බ්රහ්මචරියමචරිංසූති ‘බ්රහ්මචරියං’ වුච්චති අසද්ධම්මසමාපත්තියා ආරති විරති පටිවිරති වෙරමණී විරමණා{1} අකිරියා අකරණං අනජ්ඣාපත්ති වෙලාඅනතික්කමො සෙතුඝාතො. අපිච නිප්පරියාය වසෙන බ්රහ්මචරියා වුච්චති අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, සෙය්යථීදං සම්මාදිට්ඨි සම්මාසංකප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි. බ්රහ්මචරියමචරිංසූති බ්රහ්මචරියං ආචරිංසු{2} සමාදායවත්තිංසූති ‘බ්රහ්මචරිය මචරිංසු.’
වරපඤ්ඤස්ස සන්තිකෙති: වරපඤ්ඤස්ස අග්ගපඤ්ඤස්ස සෙට්ඨපඤ්ඤස්ස විසෙට්ඨපඤ්ඤස්ස පාමොක්ඛපඤ්ඤස්ස උත්තමපඤ්ඤස්ස පවරපඤ්ඤස්ස. සන්තිකෙති: සන්තිකෙ සාමන්තා ආසන්නෙ අවිදූරෙ උපකට්ඨෙති වරපඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ.
තෙනෙතං වුච්චති:
“තෙ තොසිතා චක්ඛුමතා බුද්ධෙනාදිච්ච බන්ධුනා බ්රහ්මචරියමචරිංසු වරපඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ”ති.
6.
එකමෙකස්සස්ස පඤ්හස්ස යථා බුද්ධෙන දෙසිතං තථා යො පටිපජ්ජෙය්ය ගච්ඡෙ පාරං අපාරතො{3}.
එකමෙකස්ස පඤ්හස්සාති: එකමෙකස්ස අජිතපඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස තිස්සමෙත්තෙය්ය පඤ්හස්ස. එකමෙකස්ස -පෙ- එකමෙකස්ස පිඞ්ගියපඤ්හස්සාති ‘එකමෙකස්ස පඤ්හස්ස’.
යථා බුද්ධෙන දෙසිතන්ති: බුද්ධො’ති යො සො භගවා සයම්භූ -පෙ- සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධො’ති. යථා බුද්ධෙන දෙසිතන්ති: යථා බුද්ධෙන ආචික්ඛිතං දෙසිතං පඤ්ඤපිතං පට්ඨපිතං විවරිතං විභජිතං{4} උත්තානීකතං පකාසිතන්ති යථා බුද්ධෙන දෙසිතං.
තථා යො පටිපජ්ජෙය්යාති: සම්මාපටිපදං අනුලොමපටිපදං අපච්චනීකපටිපදං අන්වත්ථපටිපදං ධම්මානුධම්මපටිපදං පටිපජ්ජෙය්යාති තථා යො පටිපජ්ජෙය්ය.
ගච්ඡෙ පාරං අපාරතොති: පාරං වුච්චති අමතං -පෙ- නිරොධො නිබ්බානං. ‘අපාරං’ වුච්චති කිලෙසා ච ඛන්ධා ච අභිසඞ්ඛාරා ච. ගච්ඡෙ පාරං අපාරතොති: අපාරතො පාරං ගච්ඡෙය්ය පාරං අධිගච්ඡෙය්ය පාරං ඵස්සෙය්ය පාරං සච්ඡිකරෙය්යාති ‘ගච්ඡෙ පාරං අපාරතො.’
තෙනෙතං වුච්චති:
“එකමෙකස්ස පඤ්හස්ස යථා බුද්ධෙන දෙසිතං යථා යො පටිපජ්ජෙය්ය ගච්ඡෙ පාරං අපාරතො”ති.
7.
අපාරා පරං ගච්ඡෙය්ය භාවෙන්තො මග්ගමුත්තමං මග්ගො සො පාරං ගමනාය තස්මා පාරායනං ඉති
අපාරා පාරං ගච්ඡෙය්යාති: ‘අපාරං’ වුච්චති කිලෙසා ච ඛන්ධා ච අභිසඞ්ඛාරා ච ‘පාරං’ වුච්චති. අමතං නිබ්බානං -පෙ- තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං. අපාරා පාරං ගච්ඡෙය්යාති: අපාරා පාරං ගච්ඡෙය්ය, පාරං අධිගච්ඡෙය්ය, පාරං ඵස්සෙය්ය, පාරං සච්ඡිකරෙය්යාති ‘අපාරා පාරං ගච්ඡෙය්ය.’
භාවෙන්තො මග්ගමුත්තමන්ති: ‘මග්ගමුත්තමං’ වුච්චති අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො, සෙය්යථීදං: සම්මාදිට්ඨි -පෙ- සම්මාසමාධි. මග්ගමුත්තමන්ති: මග්ගං අග්ගං සෙට්ඨං විසෙට්ඨං පාමොක්ඛං උත්තමං පවරං. භාවෙන්තොති: භාවෙන්තො ආසෙවන්තො බහුලීකරොන්තොති ‘භාවෙන්තො මග්ගමුත්තමං’.
මග්ගො සො පාරං ගමනායාති.
