{2} කාමසුඛං ච ලොකෙති: ‘ඛිඩ්ඩා’ති ද්වෙ ඛිඩ්ඩා කායිකා ච ඛිඩ්ඩා වාචසිකා ච ඛිඩ්ඩා ච -පෙ- අයං වාචසිකා ඛිඩ්ඩා. රතීති අනුක්කණ්ඨිතාධිවචනමෙතං ‘රතී’ති. කාමසුඛන්ති: වුත්තං හෙතං භගවතා: “පඤ්චිමෙ භික්ඛවෙ කාමගුණා. කතමෙ පඤ්ච: චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්යා රූපා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා. සොතවිඤ්ඤෙය්යා සද්දා -පෙ- ඝානවිඤ්ඤෙය්යා ගන්ධා-ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්යා රසා-කායවිඤ්ඤෙය්යා ඵොට්ඨබ්බා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා. ඉමෙ ඛො භික්ඛවෙ පංචකාමගුණා. යං ඛො භික්ඛවෙ ඉමෙ පඤ්ච කාමගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං ඉදං වුච්චති කාමසුඛං{3}”{a} ලොකෙති. මනුස්සලොකෙ’ති ‘ඛිඩ්ඩං රතිං කාමසුඛං ච ලොකෙ’.
අනලංකරිත්වා අනපෙක්ඛමානොති: ඛිඩ්ඩං ච රතිං ච{4} කාමසුඛං ච ලොකෙ අනලංකරිත්වා අනපෙක්ඛො හුත්වා පජහිත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වා’ති ‘අනලං කරිත්වා අනපෙක්ඛමානො’
විභූසනට්ඨානා විරතො සච්චවාදීති ‘විභූසා’ති ද්වෙ විභූසා අත්ථි අගාරියස්ස විභූසා{1} අත්ථි පබ්බජිතස්ස විභූසා{2} කතමා අගාරියස්ස විභූසා කෙසා ච මස්සු ච{3}, මාලා ච ගන්ධා{4} ච විලෙපනා ච ආභරණා ච පිළන්ධනා ච{5} වත්ථං ච සාරසාමනං ච වෙඨනං ච උච්ඡාදනං පරිමද්දනං නහාපනං සම්බාහනං ආදාසං අඤ්ජනං මාලාගන්ධවිලෙපනං{6} මුඛචුණ්ණං{7} මුඛලෙපනං හත්ථබන්ධනං සිඛාබන්ධනං දණ්ඩං නාලිකං ඛග්ගං ඡත්තං ඡත්රූපාහනං උණ්හීසං මණිං වාලවීජනිං ඔදාතානි වත්ථානි දීඝදසානි ඉති වා අයං අගාරියස්සං විභූසා.
කතමා පබ්බජිතස්ස විභූසා. චීවරමණ්ඩනා පත්තමණ්ඩනා සෙනාසනමණ්ඩනා ඉමස්ස වා පූතිකායස්ස{8} බාහිරානං වා පරික්ඛාරානං මණ්ඩනා විභූසනා කෙලනා පරිකෙලනා ගෙධිතතා ගෙධිතත්තං{9} චාපලතා{10} චාපල්යං, අයං පබ්බජිතස්ස විභූසා.
සච්චවාදීති: සො පච්චෙකසම්බුද්ධො සච්චවාදී සච්චසන්ධො ථෙතො පච්චයිකො අවිසංවාදකො ලොකස්ස. විභූසනට්ඨානා ආරතො විරතො පටිවිරතො නික්ඛන්තො නිස්සටො විප්පමුත්තො විසංයුත්තො විමරියාදිකතෙන චෙතසා විහරතීති ‘විභූසනට්ඨානා විරතො සච්චවාදී එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’.
තෙනාහ සො පච්චෙකසම්බුද්ධො:
ඛිඩ්ඩං රතිං{11} කාමසුඛං ච ලොකෙ අනලංකරිත්වා අනපෙක්ඛමානො විභූසනට්ඨානා විරතො සච්චවාදී එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො”ති.