අපි ච ද්වාදසහාකාරෙහි සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛති: රූපං න සත්තො න ජීවො න නරො න මානවො න ඉත්ථි න පුරිසො න අත්තා න අත්තනියං. නාහං න මම න කොචි න කස්සචි. වෙදනා-සඤ්ඤා-සඞ්ඛාරා-විඤ්ඤාණං න සත්තො න ජීවො න නරො න මානවො න ඉත්ථි න පුරිසො න අත්තා න අත්තනියං. නාහං න මම න කොචි න කස්සචි. එවං ද්වාදසහාකාරෙහි සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛති. වුත්තං හෙතං භගවතා: “නායං භික්ඛවෙ, කායො තුම්හාකං, නපි අඤ්ඤෙසං, පුරාණමිදං භික්ඛවෙ, කම්මං අභිසඞ්ඛතං අභිසඤ්චෙතයිතං වෙදනියං දට්ඨබ්බං තත්ර{1} භික්ඛවෙ සුතවා අරියසාවකො පටිච්චසමුප්පාදං යෙව සාධුකං යොනිසො මනසිකරොති: ‘ඉති ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජති, ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොති, ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣති, යදිදං අවිජ්ජාපච්චයා සංඛාරා, සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං -පෙ- එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති. අවිජ්ජායත්වෙව අසෙසවිරාගනිරොධා සංඛාරනිරොධො සංඛාරනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො -පෙ- එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොතී”ති{a}. එවම්පි සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛති වුත්තං හෙතං භගවතා “යං භික්ඛවෙ න තුම්හාකං තං පජහථ, තං වො පහීනං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. කිඤ්ච භික්ඛවෙ න තුම්හාකං රූපං භික්ඛවෙ න තුම්හාකං, තං පජහථ. තං වො පහීනං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. වෙදනා භික්ඛවෙ න තුම්හාකං තං පජහථ.
සා වො පහීනා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. සඤ්ඤා භික්ඛවෙ න තුම්හාකං තං පජහථ, සා වො පහීනා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. සංඛාරා භික්ඛවෙ න තුම්හාකං තෙ පජහථ තෙ වො පහීනා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සන්ති. විඤ්ඤාණං භික්ඛවෙ න තුම්හාකං තං පජහථ, තං වො පහීනං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. තං කිං මඤ්ඤථ{1} භික්ඛවෙ යං ඉමස්මිං ජෙතවනෙ තිණකට්ඨසාඛාපලාසං තං ජනො හරෙය්ය වා දහෙය්ය වා යථාපච්චයං වා කරෙය්ය, අපි නු තුම්හාකං එවමස්ස, අම්හෙ ජනො හරති වා දහති වා යථාපච්චයං වා කරොතීති? නො හෙතං භන්තෙ, තං කිස්ස හෙතු: න හි නො එතං{2} භන්තෙ, අත්තා වා අත්තනියං වා’ති. එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ යං න තුම්හාකං තං පජහථ, තං වො පහීනං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සති. කිඤ්ච භික්ඛවෙ න තුම්හාකං: රූපං භික්ඛවෙ න තුම්හාකං තං පජහථ, තං වො පහීනං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සති.{3} වෙදනා-සඤ්ඤා-සඞ්ඛාරා-විඤ්ඤාණං රූපං භික්ඛවෙ න තුම්හාකං තං පජහථ, තං වො පහීනං දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය භවිස්සතී”ති, එවම්පි සුඤ්ඤතොලොකං අවෙක්ඛති.
ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච: “සුඤ්ඤො ලොකො සුඤ්ඤො ලොකොති භන්තෙ වුච්චති, කිත්තාවතා නු ඛො භන්තෙ සුඤ්ඤො ලොකොති වුච්චතීති? යස්මා ච ඛො ආනන්ද, සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා, තස්මා සුඤ්ඤො ලොකොති වුච්චති. කිඤ්චානන්ද සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා: චක්ඛුං ඛො ආනන්ද සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා, රූපා සුඤ්ඤා-චක්ඛුවිඤ්ඤාණං සුඤ්ඤා, චක්ඛුසම්ඵස්සො සුඤ්ඤො-යම්පිදං චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති වෙදයිතං සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා, තම්පි සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා. සොතං සුඤ්ඤං-සද්දා සුඤ්ඤා-ඝානං සුඤ්ඤං-ගන්ධා සුඤ්ඤා-ජිව්හා සුඤ්ඤා-රසා සුඤ්ඤා-කායො සුඤ්ඤො-ඵොට්ඨබ්බා සුඤ්ඤා -
මනො සුඤ්ඤො-ධම්මා සුඤ්ඤා-මනොවිඤ්ඤාණං සුඤ්ඤං-මනොසම්ඵස්සො සුඤ්ඤො-යම්පිදං මනොසම්ඵස්සපච්චයා උප්පජ්ජති වෙදයිතං සුඛං වා දුක්ඛං වා අදුක්ඛමසුඛං වා තම්පි සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා, යස්මා ච ඛො ආනන්ද සුඤ්ඤං අත්තෙන වා අත්තනියෙන වා, තස්මා ‘සුඤ්ඤො ලොකො’ති වුච්චතී ති.{a}
එවම්පි සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛති.
භාසිතම්පි හෙතං:
“සුද්ධං ධම්මසමුප්පාදං සුද්ධං සඞ්ඛාරසන්තතිං, පස්සන්තස්ස යථාභූතං න භයං හොති ගාමණි. තිණකට්ඨසමං ලොකං යදා පඤ්ඤාය පස්සති, නාඤ්ඤං පත්ථයතෙ{1} කිංචි අඤ්ඤත්ර අප්පටිසන්ධි යා”ති.{b}
එවම්පි සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛති.
වුත්තං හෙතං භගවතා: “එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ, භික්ඛු රූපං සමන්නෙසති යාවතා රූපස්ස ගති. වෙදනං සමන්නෙසති යාවතා වෙදනාය ගති. සඤ්ඤං සමන්නෙසති යාවතා සඤ්ඤාය ගති. සඞ්ඛාරෙ සමන්නෙසති යාවතා සංඛාරානං ගති. විඤ්ඤාණං සමන්නෙසති යාවතා විඤ්ඤාණස්ස ගති, යම්පිස්ස හොති අහන්ති වා මමන්ති වා අස්මීති වා, තම්පි තස්ස න හොතී”ති.{c} එවම්පි සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛති.
සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සූති: සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු පච්චවෙක්ඛස්සු දක්ඛස්සු තුලෙහි තිරෙහි විභාවෙහි විභූතං කරොහීති ‘සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු’.
මොඝරාජ සදා සතොති ‘මොඝරාජා’ති භගවා තං බ්රාහ්මණං ආලපති. සදාති සබ්බකාලං -පෙ- පච්ඡිමෙ වයො ඛන්ධෙ. සතොති-චතූහි කාරණෙහි සතො: කායෙ කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො වෙදනාසු -පෙ- සො වුච්චති සතො’ති ‘මොඝරාජ සදා සතො’.
අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්චාති-‘අත්තානුදිට්ඨි’ වුච්චති වීසතිවත්ථුකා සක්කායදිට්ඨි. “ඉධ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො අරියානං අදස්සාවී අරියධම්මස්ස අකොවිදො අරියධම්මෙ අවිනීතො සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතො ‘රූපං අත්තනො සමනුපස්සති, රූපවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං, වෙදනං-සඤ්ඤං-සංඛාරෙ-විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සති, විඤ්ඤාණවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණස්මිං වා අත්තානං, යා එවරූපා දිට්ඨි දිට්ඨිගතං දිට්ඨිගහනං, දිට්ඨිකන්තාරො දිට්ඨිවිසූකායිකං දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං දිට්ඨිසංයොජනං, ගාහො පතිට්ඨාහො{1}. අභිනිවෙසො පරාමාසො කුම්මග්ගො මිච්ඡාපථො මිච්ඡත්තං තිත්ථායතනං විපරියෙසගාහො විපරීතගාහො විපල්ලාසගාහො මිච්ඡත්තං අයාථාවකස්මිං යාථාවකන්ති ගාහො යාවතා ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි{a}.” අයං අත්තානුදිට්ඨි. අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්චාති අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච සමූහච්ච උද්ධරිත්වා සමුද්ධරිත්වා උප්පාටයිත්වා සමුප්පාටයිත්වා පජහෙත්වා විනොදෙත්වා බ්යන්තීකරිත්වා අනභාවං ගමෙත්වාති{2} ‘අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච’.
එවං මච්චුතරො සියාති: එවං මච්චුපි තරෙය්යාසි, ජරාපි තරෙය්යාසි, මරණම්පි තරෙය්යාසි උත්තරෙය්යාසි පතරෙය්යාසි සමතික්කමෙය්යාසි වීතිවත්තෙය්යාසීති ‘එවං මච්චුතරො සියා.’
එවං ලොකං අවෙක්ඛන්තන්ති: එවං ලොකං අවෙක්ඛන්තං පච්චවෙක්ඛන්තං තුලයන්තං තීරයන්තං විභාවයන්තං විභූතං කරොන්තන්ති ‘එවං ලොකං අවෙක්ඛන්තං.’
මච්චුරාජා න පස්සතීති: මච්චුපි මච්චුරාජා මාරොපි මච්චුරාජා මරණම්පි මච්චුරාජා. න පස්සතීති-මච්චුරාජා න පස්සති න දක්ඛති නාධිගච්ඡති න වින්දති න පටිලභති. වුත්තං හෙතං භගවතා: “සෙය්යථාපි භික්ඛවෙ ආරඤ්ඤකො මිගො අරඤ්ඤෙ පවනෙ ච මානො විස්සත්ථො ගච්ඡති විස්සත්ථො තිට්ඨති, විස්සත්ථො නිසීදති, විස්සත්ථො සෙය්යං කප්පෙති තං කිස්ස හෙතු: අනාපාථගතො භික්ඛවෙ, ලුද්දස්ස. එවමෙව ඛො භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති භික්ඛවෙ භික්ඛු අන්ධමකාසි මාරං, අපදං වධිත්වා මාරචක්ඛුං අදස්සනං ගතො පාපිමතො.
පුන චපරං භික්ඛවෙ භික්ඛු විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං -පෙ- තතියං ඣානං -පෙ- චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති භික්ඛවෙ භික්ඛු අන්ධමකාසි මාරං, අපදං වධිත්වා මාරචක්ඛුං අදස්සනං ගතො පාපිමතො.
පුන චපරං භික්ඛවෙ භික්ඛු සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා අනන්තො ආකාසොති ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති භික්ඛවෙ භික්ඛු අන්ධමකාසි මාරං, අපදං වධිත්වා මාරචක්ඛුං අදස්සනං ගතො පාපිමතො.
පුන චපරං භික්ඛවෙ භික්ඛු ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම අනත්තං විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම නත්ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති භික්ඛවෙ භික්ඛු අන්ධමකාසි මාරං, අපදං වධිත්වා මාරචක්ඛුං අදස්සනං ගතො පාපිමතො. තිණ්ණො ලොකෙ විසත්තිකං සො විස්සත්ථො ගච්ඡති, විස්සත්ථො තිට්ඨති: විස්සත්ථො නිසීදති, විස්සත්ථො සෙය්යං කප්පෙති, තං කිස්ස හෙතු, අනාපාථගතො භික්ඛු පාපිමතොති{a} ‘මච්චුරාජා න පස්සතී’ති.
තෙනාහ භගවා:
සුඤ්ඤතො ලොකං අවෙක්ඛස්සු මොඝරාජා සදා සතො, අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච එවං මච්චුතරො සියා, එවං ලොකං අවෙක්ඛන්තං, මච්චුරාජා න පස්සතීති.
සහගාථාපරියොසානා -පෙ- සාවකො හමස්මීති.
මොඝරාජ සුත්තනිද්දෙසො සමත්තො.
16. පිඞ්ගිය සුත්තනිද්දෙසො
16. 1.
ජිණ්ණොහමස්මි අබලො විවණ්ණො (ඉච්චායස්මා පිඞ්ගියො) නෙත්තා න සුද්ධා සවනං න ඵාසු, මාහං නස්සං මොමුහො අන්තරාව{1} ආචික්ඛ ධම්මං යමහං විජඤ්ඤං ජාතිජරාය ඉධ විප්පහානං.