1. මග්ගො පත්ථො පථො පජ්ජො{1} අඤ්ජසං වටුමායනං නාවා උත්තරසෙතු ච කුල්ලො ච භිසි සඞ්කමො.{2}
පාරං ගමනායාති: පාරං ගමනාය පාරං සම්පාපනාය පාරං සමනුපාපනාය ජරාමරණස්ස තරණායාති ‘මග්ගො සො පාරං ගමනාය. ‘
තස්මා පාරායනං ඉතීති: ‘තස්මා’ති තස්මා තංකාරණා තංහෙතු තප්පච්චයා තංනිදානා. ‘පාරං’ වුච්චති අමතං නිබ්බානං -පෙ- නිරොධො නිබ්බානං. ‘අයනං’ වුච්චති මග්ගො, ඉතී ති පදසන්ධි -පෙ- පදානුපුබ්බතාපෙතං ඉතී’ති. ‘තස්මා පාරායනං ‘ඉති’.
තෙනෙතං වුච්චති:
“අපාරා පාරං ගච්ඡෙය්ය භාවෙන්තො මග්ගමුත්තමං මග්ගො සො පාරං ගමනාය තස්මා පරායනං ඉතීති.
8.
පාරායනමනුගායිස්සං (ඉච්චායස්මා පිඞ්ගියො) (යථා අද්දක්ඛි තථා අක්ඛාසි) විමලො භූරි මෙධසො නික්කාමො නිබ්බනො නාගො කිස්ස හෙතු මුසා භණෙ.
පාරායනමනුගායිස්සන්ති: ගීතමනුගායිස්සං කථිතමනුකථයිස්සං,{1} භණිතමනුභණිස්සං, ලපිතමනුලපිස්සං, භාසිතමනුභාසිස්සන්ති ‘පාරායනමනුගායිස්සං’.
ඉච්චායස්මා පිඞ්ගියොති ‘ඉච්චා’ ති පදසන්ධි -පෙ- පදානුපුබ්බතාපෙතං ‘ඉච්චාති’. ආයස්මාති: පියවචනං ගරුවචනං සගාරවසප්පතිස්සාධිවචනමෙතං ‘ආයස්මා’ති. පිඞ්ගියොති: තස්ස ථෙරස්ස නාමං සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්යං නිරුත්ති බ්යඤ්ජනං අභිලාපොති ‘ඉච්චායස්මා පිඞ්ගියො’.
යථා අද්දක්ඛි තථා අක්ඛාසීති: යථා අද්දක්ඛි තථා අක්ඛාසි, ආචික්ඛි දෙසෙසි පඤ්ඤපෙසි පට්ඨපෙසි විවරි විභජි උත්තානීඅකාසි පකාසෙසි. ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති යථා අද්දක්ඛි තථා අක්ඛාසි ආචික්ඛි දෙසෙසි පඤ්ඤපෙසි පට්ඨපෙසි විවරි විභජි උත්තානී අකාසි පකාසෙසි. ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛාති -පෙ- යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති යථා අද්දක්ඛි තථා අක්ඛාසි, ආචික්ඛි දෙසෙසි පඤ්ඤපෙසි පට්ඨපෙසි විවරි විභජි උත්තානීඅකාසි පකාසෙසීති ‘යථා අද්දක්ඛි තථා අක්ඛාසි’.
විමලො භූරි මෙධසොති: ‘විමලො’ති රාගො මලං, දොසො මලං, මොහො මලං, කොධො-උපනාහො -පෙ- සබ්බාකුසලාභිසංඛාරා මලා, තෙ මලා බුද්ධස්ස භගවතො පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවකතා{2} ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තස්මා බුද්ධො අචලො{3}. විමලො, නිම්මලො, මලාපගතො, මලවිප්පහීනො මලවිප්පමුත්තො{4}. සබ්බමලවීතිවත්තො. ‘භූරි’ වුච්චති පඨවී{5}. භගවා තාය{6}. පඨවිසමාය පඤ්ඤාය විපුලාය විත්ථතාය සමන්නාගතො. ‘මෙධා’ වුච්චති පඤ්ඤා, “යා පඤ්ඤා පජානනා -පෙ- අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි.” භගවා ඉමාය මෙධාය පඤ්ඤාය උපෙතො සමුපෙතො උපාගතො සමුපාගතො උප්පන්නො සම්පන්නො{7} සමන්නාගතො තස්මා බුද්ධො සුමෙධසොති ‘විමලො භූරි මෙධසො.’
නික්කාමො නිබ්බනො නාගොති: ‘කාමා’ති: උද්දානතො ද්වෙ කාමා: වත්ථුකාමා ච කිලෙසකාමා ච. -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති වත්ථුකාමා. -පෙ- ඉමෙ වුච්චන්ති කිලෙසකාමා. බුද්ධස්ස භගවතො වත්ථුකාමා පරිඤ්ඤාතා කිලෙසකාමා පහීනා, වත්ථුකාමානං පරිඤ්ඤාතත්තා කිලෙසකාමානං පහීනත්තා භගවා න කාමෙ කාමෙති න කාමෙ ඉච්ඡති න කාමෙ පත්ථෙති න කාමෙ පිහෙති න කාමෙ අභිජප්පෙති. යෙ කාමෙ කාමෙන්ති, කාමෙ ඉච්ඡන්ති, කාමෙ පත්ථෙන්ති, කාමෙ පිහෙන්ති, කාමෙ අභිජප්පෙන්ති, තෙ කාමකාමිනො රාගරාගිනො සඤ්ඤසඤ්ඤිනො. භගවා න කාමෙ කාමෙති න කාමෙ ඉච්ඡති, න කාමෙ පත්ථෙති, න කාමෙ පිහෙති, න කාමෙ අභිජප්පෙති, තස්මා බුද්ධො අකාමො නික්කාමො චත්තකාමො වන්තකාමො මුත්තකාමො පහීනකාමො පටිනිස්සට්ඨකාමො, වීතරාගො විගතරාගො චත්තරාගො වන්තරාගො මුත්තරාගො පහීනරාගො පටිනිස්සට්ඨරාගො, නිච්ඡාතො නිබ්බුතො සීතීභූතො සුඛපටිසංවෙදී බ්රහ්මභූතෙන අත්තනා විහරතීති ‘නික්කාමො’. නිබ්බනොති: රාගො වනං, දොසො වනං, මොහො වනං, කොධො වනං, උපනාහො වනං -පෙ- සබ්බාකුසලාභිසංඛාරා වනා, තෙ වනා බුද්ධස්ස භගවතො පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තස්මා බුද්ධො අවනො විවනො නිබ්බනො වනාපගතො වනවිප්පහීනො වනවිප්පමුත්තො{1} සබ්බවනවීතිවත්තොති ‘නිබ්බනො’. නාගොති: නාගො භගවා, ආගුං නකරොතීති නාගො, න ගච්ඡතීති නාගො, න ආගච්ඡතීති නාගො -පෙ- එවං භගවා න ආගච්ඡතීති නාගොති’ නික්කාමො නිබ්බනො නාගො.
කිස්ස හෙතු මුසා භණෙති: ‘කිස්සහෙතූ’ති කිස්ස හෙතු, කිංහෙතු, කිංකාරණා කිංනිදානා, කිංපච්චයාති ‘කිස්ස හෙතු. මුසාභණෙති මුසා භණෙය්ය, කථෙය්ය දීපෙය්ය වොහරෙය්ය. මුසා භණෙති: මොසවජ්ජං භණෙය්ය මුසාවාදං භණෙය්ය, අනරියවාදං භණෙය්ය, ඉධෙකච්චො සභග්ගතො{2}වා පරිසගතො{3} වා ඤාතිමජ්ඣගතො වා පූගමජ්ඣගතො වා රාජකුලමජ්ඣගතො වා අභිනීතො සක්ඛිපුට්ඨො එහමෙහා පුරිස, යං ජානාසි තං වදෙහී’ති සො අජානං වා ආහ ‘ජානාමී’ති, ජානං වා ආහ ‘න ජානාමීති, අපස්සං වා ආහ ‘පස්සාමී’ති, පස්සං වා ආහ ‘න පස්සාමී’ති. ඉති අත්තහෙතු වා පරහෙතු වා ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතු වා සම්පජානමුසා භාසති,{a} ඉදං වුච්චති මොසවජ්ජං,
අපිච තීහාකාරෙහි මුසාවාදො හොති: පුබ්බෙවස්ස හොති මුසා භණිස්සන්ති භණන්තස්ස හොති ‘මුසාභණාමීති භණිතස්ස හොති ‘මුසා මයා භණිත’න්ති: ඉමෙහි තීහාකාරෙහි මුසාවාදො හොති. අපිච චතූහාකාරෙහි මුසාවාදො හොති: පුබ්බෙවස්ස හොති ‘මුසාභණිස්ස’න්ති භණන්තස්ස හොති ‘මුසා භණාමී’ති භණිතස්ස හොති ‘මුසා මයා භණිත’න්ති විනිධාය දිට්ඨිං. ඉමෙහි චතූහාකාරෙහි මුසාවාදො හොති.
අපිච පඤ්චහාකාරෙහි-ඡහාකාරෙහි-සත්තහාකාරෙහි-අට්ඨහාකාරෙහි මුසාවාදො හොති: පුබ්බෙවස්ස හොති ‘මුසා භණිස්සන්ති භණන්තස්ස හොති: ‘මුසා භණාමී’ති භණිතස්ස හොති ‘මුසා මයා භණිත’න්ති, විනිධාය දිට්ඨිං විනිධාය ඛන්තිං විනිධාය රුචිං විනිධාය සඤ්ඤං විනිධාය භාවං. ඉමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි මුසාවාදො හොති කිස්ස හෙතු මුසා භණෙති කිස්ස හෙතු මුසා භණෙය්ය කථෙය්ය දීපෙය්ය වොහරෙය්යාති ‘කිස්ස හෙතු මුසා භණෙ’:
තෙනාහ ථෙරො පිඞ්ගියො:
පාරායනමනුගායිස්සං (ඉච්චායස්මා පිඞ්ගියො) (යථා අද්දක්ඛි තථා අක්ඛාසි) විමලො භූරි මෙධසො නික්කාමො නිබ්බනො නාගො කිස්ස හෙතු මුසා භණෙ”ති.
9.
පහීනමලමොහස්ස මානමක්ඛප්පහායිනො හන්දාහං කිත්තයිස්සාමි ගිරං වණ්ණුපසංහිතං.
පහීනමලමොහස්සාති ‘මල’න්ති: රාගො මලං, දොසො මලං, මොහො මලං, මානො මලං, දිට්ඨි මලං, කිලෙසො මලං, සබ්බදුච්චරිතං මලං, සබ්බභවගාමීකම්මං මලං, මොහොති, “යං දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං -පෙ- අවිජ්ජාලඞ්ගී මොහො අකුසලමූලං, අයං වුච්චති මොහො. මලඤ්ච මොහො ච බුද්ධස්ස භගවතො පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා, තස්මා බුද්ධො පහීනමලමොහොති ‘පහීනමල මොහස්ස’.