ජිණ්ණොහමස්මි අබලො විවණ්ණොති: ‘ජිණ්ණොහමස්මීති-ජිණ්ණො වුද්ධො මහල්ලකො අද්ධගතො වයො අනුප්පත්තො වීසංවස්සසතිකො ජාතියා අබලොති අබලො දුබ්බලො අප්පබලො අප්පථාමො.{2} විවණ්ණොති වීතවණ්ණො විගතවණ්ණො විගච්ඡිතවණ්ණො. යා සා පුරිමා සුභාවණ්ණනිභා සා අන්තරහිතා ආදීනවො පාතුභූතොති ‘ජිණ්ණොහමස්මි අබලො විවණ්ණො.’
ඉච්චායස්මා පිඞ්ගියො’ති -පෙ-
නෙත්තා න සුද්ධා සවනං න ඵාසූති: නෙත්තා අසුද්ධා අවිසුද්ධා අපරිසුද්ධා අවොදාතා. නො තථා චක්ඛුනා රූපෙ පස්සාමීති නෙත්තා න සුද්ධා. සවනං න ඵාසූති-සොතා අසුද්ධා අවිසුද්ධා අපරිසුද්ධා අවොදාතා. නො තථා සොතෙන සද්දං සුණාමීති නෙත්තා න සුද්ධා සවනං න ඵාසු.
මාහං නස්සං මොමුහො අන්තරා වාති: ‘මාහං නස්සන්ති-මාහං නස්සං මාහං විනස්සං මාහං පනස්සං. මොමුහොති-මො මුහො{3} මොහමූළ්හො අවිද්වා අවිජ්ජාගතො අඤ්ඤාණී අවිභාවී දුප්පඤ්ඤො. අන්තරාවාති-තුය්හං ධම්මං දිට්ඨිං පටිපදං මග්ගං අනඤ්ඤාය අනධිගන්ත්වා අවිදිත්වා අපටිලභිත්වා අඵස්සයිත්වා අසච්ඡිකරිත්වා අන්තරායෙව කාලංකරෙය්යන්ති ‘මාහං නස්සං මොමුහො අන්තරාව’.
ආචික්ඛ ධම්මං යමහං විජඤ්ඤන්ති: ‘ධම්ම’න්ති-ආදිකල්යාණං මජ්ඣෙකල්යාණං පරියොසානකල්යාණං සාත්ථං සබ්යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්රහ්මචරියං, චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ චත්තාරො සම්මප්පධානෙ චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ, පඤ්චින්ද්රියානි පඤ්ච බලානි සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං නිබ්බානඤ්ච නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපදං ආචික්ඛ, දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති ‘ආචික්ඛ ධම්මං’. යමහං විජඤ්ඤන්ති යමහං ජානෙය්යං ආජානෙය්යං විජානෙය්යං පටිවිජානෙය්යං පටිවිජ්ඣෙය්යං අධිගච්ඡෙය්යං ඵස්සෙය්යං{1} සච්ඡිකරෙය්යන්ති ‘ආචික්ඛ ධම්මං යමහං විජඤ්ඤං’.
ජාතිජරාය ඉධ විප්පහානන්ති ඉධෙව ජාතිජරාමරණස්ස පහානං වූපසමං පටිනිස්සග්ගං පටිප්පස්සද්ධිං අමතං නිබ්බානන්ති ‘ජාතිජරාය ඉධ විප්පහානං’.
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණෙ:
“ජිණ්ණොහමස්මි අබලො විවණ්ණො (ඉච්චායස්මා පිඞ්ගියො) නෙත්තා න සුද්දා සවනං න ඵාසු මාහං නස්සං මොමුහො අන්තරා ව ආචික්ඛ ධම්මං යමහං විජඤ්ඤං ජාතිජරාය ඉධ විප්පහාන”න්ති
16. 2.
දිස්වාන රූපෙසු විහඤ්ඤමානෙ (පිඞ්ගියාති භගවා) රුප්පන්ති රූපෙසු ජනා පමුත්තා, තස්මා තුවං පිඞ්ගිය අප්පමත්තො ජහස්සු රූපං අපුනබ්භවාය.
දිස්වාන රූපෙසු විහඤ්ඤමානෙති: ‘රූප’න්ති-චත්තාරො ච මහාභූතා චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදාය රූපං. සත්තා රූපහෙතු රූපපච්චයා රූප කාරණා හඤ්ඤන්ති විහඤ්ඤන්ති උපහඤ්ඤන්ති උපඝාතීයන්ති{2} රූපෙ සති විවිධා කම්මකාරණා කාරෙන්ති.{3} කසාහිපි තාළෙන්ති වෙත්තෙහිපි තාළෙන්ති අද්ධදණ්ඩකෙහිපි තාළෙන්ති, හත්ථම්පි ඡින්දන්ති, පාදම්පි ඡින්දන්ති, හත්ථපාදම්පි ඡින්දන්ති, කණ්ණම්පි ඡින්දන්ති,
නාසම්පි ඡින්දන්ති, කණ්ණනාසම්පි ඡින්දන්ති, බිලඞ්ගථාලිකම්පි කරොන්ති, සඞ්ඛමුණ්ඩිකම්පි කරොන්ති රාහුමුඛම්පි කරොන්ති, ජොතිමාලිකම්පි කරොන්ති හත්ථපජ්ජොතිකම්පි කරොන්ති, එරකවත්තිකම්පි කරොන්ති, චීරකවාසිකම්පි කරොන්ති, එණෙය්යකම්පි කරොන්ති බලිසමංසිකම්පි කරොන්ති, කහාපණාකම්පී{1} කරොන්ති, ඛාරාපතච්ඡිකම්පි කරොන්ති, පළිඝපරිවත්තිකම්පි කරොන්ති පළාලපිට්ඨි{2}කම්පි කරොන්ති, තත්තෙනපි තෙලෙන ඔසිඤ්චන්ති, සුනඛෙහිපි ඛාදාපෙන්ති. ජීවන්තම්පි සූලෙ උත්තාසෙන්ති, අසිනාපි සීසං ඡින්දන්ති. එවං සත්තා රුපහෙතු රූපපච්චයා-රූපකාරණා හඤ්ඤන්ති විහඤ්ඤන්ති උපහඤ්ඤන්ති උපඝාතීයන්ති{3}. එවං හඤ්ඤමානෙ විහඤ්ඤමානෙ උපහඤ්ඤමානෙ උපඝාතීයමානෙ දිස්වා පස්සිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වාති ‘දිස්වාන රූපෙසු විහඤ්ඤමානෙ’.