මානමක්ඛප්පහායිනොති ‘මානො’ති එකවිධෙන මානො: යා චිත්තස්ස උන්නති.
දුවිධෙන මානො: අත්තුක්කංසනමානො පරවම්භනමානො.
තිවිධෙන මානො: ‘සෙය්යොහමස්මී’ති මානො, සදිසො හමස්මී’ති මානො, ‘හීනො හමස්මී’ති මානො.
චතුබ්බිධෙන මානො: ලාභෙන මානං ජනෙති, යසෙන මානං ජනෙති පසංසාය මානං ජනෙති, සුඛෙන මානං ජනෙති.
පඤ්චවිධෙන මානො: ලාභීම්හි{1} මනාපිකානං රූපානන්ති මානං ජනෙති, ලාභීම්හි මනාපිකානං සද්දානං-ගන්ධානං-රසානං-ඵොට්ඨබ්බානන්ති. මානං ජනෙති.
ඡබ්බිධෙන මානො: චක්ඛුසම්පදාය මානං ජනෙති, සොතසම්පදාය-ඝානසම්පදාය -ජිව්හාසම්පදාය-කායසම්පදාය-මනොසම්පදාය මානං ජනෙති.
සත්තවිධෙන මානො: මානො අතිමානො මානාතිමානො ඔමානො අධිමානො අස්මිමානො මිච්ඡාමානො.
අට්ඨවිධෙන මානො: ලාභෙන මානං ජනෙති, අලාභෙන ඔමානං ජනෙති, යසෙන මානං ජනෙති, අයසෙන ඔමානං ජනෙති, පසංසාය මානං ජනෙති, නින්දාය ඔමානං ජනෙති, සුඛෙන මානං ජනෙති, දුක්ඛෙන ඔමානං ජනෙති.
නවවිධෙන මානො: සෙය්යස්ස සෙය්යො හමස්මී’ති මානො, ‘සෙය්යස්ස සදිසොහමස්මී’ති මානො, ‘සෙය්යස්ස හීනොහමස්මීති මානො, ‘සදිසස්ස සෙය්යොහමස්මී’ති මානො, ‘සදිසස්ස සදිසොහමස්මීති මානො, ‘සදිසස්ස හීනොහමස්මී’ති මානො, ‘හීනස්ස සෙය්යොහමස්මී’ති මානො, ‘හීනස්ස සදිසොහමස්මී’ති මානො, ‘හීනස්ස හීනොහමස්මී’ති මානො.{2}
දසවිධෙන මානො: ඉධෙකච්චො මානං ජනෙති ජාතියා වා ගොත්තෙන වා කොලපුත්තියෙන වා වණ්ණපොක්ඛරතාය වා ධනෙන වා අජ්ඣෙනෙන වා කම්මායතනෙන වා සිප්පායතනෙන වා විජ්ජාට්ඨානෙන වා සුතෙන වා පටිභානෙන වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා වත්ථුනා.
‘යො එවරූපො මානො මඤ්ඤනා මඤ්ඤිතත්තං උන්නති උන්නමො ධජො සම්පග්ගාහො කෙතුකම්යතා චිත්තස්ස. අයං වුච්චති මානො.
මක්ඛොති: ‘යො මක්ඛො මක්ඛායනා මක්ඛායිතත්තං නිට්ඨුරියං නිට්ඨුරියකම්මං අයං වුච්චති මක්ඛො. බුද්ධස්ස භගවතො මානො ච මක්ඛො ච පහීනා, උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තස්මා බුද්ධො මානමක්ඛප්පහායීති ‘මානමක්ඛප්පහායිනො’.
හන්දාහං කිත්තයිස්සාමි ගිරං වණ්ණුපසංහිතන්ති-‘හන්දාහ’න්ති: පදසන්ධි පදසංසග්ගො පදපාරිපූරි අක්ඛරසමවායො බ්යඤ්ජනසිලිට්ඨතා පදානුපුබ්බතාපෙතං{1} ‘හන්දාහ’න්ති. කිත්තයිස්සාමි ගිරං වණ්ණුපසංහිතන්ති: වණ්ණෙන උපෙතං සමුපෙතං උපගතං සමුපගතං උප්පන්නං සමුප්පන්නං සමන්නාගතං. වාචං ගිරං බ්යප්පථං උදීරණං කිත්තයිස්සාමි දෙසිස්සාමි{2} පඤ්ඤපෙස්සාමි පට්ඨපෙස්සාමි විවරිස්සාමි විභජිස්සාමි උත්තානීකරිස්සාමි පකාසිස්සාමීති ‘හන්දාහං කිත්තයිස්සාමි ගිරං වණ්ණුපසංහිතං.’
තෙනාහ ථෙරො පිඞ්ගියො:
“පහීන මලමොහස්ස මානමක්ඛප්පහායිනො හන්දාහං කිත්තයිස්සාමි ගිරං වණ්ණුපසංහිත”න්ති.
10.
තමොනුදො බුද්ධො සමන්තචක්ඛු ලොකන්තගූ සබ්බභවාතිවත්තො, අනාසවො සබ්බදුක්ඛප්පහීනො සච්චභයො බ්රහ්මෙ උපාසිතො{3} මෙ.
තමොනුදො බුද්ධො සමන්තචක්ඛූති-‘තමොනුදො’ති: රාගතමං දොසතමං මොහතමං මානතමං දිට්ඨිතමං කිලෙසතමං දුච්චරිතතමං අන්ධකරණං අචක්ඛුකරණං{4} අඤ්ඤාණකරණං පඤ්ඤානිරොධිකං විඝාතපක්ඛිකං අනිබ්බානසංවත්තනිකං නුදි පනුදි පජහි විනොදෙසි බ්යන්තිඅකාසි අනභාවං ගමෙසි. බුද්ධොති “යො සො භගවා -පෙ- සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධොති. ‘සමන්තචක්ඛු’ වුච්චති සබ්බඤ්ඤුතඤාණං -පෙ- තථාගතො තෙන සමන්තචක්ඛූති. ’තමොනුදො බුද්ධො සමන්තචක්ඛු.’
ලොකන්තගූ සබ්බභවාතිවත්තොති-‘ලොකො’ති: එකොලොකො: භවලොකො.
ද්වෙ ලොකා: භවලොකො ච සම්භවලොකො ච, සම්පත්තිභවලොකො ච සම්පත්තිසම්භවලොකො ච, විපත්තිභවලොකො ච විපත්තිසම්භවලොකො ච.
තයො ලොකා: තිස්සො වෙදනා. චත්තාරො ලොකා: චත්තාරො ආහාරා. පඤ්චලොකා: පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. ඡ ලොකා: ඡ අජ්ඣත්තිකානි ආයතනානි. සත්ත ලොකා: සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිතියො. අට්ඨ ලොකා: අට්ඨ ලොකධම්මා. නවලොකා: නව සත්තාවාසා. දසලොකා: දස ආයතනානි. ද්වාදසලොකා: ද්වාදසායතනානි. අට්ඨාරස ලොකා: අට්ඨාරස ධාතුයො.
ලොකන්තගූති: භගවා ලොකස්ස අන්තගතො, අන්තප්පත්තො, කොටිගතො කොටිප්පත්තො, නිබ්බානගතො, නිබ්බානප්පත්තො, සො වුත්ථවාසො චිණ්ණචරණො -පෙ- ජාතිමරණසංසාරො-නත්ථි තස්ස පුනබ්භවො”ති ලොකන්තගූ. සබ්බභවාතිවත්තොති ‘භවා’ති ද්වෙ භවා: කම්මභවො ච පටිසන්ධිකො ච පුනබ්භවො. කතමො කම්මභවො: පුඤ්ඤාභිසංඛාරො අපුඤ්ඤාභිසංඛාරො ආනෙඤ්ජාභිසංඛාරො, අයං කම්මභවො. කතමො පටිසන්ධිකො පුනබ්භවො: පටිසන්ධිකා රූපං{1} වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං, අයං පටිසන්ධිකො පුනබ්භවො. භගවා කම්මභවං ච පටිසන්ධිකං ච පුනබ්භවං අතිවත්තො අතික්කන්තො වීතිවත්තොති ලොකන්තගූ සබ්බභවාති වත්තො.’
අනාසවො සබ්බදුක්ඛප්පහීනොති ‘අනාසවො’ති: චත්තාරො ආසවා: කාමාසවො භවාසවො දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවො. තෙ ආසවා බුද්ධස්ස භගවතො පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තස්මා බුද්ධො අනාසවො. සබ්බදුක්ඛප්පහීනොති: සබ්බං තස්ස පටිසන්ධිකං ජාතිදුක්ඛං ජරාදුක්ඛං ව්යාධිදුක්ඛං මරණදුක්ඛං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසදුක්ඛං -පෙ- දිට්ඨිබ්යසනං දුක්ඛං පහීනං සමුච්ඡින්නං වූපසන්තං පටිප්පස්සද්ධං අභබ්බුප්පත්තිකං ඤාණග්ගිනා දඩ්ඪං, තස්මා බුද්ධො සබ්බදුක්ඛප්පහීනොති ‘අනාසවො සබ්බදුක්ඛප්පහීනො.’
සච්චව්හයො බ්රහ්මෙ උපාසිතො මෙති-‘සච්චව්හයො’ති: සච්චව්හයො සදිසනාමො සදිසව්හයො සච්චසදිසව්හයො, විපස්සී භගවා සිඛී භගවා වෙස්සගූ භගවා කකුසන්ධො භගවා කොණාගමනො භගවා කස්සපො භගවා, තෙ බුද්ධො භගවන්තො සදිසනාමා, සදිසව්හයා, භගවාපි සක්යමුනි තෙසං බුද්ධානං භගවන්තානං සදිසනාමො සදිසව්හයො. තස්මා බුද්ධො සච්චව්හයො. බ්රහ්මෙ උපාසිතො මෙති: සො මයා භගවා ආසිතො උපාසිතො පයුරුපාසිතො පරිපුච්ඡිතො පරිපඤ්හිතොති ‘සච්චව්හයො බ්රහ්මෙ උපාසිතො මෙ’.
තෙනාහ ථෙරො පිඞ්ගියො:
“තමොනුදො බුද්ධො සමන්තචක්ඛු ලොකන්තගූ සබ්බභවාතිවත්තො, අනාසවො සබ්බදුක්ඛප්පහීනො සච්චව්හයො බ්රහ්මෙ උපාසිතො මෙ”ති.
11.