පිඞ්ගියාති-භගවා තං බ්රාහ්මණං නාමෙන ආලපති, භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං -පෙ- සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං භගවාති ‘පිඞ්ගියාති භගවා. ‘
රුප්පන්ති රූපෙසු ජනා පමත්තාති: ‘රුප්පන්තී’ති රුප්පන්ති කුප්පන්ති පීළයන්ති{4} ඝට්ටයන්ති{5} බ්යාධිකා දොමනස්සිතා හොන්ති චක්ඛුරොගෙන රුප්පන්ති, කුප්පන්ති පීළයන්ති ඝට්ටයන්ති බ්යාධිනා දොමනස්සිතා හොන්ති, සොතරොගෙන -පෙ- කායරොගෙන -පෙ- ඩංසමකසවාතාතපසිරිංසපසම්ඵස්සෙන රුප්පන්ති, කුප්පන්ති පීළයන්ති ඝට්ටයන්ති බ්යාධිතා දොමනස්සිතා හොන්තීති රුප්පන්ති රූපෙසු. අථවා චක්ඛුස්මිං හීයමානෙ හායමානෙ පරිහායමානෙ වෙමානෙ{6} විගච්ඡමානෙ අන්තරධායමානෙ රුප්පන්ති -පෙ- දොමනස්සිතා හොන්ති. සොතස්මිං-ඝානස්මිං-ජිව්හාය-කායස්මිං-රූපස්මිං-සද්දස්මිං-ගන්ධස්මිං- රසස්මිං-ඵොට්ඨබ්බස්මිං-කුලස්මිං-ගණස්මිං-ආවාසස්මිං-ලාභස්මිං-යසස්මිං-පසංසාය-සුඛස්මිං-චීවරස්මිං-පිණ්ඩපාතස්මිං-සෙනාසනස්මිං- ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරස්මිං හීයමානෙ හායමානෙ පරිහායමානෙ වෙමානෙ{6} විගච්ඡමානෙ අන්තරධායමානෙ රුප්පන්ති කුප්පන්ති පීළයන්ති ඝට්ටයන්ති බ්යාධිතා දොමනස්සිතා හොන්තීති එවම්පි ‘රුප්පන්ති රූපෙසු’. ජනාති ඛත්තියා ච බ්රාහ්මණා ච වෙස්සා ච සුද්දා ච ගහට්ඨා ච පබ්බජිතා ච දෙවා ච මනුස්සා ච. පමත්තාති. පමාදො වත්තබ්බො: කායදුච්චරිතෙන වා වචීදුච්චරිතෙන වා මනොදුච්චරිතෙන වා පඤ්චසු කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොස්සග්ගො{7} වොස්සග්ගානුප්පදානං කුසලානං වා ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා අසාතච්චකිරියතා අනවට්ඨිතකිරියතා{8} ඔලීනවුත්තිතා නික්ඛිත්තඡන්දතා නික්ඛිත්තධුරතා අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්මං අනධිට්ඨානං අනනුයොගො පමාදො.{a} යො එවරූපො පමාදො පමජ්ජනා පමජ්ජිතත්තං අයං වුච්චති පමාදො”. ඉමිනා පමාදෙන සමන්නාගතා ජනා පමත්තාති ‘රුප්පන්ති රූපෙසු ජනා පමත්තා’.
තස්මා තුවං පිඞ්ගිය අප්පමත්තොති: ‘තස්මා’ති-තස්මා තංකාරණා තංහෙතු තප්පච්චයා තංනිදානා එවං ආදීනවං සම්පස්සමානො රූපෙසූති තස්මා තුවං පිඞ්ගිය. අප්පමත්තොති සක්කච්චකාරී සාතච්චකාරී -පෙ- අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසූති ‘තස්මා තුවං පිඞ්ගිය අප්පමත්තො’.
ජහස්සු රූපං අපුනබ්භවායාති: ‘රූප’න්ති: චත්තාරො මහාභූතා චතුන්නඤ්ච මහාභූතානං උපාදාය රූපං, ජහස්සු රූපන්ති-ජහස්සු රූපං, පජහස්සු රූපං, විනොදෙහි රූපං, බ්යන්තීකරොහි රූපං, අනභාවං ගමෙහි රූපං. අපුනබ්භවායාති යථා තෙ රූපං ඉධෙව නිරුජ්ඣෙය්ය පුන පටිසන්ධිකො භවො න නිබ්බත්තෙය්ය කාමධාතුයා චා රූපධාතුයා වා අරූපධාතුයා වා කාමභවෙ වා රූපභවෙ වා අරූපභවෙ වා සඤ්ඤා භවෙ වා අසඤ්ඤාභවෙ වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභවෙ වා එකවොකාරභවෙ වා චතුවොකාරභවෙ වා පඤ්චවොකාරභවෙ වා පුනගතියා වා උපපත්තියා වා පටිසන්ධි යා භවෙ වා සංසාරෙ වා වට්ටෙ වා ජනෙය්ය න සංජනෙය්ය න නිබ්බත්තෙය්ය නාභිනිබ්බත්තෙය්ය, ඉධෙව නිරුජ්ඣෙය්ය, වූපසමෙය්ය අත්ථං ගච්ඡෙය්ය පටිප්පස්සම්භෙය්යාති ‘ජහස්සු රූපං අපුනබ්භවාය.’
තෙනාහ භගවා:
“දිස්වාන රූපෙසු විහඤ්ඤමානෙ (පිඞ්ගියාති භගවා) රුප්පන්ති රූපෙසු ජනා පමත්තා, තස්මා තුවං පිඞ්ගිය අප්පමත්තො ජහස්සු රූපං අපුනබ්භවායා’ති.
16. 3.
“දිසා චතස්සො විදිසා චතස්සො උද්ධං අධො දසදිසා ඉමායො, න තුය්හං අදිට්ඨං අසුතා{1}මුතං වා අථො අවිඤ්ඤාතං කිඤ්ච{2}නමත්ථි ලොකෙ ආචික්ඛ ධම්මං යමහං විජඤ්ඤං ජාතිජරාය{3} ඉධ විප්පහානං.