ද්විජො{1} යථා කුබ්බනකං පහාය බහුප්ඵලං කානනමා වසෙය්ය, එවම්පහං{2} අප්පදස්සෙ පහාය මහොදධිං හංසොරිව අජ්ඣපත්තො,{3}
ද්විජො යථා කුබ්බනකං පහාය බහුප්ඵලං කානනමාවසෙය්යාති-‘ද්විජො’ වුච්චති පක්ඛි. කිං කාරණා ද්විජො වුච්චති පක්ඛි: ද්වික්ඛත්තුං ජායතීති ද්විජො මාතුකුච්ඡිම්හා ච අණ්ඩ කොසම්හා ච, තංකාරණා ද්විජො වුච්චති පක්ඛීති ද්විජො. යථා කුබ්බනකං පහායාති: යථා ද්විජො කුබ්බනකං රිත්තවනකං පරිත්තකං වනං{4} අප්පඵලං අප්පභක්ඛං අප්පොදකං පහාය ජහිත්වා අතික්කමිත්වා සමතික්කමිත්වා වීතිවත්තෙත්වා අඤ්ඤං බහුප්ඵලං බහුභක්ඛං බහුරුක්ඛං බහූදකං මහන්තං කානනං වනසණ්ඩං අධිගච්ඡෙය්ය වින්දෙය්ය පටිලභෙය්ය, තස්මිං ච වනසණ්ඩෙ වාසං කප්පෙය්යාති-දිජො යථා කුබ්බනකං පහාය බහුප්ඵලං කානනමාවසෙය්ය’.
එවම්පහං අප්පදස්සෙ පහාය මහොදධිං හංසොරිව අජ්ඣපත්තොති-‘එව’න්ති ඔපම්මසම්පටිපාදනං, අප්පදස්සෙ පහායාති: යො ච බාවරී බ්රාහ්මණො යෙ චඤ්ඤෙ තස්ස ආචරියා බුද්ධං භගවන්තං උපාදාය අප්පදස්සා, පරිත්තදස්සා ථොකදස්සා ඔමකදස්සා ලාමකදස්සා ඡත්තකදස්සා වා{1} තෙ අප්පදස්සෙ පරිත්තදස්සෙ ථොකදස්සෙ ඔමකදස්සෙ ලාමකදස්සෙ ඡත්තකදස්සෙ පහාය පජහිත්වා අතික්කමිත්වා සමතික්කමිත්වා වීතිවත්තෙත්වා බුද්ධං භගවන්තං අප්පමාණදස්සං අග්ගදස්සං සෙට්ඨදස්සං විසෙට්ඨදස්සං පාමොක්ඛදස්සං උත්තමදස්සං පවරදස්සං අසමං අසමසමං අප්පටිසමං අප්පටිභාගං අප්පටිපුග්ගලං දෙවාතිදෙවං නරාසභං පුරිසසීහං පුරිසනාගං පුරිසාජඤ්ඤං පුරිසනිසභං පුරිසධොරය්හං දසබලධාරිං{2} අධිගච්ඡිං වින්දිං පටිලභිං යථා වා හංසො මහන්තං මානසකං වා{3} සරං අනොතත්තං වා දහං මහාසමුද්දං වා අක්ඛොභං අමිතොදකං ජලරාසිං අධිගච්ඡෙය්ය වින්දෙය්ය පටිලභෙය්ය, එවමෙවං බුද්ධං භගවන්තං අක්ඛොභං අමිතතෙජං පභින්නඤාණං විවටචක්ඛුං{4} පඤ්ඤාපභෙදකුසලං අධිගතපටිසම්භිදං චතුවෙසාරජ්ජප්පත්තං සද්ධාධිමුත්තං සෙතපච්චත්තං අද්වයභාණිං තාදිං තථාපටිඤ්ඤං අපරිත්තං මහන්තං ගම්භීරං අප්පමෙය්යංදුප්පරියොගාහංපහූතරතනංසාගරසමං ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාය සමන්නාගතං අතුලං විපුලං අප්පමෙය්යං තං තාදිසං පවදතං මග්ගවාදිනං මෙරුමිව නාගානං ගරුළමිව ද්විජානං සීහමිව මිගානං උදධිමිව අණ්ණවානං{5} අධිගච්ඡිංතං සත්ථාරං ජිනපවරං මහෙසින්ති ‘එවම්පහං අප්පදස්සෙ පහාය මහොදධිං හංසොරිව අජ්ඣපත්තො’.
තෙනාහ ථෙරො පිංගියො:
ද්විජො යථා කුබ්බනකං පහාය බහුප්ඵලං කානනං ආවසෙය්ය, එවම්පහං අප්පදස්සෙ පහාය මහොදධිං හංසොරිව අජ්ඣපත්තො’ති.
12.
යෙ මෙ පුබ්බෙ වියාකංසු හුරං ගොතමසාසනා ඉච්චාසි ඉති භවිස්සති සබ්බං තං ඉතිහීතිහං සබ්බං තං තක්කවඩ්ඪනං.
යෙ මෙ පුබ්බෙ වියාකංසූති ‘යෙ’ති යො ච බාවරී බ්රාහ්මණො යෙ චඤ්ඤෙ තස්ස ආචරියා, තෙ සකං දිට්ඨිං සකං ඛන්තිං සකං රුචිං සකං ලද්ධිං සකං අජ්ඣාසයං සකං අධිප්පායං වියාකංසු ආචික්ඛිංසු දෙසයිංසු පඤ්ඤපිංසු පට්ඨපිංසු විවරිංසු විභජිංසු උත්තානීඅකංසු පකාසෙසුන්ති ‘යෙ මෙ පුබ්බෙ වියාකංසු.’
හුරං ගොතමසාසනාති: හුරං ගොතමසාසනා පරං ගොතම සාසනා පුරෙ ගොතමසාසනා පඨමතරං ගොතමසාසනා බුද්ධසාසනා ජිනසාසනා තථාගතසාසනා දෙවාතිදෙවසාසනා අරහන්තසාසනාති ‘හුරං ගොතමසාසනා, ‘
ඉච්චාසි ඉති භවිස්සතීති එවං කිර ආසි, එවං කිර භවිස්සතීති ‘ඉච්චාසි ඉති භවිස්සති,’
සබ්බං තං ඉතිහීතිහන්ති: සබ්බං තං ඉතිහීතිහං ඉතිකිරාය පරම්පරාය පිටකසම්පදාය තක්කහෙතු නයහෙතු ආකාරපරිවිතක්කෙන දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා න සාමං සයං අභිඤ්ඤාතං න අත්තපච්චක්ඛං ධම්මං කථයිංසූති ‘සබ්බං තං ඉතිහීතිහං’:
සබ්බං තං තක්කවඩ්ඪනන්ති: සබ්බං තං තක්කවඩ්ඪනං විතක්කවඩ්ඪනං සංකප්පවඩ්ඪනං කාමවිතක්කවඩ්ඪනං ව්යාපාදවිතක්කවඩ්ඪනං විහංසාවිතක්කවඩ්ඪනං ඤාතිවිතක්කවඩ්ඪනං ජනපදවිතක්කවඩ්ඪනං අමරාවිතක්කවඩ්ඪනං පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තවිතක්කවඩ්ඪනං ලාභසක්කාරසිලොකපටිසංයුත්තවිතක්කවඩ්ඪනං අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තවිතක්කවඩ්ඪනන්ති ‘සබ්බං තං තක්කවඩ්ඪනං’
තෙනාහ ථෙරො පිඞ්ගියො:
යෙ මෙ පුබ්බෙ වියාකංසු හුරං ගොතමසාසනා, ඉච්චාසි ඉති භවිස්සති සබ්බං තං ඉතිහීතිහං සබ්බං තං තක්කවඩ්ඪනන්ති.
13.
එකො තමොනුදාසීනො ජුතිමා සො පභඞ්කරො ගොතමො භූරිපඤ්ඤාණො ගොතමො භූරිමෙධසො.
එකො තමොනුදොසිනොති-‘එකො’ති භගවා පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතෙන එකො, අදුතියට්ඨෙන එකො, තණ්හාය පහානට්ඨෙන එකො, එකන්තවීතරාගොති එකො, එකන්තවීතදොසොති එකො, එකන්තවීතමොහොති එකො, එකන්තනික්කිලෙසොති එකො, එකායනමග්ගගතොති එකො, එකං අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති එකො.
කථං භගවා පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතෙන එකො: භගවා දහරොව සමානො සුසු කාළකෙසො භද්රෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතො පඨමෙන වයසා අකාමකානං මාතාපිතුන්නං{1} අස්සුමුඛානං රුදන්තානං විලපන්තානං ඤාතිසඞ්ඝං පහාය සබ්බං ඝරාවාසපළිබොධං ඡින්දිත්වා පුත්තදාරපළිබොධං ඡින්දිත්වා ඤාතිපළිබොධං ඡින්දිත්වා මිත්තාමච්චපළිබොධං ඡින්දිත්වා කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්වා අනගාරියං පබ්බජිත්වා අකිඤ්චනභාවං උපගන්ත්වා එකො චරති විහරති ඉරීයති වත්තෙති පාලෙති යපෙති යාපෙතීති ‘එවං භගවා පබ්බජ්ජා සඞ්ඛාතෙන එකො.’
කථං භගවා අදුතියට්ඨෙන එකො: එවං පබ්බජිතො සමානො එකො අරඤ්ඤෙ වනපත්ථානි පන්තානි සෙනාසනානි පටිසෙවති අප්පසද්දානි අප්පනිග්ඝොසානි විජනවාතානි මනුස්සරාහසෙය්යකානි{2} පටිසල්ලානසාරුප්පානි. සො එකො චරති එකො ගච්ඡති, එකො තිට්ඨති, එකො සෙය්යං කප්පෙති, එකො ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති, එකො පටික්කමති, එකො රහො නිසීදති, එකො චඞ්කමං අධිට්ඨාති, එකො චරති, විහරති ඉරීයති වත්තෙති පාලෙති යපෙති යාපෙතීති එවං භගවා අදුතියට්ඨෙන එකො.
කථං භගවා තණ්හාය පහානට්ඨෙන එකො: සො එවං එකො අදුතියො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරන්තො නජ්ජා නෙරඤ්ජරාය තීරෙ බොධිරුක්ඛමූලෙ මහාපධානං පදහන්තො මාරං සසෙනං කණ්හං නමුචිං පමත්තබන්ධුං විධමෙත්වා තණ්හාජාලිනිං විසටං{3} විසත්තිකං පජහි විනොදෙසි බ්යන්තී අකාසි, අනභාවං ගමෙසි.
1. “තණ්හා දුතියො පුරිසො දීඝමද්ධාන සංසරං ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං සංසාරං නාතිවත්තති,
2. එතමාදීනවං ඤත්වා තණ්හං දුක්ඛස්ස සම්භවං වීතතණ්හො අනාදානො සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ”ති.{a}
එවං භගවා තණ්හාය පහානට්ඨෙන එකො.