දිසා චතස්සො විදිසා චතස්සො උද්ධං අධො දසදිසා ඉමායොති දසදිසා,
න තුය්හං අදිට්ඨං අසුතාමුතං වා අථො අවිඤ්ඤාතං කිඤ්චනමත්ථි ලොකෙ ති තුය්හං අදිට්ඨං අසුතං අමුතං අවිඤ්ඤාතං කිඤ්චි අත්තත්ථො වා පරත්ථො වා උභයත්ථො වා දිට්ඨධම්මිකො වා අත්ථො සම්පරායිකො වා අත්ථො උත්තානො වා අත්ථො ගම්භීරො වා අත්ථො ගූළ්හො වා අත්ථො පටිච්ඡන්නො වා අත්ථො නෙය්යො වා අත්ථො නීතො වා අත්ථො අනවජ්ජො වා අත්ථො නික්කිලෙසො වා අත්ථො වොදානො වා අත්ථො පරමත්ථො වා අත්ථො{4} නත්ථි, න සන්ති න සංවිජ්ජති නූපලබ්භතීති ‘න තුය්හං අදිට්ඨං අසුතාමුතං වා අථො අවිඤ්ඤාතං කිඤ්චනමත්ථි ලොකෙ.’
ආචික්ඛ ධම්මං යමහං විජඤ්ඤන්ති: ‘ධම්ම’න්ති-ආදිකල්යාණං -පෙ- නිබ්බානඤ්ච නිබ්බානගාමිනිඤ්ච පටිපදං ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහි. යමහං විජඤ්ඤන්ති යමහං ජානෙය්යං ආජානෙය්යං විජානෙය්යං පටිවිජානෙය්යං පටිවිජ්ඣෙය්යං අධිගච්ඡෙය්යං ඵස්සෙය්යං{1} සච්ඡිකරෙය්යන්ති ‘ආචික්ඛ ධම්මං යමහං විජඤ්ඤං’.
ජාතිජරාය ඉධ විප්පහානන්ති ‘ඉධෙව ජාතිජරාමරණස්ස පහානං වූපසමං පටිනිස්සග්ගං පටිප්පස්සද්ධිං අමතං නිබ්බානන්ති ‘ජාතිජරාය ඉධ විප්පහානං’.
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“දිසා චතස්සො විදිසා චතස්සො උද්ධං අධො දසදිසා ඉමායො, න තුය්හං අදිට්ඨං අසුතාමුතං වා. අථො අවිඤ්ඤාතං කිඤ්චනමත්ථි ලොකෙ ආචික්ඛ ධම්මං යමහං විජඤ්ඤං ජාතිජරාය ඉධ විප්පහාන”න්ති
16. 4.
තණ්හාධිපන්නෙ මනුජෙ පෙක්ඛමානො (පිඞ්ගියාති භගවා) සන්තාපජාතෙ ජරසා පරෙතෙ තස්මා තුවං පිඞ්ගිය අප්පමත්තො ජහස්සු තණ්හං අපුනබ්භවාය.
තණ්හාධිපන්නෙ{2} මනුජෙ පෙක්ඛමානොති ‘තණ්හා’ති රූපතණ්හා -පෙ- ධම්මතණ්හා, තණ්හාධිපන්නෙනති තණ්හාඅධිපන්නෙ තණ්හානුගෙ තණ්හානුගතෙ තණ්හානුසටෙ තණ්හායාපන්නෙ{3} පටිපන්නෙ අභිභූතෙ පරියාදින්නචිත්තෙ. මනුජෙති සත්තාධිවචනං. පෙක්ඛමානොති පෙක්ඛමානො දක්ඛමානො ඔලොකයමානො නිජ්ඣායමානො උපපරික්ඛයමානොති ‘තණ්හාධිපන්නෙ මනුජෙ පෙක්ඛමානො.
පිඞ්ගියාති භගවාති -පෙ-
සන්තාපජාතෙ ජරසා පරෙතෙති: ‘සන්තාපජාතෙ’ති ජාතියා සන්තාපජාතෙ ජරාය සන්තාපජාතෙ ව්යාධිනා සන්තාපජාතෙ මරණෙන සන්තාපජාතෙ සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසෙහි සන්තාපජාතෙ නෙරයිකෙන දුක්ඛෙන සන්තාපජාතෙ -පෙ- දිට්ඨිබ්යසනෙන දුක්ඛෙන සන්තාපජාතෙ ඊතිජාතෙ උපද්දව ජාතෙ උපසග්ගජාතෙහි ‘සන්තාපජාතෙ. ජරසා පරෙතෙති ජරාය ඵුට්ඨෙ පරෙතෙ සමොහිතෙ සමන්නාගතෙ ජාතියා අනුගතෙ ජරාය අනුසටෙ බ්යාධිනා අභිභූතෙ මරණෙන අබ්භාහතෙ අතාණෙ අලෙනෙ අසරණෙ අසරණීභූතෙති ‘සන්තාපජාතෙ ජරසා පරෙතෙ’.
තස්මා තුවං පිඞ්ගිය අප්පමත්තොති: ‘තස්මා’ති තස්මා තංකාරණා තංහෙතු තප්පච්චයා තංනිදානා, එවං ආදීනවං සම්පස්සමානො තණ්හායාති, ‘තස්මා තුවං පිඞ්ගිය. අප්පමත්තොති සක්කච්චකාරී -පෙ- අප්පමාදො කුසලෙසු ධම්මෙසූති ‘තස්මා තුවං පිඞ්ගිය අප්පමත්තො’.