කථං භගවා ‘එකන්තවීතරාගො’ති එකො: රාගස්ස පහීනත්තා එකන්තවීතරාගොති එකො. දොසස්ස පහීනත්තා එකන්තවීතදොසොති එකො, මොහස්ස පහීනත්තා එකන්තවීතමොහොති එකො, කිලෙසානං පහීනත්තා එකන්තනික්කිලෙසොති එකො.
කථං භගවා එකායනමග්ගං ගතොති එකො: එකායනමග්ගො වුච්චති චත්තාරො සතිපට්ඨානා -පෙ- අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො.
3. “එකායනං ජාතිඛයන්තදස්සී මග්ගං පජානාති හිතානුකම්පී, එතෙන මග්ගෙන තරිංසු පුබ්බෙ තරිස්සන්ති යෙ ච තරන්ති ඔඝ”න්ති.{b}
එවං භගවා එකායනමග්ගං ගතොති එකො.
කථං භගවා එකො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති එකො: ‘බොධි වුච්චති චතුසු මග්ගෙසු ඤාණං’ පඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්රියං පඤ්ඤාබලං -පෙ- ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො වීමංසා විපස්සනා සම්මාදිට්ඨි. භගවා තෙන බොධිඤාණෙන ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති බුජ්ඣි, ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’ති බුජ්ඣි, ‘සබ්බෙ ධම්මා අනත්තා’ති බුජ්ඣි. -පෙ- ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති බුජ්ඣි.
අථවා යං බුජ්ඣිතබ්බං අනුබුජ්ඣිතබ්බං පටිබුජ්ඣිතබ්බං සම්බුජ්ඣිතබ්බං අධිගන්තබ්බං ඵස්සිතබ්බං සච්ඡිකාතබ්බං සබ්බං තං තෙන බොධි ඤාණෙන බුජ්ඣි අනුබුජ්ඣි පටිබුජ්ඣි සම්බුජ්ඣි අධිගච්ඡි ඵස්සි{1} සච්ඡාකාසි. එවං භගවා ‘එකො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’ති එකො.
තමොනුදොති: භගවා රාගතමං දොසතමං මොහතමං දිට්ඨිතමං කිලෙසතමං දුච්චරිතතමං අන්ධකරණං අචක්ඛුකරණං අඤ්ඤාණකරණං පඤ්ඤානිරොධිකං විඝාතපක්ඛිකං අනිබ්බානසංවත්තනිකං පනුදි නුදි පජහි විනොදෙසි බ්යන්තීකාසි{1} අනභාවං ගමෙසි. ආසීනොති: නිසින්නො භගවා පාසාණකෙ චෙතියෙති ‘ආසීනො.’
4. නගස්ස පස්සෙ ආසීනං මුනිං දුක්ඛස්ස පාරගුං සාවකා පයුරුපාසන්ති තෙවිජ්ජා මච්චුහායිනො”ති{a}
එවම්පි භගවා ආසීනො. අථවා භගවා අප්පොස්සුක්කපටිප්පස්සද්ධත්තා ආසීනො, සො වුත්ථවාසො චිණ්ණචරණො -පෙ- ජාතිමරණසංසාරො-නත්ථි තස්ස පුනබ්භවො”ති එවම්පි භගවා ආසීනොති ‘එකො තමොනුදාසීනො. ‘
ජුතිමා සො පභඞ්කරොති-‘ජුතිමා’ති ජුතිමා මතිමා පණ්ඩිතො පඤ්ඤවා බුද්ධිමා ඤාණී විභාවී මෙධාවී. පභඞ්කරොති: පභඞ්කරො ආලොකකරො ඔභාසකරො දීපඞ්කරො පදීපඞ්කරො{2} උජ්ජොතකරො{3} පජ්ජොතකරො{4}ති ‘ජුතිමා සො පභඞ්කරො’.
ගොතමො භූරිපඤ්ඤාණොති: ගොතමො භූරිපඤ්ඤාණො ඤාණපඤ්ඤාණො{5} පඤ්ඤාධජො පඤ්ඤාකෙතු පඤ්ඤාධිපතෙය්යො විචයබහුලො පවිචයබහුලො පෙක්ඛායනබහුලො{6} සමෙක්ඛායනබහුලො{7} විභූතවිහාරී තච්චරිතො තබ්බහුලො තග්ගරුකො තන්නින්නො තප්පොනො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො තදධිපතෙය්යො.
5. “ධජො රථස්ස පඤ්ඤාණං ධූමො පඤ්ඤාණමග්ගිනො රාජා රට්ඨස්ස පඤ්ඤාණං භත්තා පඤ්ඤාණමිත්ථියා”ති.{b}
එවමෙව ගොතමො භූරිපඤ්ඤාණො ඤාණපඤ්ඤාණො පඤ්ඤාධජො පඤ්ඤාකෙතු පඤ්ඤාධිපතෙය්යො විචයබහුලො පවිචයබහුලො පෙක්ඛායනබහුලො සමෙක්ඛායනබහුලො{7} විභූතවිහාරී තච්චරිතො තබ්බහුලො තග්ගරුකො තන්නින්නො තප්පොනො තප්පබ්භාරො තදධිමුත්තො තදධිපතෙය්යොති ‘ගොතමො භූරිපඤ්ඤාණො,.