ජහස්සු තණ්හං අපුනබ්භවායාති තණ්හාති රූපතණ්හා -පෙ- ධම්මතණ්හා. ජහස්සු තණ්හන්ති ජහස්සු තණ්හං පජහස්සු තණ්හං විනොදෙහි තණ්හං, බ්යන්තී කරොහි තණ්හං අනභාවං ගමෙහි තණ්හං. අපුනබ්භවායාති යථා තෙ -පෙ- පුන පටිසන්ධිකො භවො න නිබ්බත්තෙය්ය, කාමධාතුයා චා රූපධාතුයා වා අරූපධාතුයා වා කාමභවෙ වා රූපභවෙ වා අරූපභවෙ වා සඤ්ඤා භවෙ වා අසඤ්ඤාභවෙ වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤාභවෙ වා එකවොකාරභවෙ වා චතුවොකාරභවෙ වා පඤ්චවොකාරභවෙ වා පුනගතියා වා උපපත්තියා වා පටිසන්ධියා වා භවෙ වා සංසාරෙ වා වට්ටෙ වා ජනෙය්ය න සංජනෙය්ය න නිබ්බත්තෙය්ය නාභිනිබ්බත්තෙය්ය ඉධෙව නිරුජ්ඣෙය්ය, වූපසබ්භෙය්ය අත්ථංගච්ඡෙය්ය පටිප්පස්සම්භෙය්යාති ‘ජහස්සු තණ්හං අපුනබ්භවාය.’
තෙනාහ භගවා:
තණ්හාධිපන්නෙ මනුජෙ පෙක්ඛමානො-(පිඞ්ගියාති භගවා) සන්තාපජාතෙ ජරසා පරෙතෙ, තස්මා තුවං පිඞ්ගිය අප්පමත්තො ජහස්සු තණ්හං අපුනබ්භවායා’ති.
සහගාථාපරියොසානා යෙ තෙ බ්රාහ්මණෙන සද්ධිං එකච්ඡන්දා එකපයොගො එකාධිප්පායා එකවාසනවාසිතා, තෙසං නෙකපාණසහස්සානං විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි. යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති. තස්ස බ්රාහ්මණස්ස විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි, යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්මන්ති.
සහ ධම්මචක්ඛුස්ස පටිලාභා අජිනජටාවාකචීර{1}දණ්ඩකමණ්ඩලු කෙසා ච මස්සු ච අන්තරහිතා. භණ්ඩු කාසායවත්ථවසනො සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධරො භික්ඛු අන්වත්ථපටිපත්තියා පඤ්ජලිකො භගවන්තං නමස්සමානො නිසින්නො හොති: ‘සත්ථා මෙ භන්තෙ භගවා සාවකො ‘හමස්මී’ති.{2}
පිඞ්ගිය සුත්තනිද්දෙසො සමත්තො.
17. පාරායනානුගීති නිද්දෙසො
“ඉදමවොච භගවා මගධෙසු විහරන්තො පාසාණකෙ චෙතියෙ පරිචාරකසොළසානං බ්රාහ්මණානං අජ්ඣිට්ඨො පුට්ඨො පඤ්හං බ්යාකාසි.”
ඉදමවොච භගවාති ඉමං පාරායානං{1} අවොච. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං -පෙ- සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං “භගවාති ඉදමවොච භගවා.”
මගධෙසු විහරන්තො පාසාණකෙ චෙතියෙති ‘මගධෙසූ’ති මගධනාමකෙ ජනපදෙ විහරන්තොති චරන්තො විහරන්තො ඉරීයන්තො වත්තෙන්තො පාලෙන්තො යපෙන්තො යාපෙන්තො. පාසාණකෙ චෙතියෙති. පාසාණකචෙතියං වුච්චති බුද්ධාසනන්ති මගධෙසු විහරන්තො පාසාණකෙ චෙතියෙ.
පරිචාරක සොළසානං බ්රාහ්මණානන්ති පිඞ්ගියො බ්රාහ්මණො බාවරිස්ස බ්රාහ්මණස්ස පද්ධො පද්ධචරො පරිචාරකො සිස්සො. තෙන{2} ‘තෙ සොළසාති එවම්පි පරිචාරකසොළසානං බ්රාහ්මණානං. අථවා තෙ සොළසබ්රාහ්මණා බුද්ධස්ස භගවතො පද්ධා පද්ධචරා පරිචාරිකා සිස්සාති එවම්පි පරිචාරකසොළසානං බ්රාහ්මණානං.
අජ්ඣිට්ඨො පුට්ඨො පුට්ඨො පඤ්හං බ්යාකාසීති ‘අජ්ඣිට්ඨො’ති අජ්ඣිට්ඨො අජ්ඣෙසිතො. පුට්ඨො පුට්ඨොති පුට්ඨො පුට්ඨො පුච්ඡිතො පුච්ඡිතො යාචිතො යාචිතො අජ්ඣෙසිතො අජ්ඣෙසිතො පසාදිතො පසාදිතො. පඤ්හං බ්යාකාසීති පඤ්හං බ්යාකාසි ආචික්ඛ දෙසෙහි පඤ්ඤපෙසි පට්ඨපෙසි විවරි විභජි උත්තානීඅකාසි පකාසෙසීති ‘අජ්ඣිට්ඨො පුට්ඨො පුට්ඨො පඤ්හං බ්යාකාසි. තෙනෙතං වුච්චති: “ඉදමවොච භගවා මගධෙසු විහරන්තො පාසාණකෙ චෙතියෙ පරිචාරිකසොළසානං බ්රාහ්මණානං අජ්ඣිට්ඨො පුට්ඨො පුට්ඨො පඤ්හං බ්යාකාසී”ති.
“එකමෙකස්ස චෙපි පඤ්හස්ස අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤාය ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජෙය්ය, ගච්ඡෙය්යෙව ජරාමරණස්ස පරං පාරං ගමනියා ඉමෙ ධම්මාති තස්මා ඉමස්ස ධම්මපරියායස්ස පාරායනංත්වෙව අධිවචනං.”
එකමෙකස්ස චෙපි පඤ්හස්සාති: එකමෙකස්ස චෙපි අජිත පඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි තිස්සමෙත්තෙය්යපඤ්හස්ස. එකමෙකස්ස චෙපි පුණ්ණකපඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි මෙත්තගුපඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි ධොතකපඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි උපසිවපඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි නන්දකපඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි හෙමකපඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි තොදෙය්යපඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි කප්පපඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි ජතුකණ්ණිපඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි භද්රාවුධපඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි උදයපඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි පොසාලපඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි මොඝරාජපඤ්හස්ස එකමෙකස්ස චෙපි පිඞ්ගියපඤ්හස්සාති එකමෙකස්ස චෙපි පඤ්හස්ස.
අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤායාති: ස්වෙව පඤ්හො ධම්මො, විස්සජ්ජනං අත්ථො, අත්ථමඤ්ඤායාති අත්ථං අඤ්ඤාය ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වාති අත්ථමඤ්ඤාය. ධම්මමඤ්ඤායාති ධම්මං අඤ්ඤාය ජානිත්වා තුලයිත්වා තීරයිත්වා විභාවයිත්වා විභූතං කත්වාති ‘අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤාය’.
ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජෙය්යාති: සම්මාපටිපදං අනුලොමපටිපදං අපච්චනීකපටිපදං අන්වත්ථපටිපදං ධම්මානුධම්මපටිපදං පටිපජ්ජෙය්යාති ‘ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජෙය්ය’.
ගච්ඡෙය්යෙව ජරාමරණස්ස පාරන්ති: ජරාමරණස්ස පාරං වුච්චති අමතං නිබ්බානං “යො සො සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං” ගච්ඡෙය්යෙව ජරාමරණස්ස පාරන්ති ජරාමරණස්ස පාරං ගච්ඡෙය්ය, පාරං අධිගච්ඡෙයං පාරං අධිඵස්සෙය්ය, පාරං සච්ඡිකරෙය්යාති ගච්ඡෙය්යෙව ජරාමරණස්ස පාරං.
පාරං ගමනියා ඉමෙ ධම්මාති: ඉමෙ ධම්මා පාරං ගමනියා පාරං පාපෙන්ති පාරං සංපාපෙන්ති පාරං සමනුපාපෙන්ති ජරාමරණස්ස තරණාය සංවත්තන්තීති ‘පාරං ගමනියා ඉමෙ ධම්මා’ති.
තස්මා ඉමස්ස ධම්මපරියායස්සාති: ‘තස්මා’ති තස්මා තංකාරණා තංහෙතු තප්පච්චයා තංනිදානා. ඉමස්ස ධම්මපරියායස්සාති ඉමස්ස පාරායනස්සාති ‘තස්මා ඉමස්ස ධම්මපරියායස්ස. ‘
පාරායනං ත්වෙව අධිවචනන්ති ‘පාරං’ වුච්චති අමතං -පෙ- නිරොධො නිබ්බානං, අයනං වුච්චති මග්ගො, සෙය්යථීදං: සම්මාදිට්ඨි -පෙ- සම්මාසමාධි. අධිවචනන්ති සඞ්ඛා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වොහාරො නාමං නාමකම්මං නාමධෙය්යං නිරුත්ති බ්යඤ්ජනං අභිලාපොති ‘පාරායනං ත්වෙව අධිවචනං.
තෙනෙතං වුච්චති:
“එකමෙකස්ස චෙපි පඤ්හස්ස අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤාය ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජෙය්ය ගච්ඡෙය්යෙව ජරාමරණස්ස පාරං පාරඞ්ගමනියා ඉමෙ ධම්මා”ති තස්මා ඉමස්ස ධම්මපරියායස්ස පාරායනං ත්වෙව අධිවචනන්ති’.
1. “අජිතො තිස්සමෙත්තෙය්යො පුණ්ණකො අථ මෙත්තගු ධොතකො උපසීවො ච නන්දො ච අථ හෙමකො,
2. තොදෙය්යකප්පා දුභයො ජතුකණ්ණී ච පණ්ඩිතො භද්රාවුධො උදයො ච පොසාලො චාපි බ්රාහ්මණො, මොඝරාජා ච මෙධාවී පිඞ්ගියො ච මහාඉසි
3. එතෙ බුද්ධං උපාගඤ්ඡුං{2} සම්පන්නචරණං ඉසිං පුච්ඡන්තා නිපුණෙ පඤ්හෙ බුද්ධසෙට්ඨං උපාගමුං.”
එතෙ බුද්ධං උපාගඤ්ඡුන්ති ‘එතෙ’ති සොළස පාරායනියා බ්රාහ්මණා. බුද්ධොති “යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු සාමං සච්චානි අභිසම්බුජ්ඣි, තත්ථ ච සබ්බඤ්ඤුතං පත්තො බලෙසු ච වසීභාවං. බුද්ධොති කෙනට්ඨෙන බුද්ධො: බුජ්ඣිතා සච්චානීති බුද්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද්ධො, සබ්බඤ්ඤුතාය බුද්ධො, සබ්බදස්සාවිතාය බුද්ධො, අනඤ්ඤනෙය්යතාය බුද්ධො, විසවිතාය බුද්ධො, ඛීණාසවසඞ්ඛාතෙන බුද්ධො, නිරුපක්කිලෙසසඞ්ඛාතෙන බුද්ධො, එකන්තවීතරාගොති බුද්ධො එකන්තවීතදොසොති බුද්ධො, එකන්තවීතමොහොති බුද්ධො, එකන්තනික්කිලෙසොති බුද්ධො එකායනමග්ගං ගතොති, බුද්ධො එකො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධොති බුද්ධො. අබුද්ධිවිහතත්තා බුද්ධිපටිලාභාති බුද්ධො. බුද්ධොති නෙතං නාමං මාතරා කතං, න පිතරා කතං න භාතරා කතං, න භගිනියා කතං, න මිත්තාමච්චෙහි කතං, න ඤාතිසාලොහිතෙහි කතං, න සමණබ්රාහ්මණෙහි කතං, න දෙවතාහි කතං, විමොක්ඛන්තිකමෙතං බුද්ධානං භගවන්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ්බඤ්ඤුතඤාණස්ස පටිලාභා සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධොති. එතෙ බුද්ධං උපාගඤ්ඡුන්ති එතෙ බුද්ධං උපාගමිංසු, උපසඞ්කමිංසු, පයිරුපාසිංසු, පරිපුච්ඡිංසු: පරිපඤ්හිංසූති ‘එතෙ බුද්ධං උපාගඤ්ඡුං’.
සම්පන්නචරණං ඉසින්ති: චරණං වුච්චති සීලපාරමිප්පත්ති,{1}. සීලසංවරොපි චරණං, ඉන්ද්රියසංවරොපි චරණං, භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතාපි චරණං, ජාගරියානුයොගොපි චරණං, සත්තපි සද්ධම්මා චරණං චත්තාරිපි ඣානානි චරණං, සම්පන්නචරණන්ති: සම්පන්නචරණං සෙට්ඨචරණං විසෙට්ඨචරණං පාමොක්ඛචරණං උත්තමචරණං පවරචරණං. ඉසීති: ඉසි භගවා: මහන්තං සීලක්ඛන්ධං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ඉසි -පෙ- මහෙසක්ඛෙහි වා සත්තෙහි එසිතො ගවෙසිතො, පරියෙසිතො ‘කහං බුද්ධො කහං භගවා කහං දෙවදෙවො කහං නරාසභොති ඉසීති ‘සම්පත්තචරණං ඉසිං’.
පුච්ඡන්තා නිපුණෙ පඤ්හෙති: ‘පුච්ඡන්තා’ති පුච්ඡන්තා යාවන්තා අජ්ඣෙසන්තා පසාදෙන්තා. නිපුණෙ පඤ්හෙති: ගම්භීරෙ දුද්දසෙ දුරනුබොධෙ සන්තෙ පණීතෙ අතක්කාවචරෙ නිපුණෙ පණ්ඩිතවෙදනීයෙ පඤ්හෙති ‘පුච්ඡන්තා නිපුණෙ පඤ්හෙ.’
බුද්ධං සෙට්ඨං උපාගමුන්ති: ‘බුද්ධොති “යො සො භගවා -පෙ- සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධො”ති. සෙට්ඨන්ති: අග්ගං සෙට්ඨං විසෙට්ඨං පාමොක්ඛං උත්තමං පවරං බුද්ධසෙට්ඨං. උපාගමුන්ති: උපාගමිංසු උපසඞ්කමිංසු පයිරුපාසිංසු පරිපුච්ඡිංසු පරිපඤ්හිංසූති ‘බුද්ධසෙට්ඨං උපාගමුං’.
තෙනෙතං වුච්චති:
“එතෙ බුද්ධං උපාගඤ්ඡුං සම්පන්නචරණං ඉසිං පුච්ඡන්තා නිපුණෙ පඤ්හෙ බුද්ධසෙට්ඨං උපාගමු”න්ති.
4.
තෙසං බුද්ධො බ්යාකාසි{2} පඤ්හෙ{3} පුට්ඨො යථා තථං පඤ්හානං වෙය්යාකරණෙන තොසෙසි බ්රාහ්මණෙ මුනි.
තෙසං බුද්ධො බ්යාකාසීති: ‘තෙස’න්ති සොළසන්නං{4} පාරායනියානං බ්රාහ්මණානං. බුද්ධොති: “යො සො භගවා -පෙ- සච්ඡිකාපඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධො”ති. බ්යාකාසීති තෙසං බුද්ධො බ්යාකාසි ආචික්ඛි දෙසෙසි පඤ්ඤපෙසි පට්ඨපෙසි විවරි විභජි උත්තානී අකාසි පකාසෙසීති “තෙසං බුද්ධො බ්යාකාසි”
පඤ්හෙ පුට්ඨො යථාතථන්ති: ‘පඤ්හෙ පුට්ඨො’ති පඤ්හෙ පුට්ඨො{1} පුච්ඡිතො යාචිතො අජ්ඣෙසිතො පසාදිතො. යථාතථන්ති: යථා ආචික්ඛිතබ්බං තථා ආචික්ඛි, යථා දෙසිතබ්බං තථා දෙසෙසි, යථා පඤ්ඤාපෙතබ්බං තථා පඤ්ඤාපෙසි, යථා පට්ඨපෙතබ්බං තථා පට්ඨපෙසි, යථා විවරිතබ්බං තථා විවරි, යථා විභජිතබ්බං තථා විභජි, යථා උත්තානීකාතබ්බං තථා උත්තානීඅකාසි, යථා පකාසිතබ්බං තථා පකාසෙසීති ‘පඤ්හෙ පුට්ඨො{1} යථා තථං.’
පඤ්හානං වෙය්යාකරණෙනාති: පඤ්හානං වෙය්යාකරණෙන ආචික්ඛනෙන දෙසනෙන{2} පඤ්ඤාපනෙන පට්ඨපනෙන විවරණෙන විභජනෙන උත්තානීකම්මෙන පකාසනෙනාති පඤ්හානං වෙය්යාකරණෙන’.
තොසෙසි බ්රාහ්මණෙ මුනීති ‘තොසෙසී’ති තොසෙසි විතොසෙසි පසාදෙසි ආරාධෙසි අත්තමනෙ අකාසි. බ්රාහ්මණෙති: සොළස පාරායනියෙ බ්රාහ්මණෙ. මුනීති ‘මොනං’ වුච්චති ඤාණං -පෙ- සඞ්ගජාලමතිච්ච සො මුනීති ‘තොසෙසි බ්රාහ්මණෙ මුනි’.
තෙනෙතං වුච්චති:
“තෙසං බුද්ධො බ්යාකාසි පඤ්හෙ පුට්ඨො{1} යථා තථං පඤ්හානං වෙය්යාකරණෙන තොසෙසි බ්රාහ්මණෙ මුනී”ති,
5.
තෙ තොසිතා චක්ඛුමතා බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා බ්රහ්මචරියමචරිංසු වරපඤ්ඤස්ස සන්තිකෙ.
තෙ තොසිතා චක්ඛුමතාති: ‘තෙ’ති සොළසපාරායනීයා බ්රාහ්මණා. තොසිතාති තොසිතා විතොසිතා පසාදිතා ආරාධිතා අත්තමනා කතාති ‘තෙ තොසිතා.’ ‘චක්ඛුමතාති: භගවා පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. මංසචක්ඛුනාපි චක්ඛුමා, දිබ්බචක්ඛුනාපි චක්ඛුමා -පෙ- සමන්තචක්ඛුනාපි චක්ඛුමාති. ‘තො තොසිතා චක්ඛුමතා.’
බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනාති ‘බුද්ධො’ති යො සො භගවා -පෙ- සච්ඡිකා පඤ්ඤත්ති යදිදං බුද්ධොති. ආදිච්චබන්ධුනාති: ‘ආදිච්චො’ වුච්චති සුරියො සො ගොතමො ගොත්තෙන භගවාපි ගොතමො ගොත්තෙන, භගවා සුරියස්ස ගොත්තඤාතකො{3} ගොත්තබන්ධු, තස්මා බුද්ධො ආදිච්චබන්ධුති බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා.