කප්පං ජහං අභියාචෙ සුමෙධන්ති: කප්පාති ද්වෙකප්පා: තණ්හාකප්පො ච දිට්ඨිකප්පො ච -පෙ- අයං තණ්හාකප්පො -පෙ- අයං දිට්ඨිකප්පො, බුද්ධස්ස භගවතො තණ්හාකප්පො පහීනො, දිට්ඨිකප්පො පටිනිස්සට්ඨො, තණ්හාකප්පස්ස පහීනත්තා දිට්ඨිකප්පස්ස පටිනිස්සට්ඨත්තා තස්මා බුද්ධො කප්පං ජහො. අභියාචෙති: යාචාමි අභියාචාමි, අජ්ඣෙසාමි, සාදියාමි, පත්ථයාමි, පිහයාමි, ජප්පාමි, අභිජප්පාමි, සුමෙධන්ති{2}: ‘මෙධා’ වුච්චති පඤ්ඤා. “යා පඤ්ඤා පජානනා -පෙ- අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි” භගවා ඉමාය මෙධාය පඤ්ඤාය උපෙතො සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො උපපන්නො සම්පන්නො{3} සමන්නාගතො, තස්මා බුද්ධො සුමෙධොති ‘කප්පං ජහං අභියාචෙ සුමෙධං.
සුත්වාන නාගස්ස අපනමිස්සන්ති ඉතොති: ‘නාගස්සා’ති: නාගො භගවා, ආගුං න කරොතීති නාගො, න ගච්ඡතීති නාගො, න ආගච්ඡතීති නාගො -පෙ- එවං භගවා නාගච්ඡතීති නාගො. සුත්වාන නාගස්ස අපනමිස්සන්ති ඉතොති: තුය්හං වචනං බ්යප්පථං දෙසනං අනුසිට්ඨිං සුත්වා සුණිත්වා උග්ගහෙත්වා උපධාරයිත්වා උපලක්ඛයිත්වා ඉතො අපනමිස්සන්ති වජිස්සන්ති පක්කමිස්සන්ති දිසා විදිසං ගමිස්සන්තීති සුත්වාන නාගස්ස අපනමිස්සන්ති ඉතො.’
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“ඔකං ජහං තණ්හච්ඡිදං අනෙජං- (ඉච්චායස්මා භද්රාවුධො) නන්දිං ජහං ඔඝතිණ්ණං විමුත්තං, කප්පං ජහං අභියාචෙ සුමෙධං සුත්වාන නාගස්ස අපනමිස්සන්ති ඉතො”ති.
12. 2.
නානා ජනා ජනපදෙහි සඞ්ගතා තව වීර{1} වාක්යං අභිකඞ්ඛමානා{2} තෙසං තුවං සාධු වියාකරොහි තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො.
නානා ජනා ජනපදෙහි සඞ්ගතාති: ‘නානා ජනා’ති: ඛත්තියා ච බ්රාහ්මණා ච වෙස්සා ච සුද්දා ච ගහට්ඨා ච පබ්බජිතා ච දෙවා ච මනුස්සා ච. ජනපදෙහි සඞ්ගතාති: අඞ්ගා ච මගධා ච කලිඞ්ගා ච කාසියා ච කොසලා ච වජ්ජියා ච මල්ලා ච චෙතියම්හා ච වංසා ච{3} කුරුම්හා ච පඤ්චාලා ච මච්ඡා ච සූරසෙනා ච අස්සකා ච{4} අවන්තියා ච යොනා ච කම්බොජා ච. සඞ්ගතාති: සඞ්ගතා සමාගතා සමොහිතා සන්නිපතිතාති ‘නානා ජනා ජනපදෙහි සඞ්ගතා.’
තව වීර වාක්යං අභිකඞ්ඛමානාති: ‘වීරා’ති වීරො භගවා, විරියවා සොති වීරො, පහූති වීරො, විසවීති වීරො, අලමත්තොති වීරො -පෙ- විගතලොමහංසොති වීරො.
1. “විරතො ඉධ සබ්බපාපකෙහි නිරයදුක්ඛමතිච්ච විරියවා සො, සො විරියවා පධානවා වීරො තාදී පවුච්චතෙ තථත්තා”ති{a}.
තව වීර වාක්යං අභිකඞ්ඛමානාති: තුය්හං වචනං බ්යප්පථං දෙසනං අනුසිට්ඨිං{5}. අභිකඞ්ඛමානාති: අභිකඞ්ඛමානා ඉච්ඡමානා සාදියමානා පත්ථයමානා පිහයමානා අභිජප්පමානාති ‘තව වීර වාක්යං අභිකඞ්ඛමානා. ‘
තෙසං තුවං සාධු වියාකරොහීති: ‘තෙස’න්ති තෙසං ඛත්තියානං බ්රාහ්මණානං වෙස්සානං සුද්දානං ගහට්ඨානං පබ්බජිතානං දෙවානං මනුස්සානං. තුවන්ති: භගවන්තං භණති. සාධු වියාකරොහීති: සාධු ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති ‘තෙසං තුවං සාධු වියාකරොහි.’
තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මොති: ‘තථා හි තෙ විදිතො තුලිතො තීරිතො විභූතො විභාවිතො එස ධම්මොති ‘තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො.’
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“නානා ජනා ජනපදෙහි සඞ්ගතා තව වීර වාක්යං අභිකඞ්ඛමානා, තෙසං තුවං සාධු වියාකරොහි තථා හි තෙ විදිතො එස ධම්මො”ති.
12. 3.
ආදාන තණ්හං විනයෙථ සබ්බං (භද්රාවුධාති භගවා) උද්ධං අධො තිරියඤ්චාපි{1} මජ්ඣෙ, යං යං හි ලොකස්මිං උපාදියන්ති තෙනෙව මාරො අන්වෙති ජන්තුං.
ආදානතණ්හං විනයෙථ සබ්බන්ති: ‘ආදානතණ්හා{2} වුච්චති රූපතණ්හා -පෙ- ආදානතණ්හාති කිං කාරණා වුච්චති ආදානතණ්හා: තාය තණ්හාය රූපං ආදියන්ති උපාදියන්ති ගණ්හන්ති පරාමසන්ති අභිනිවිසන්ති, වෙදනං-සඤ්ඤං-සංඛාරෙ-විඤ්ඤාණං-ගතිං-උප්පත්තිං-පටිසන්ධිං-භවං-සංසාරං-වට්ටං-ආදියන්ති උපාදියන්ති ගණ්හන්ති පරාමසන්ති අභිනිවිසන්ති තංකාරණා වුච්චති ආදානතණ්හා. විනයෙථ සබ්බන්ති: සබ්බං ආදානතණ්හං විනයෙය්ය පටිවිනෙය්ය පජහෙය්ය විනොදෙය්ය බ්යන්තීකරෙය්ය අනභාවං ගමෙය්යාති ‘ආදානතණ්හං විනයෙථ සබ්බං. භද්රාවුධා’ති භගවා -පෙ-
උද්ධං අධො තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති: ‘උද්ධං’ වුච්චති{3} අනාගතං, අධො වුච්චති අතීතං, තිරියං චාපි මජ්ඣෙති පච්චුප්පන්නං. උද්ධන්ති දෙවලොකො, අධොති නිරයලොකො, තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති මනුස්සා ලොකො. උද්ධන්ති කුසලා ධම්මා, අධොති අකුසලා ධම්මා, තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති අව්යාකතා ධම්මා, උද්ධන්ති සුඛා වෙදනා, අධොති දුක්ඛා වෙදනා තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා. උද්ධන්ති අරූපධාතු අධොති කාමධාතු, තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති රූපධාතු. උද්ධන්ති උද්ධං පාදතලා, අධොති අධො කෙසමත්ථකා, තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙති වෙමජ්ඣෙති ‘උද්ධං අධො තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙ.’
යං යං හි ලොකස්මිං උපාදියන්තීති: යං යං රූපගතං වෙදනාගතං සඤ්ඤාගතං සඞ්ඛාරගතං{1} විඤ්ඤාණගතං ආදියන්ති උපාදියන්ති ගණ්හන්ති පරාමසන්ති අභිනිවිසන්ති. ලොකස්මින්ති: අපායලොකෙ -පෙ- ආයතනලොකෙති ‘යං යං හි ලොකස්මිං උපාදියන්ති.’
තෙනෙව මාරො අන්වෙති ජන්තුන්ති: තෙනෙව කම්මාභිසඞ්ඛාරවසෙන පටිසන්ධිකො ඛන්ධමාරො ධාතුමාරො ආයතනමාරො ගතිමාරො උප්පත්තිමාරො පටිසන්ධිමාරො භවමාරො සංසාරමාරො වට්ටමාරො අන්වෙති අනුගච්ඡති අන්වායිකො හොති. ජන්තුන්ති සත්තං නරං මාණවං පොසං පුග්ගලං ජීවං ජාගුං ජන්තුං ඉන්දගුං (හින්දගුං) මනුජන්ති තෙනෙව මාරො අන්වෙති ජන්තුං.
තෙනාහ භගවා:
“ආදානතණ්හං විනයෙථ සබ්බං (භද්රාවුධාති භගවා) උද්ධං අධො තිරියඤ්චාපි මජ්ඣෙ, යං යං හි ලොකස්මිං උපාදියන්ති තෙනෙව මාරො අන්වෙති ජන්තුන්ති.
12. 4.
තස්මා පජානං න උපාදියෙථ භික්ඛු සතො කිඤ්චනං සබ්බලොකෙ, ආදානසත්තෙ ඉති පෙක්ඛමානො පජං ඉමං මච්චුධෙය්යෙ විසත්තං.
තස්මා පජානං න උපාදියෙථාති: ‘තස්මා’ති: තස්මා තංකාරණා තංහෙතු තංපච්චයා{2} තන්නිදානා, එතං ආදීනවං සම්පස්සමානො ආදානතණ්හායා’ති ‘තස්මා’. පජානන්ති: ජානන්තො පජානන්තො ආජානන්තො විජානන්තො පටිවිජානන්තො පටිවිජ්ඣන්තො, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති ජානන්තො පජානන්තො ආජානන්තො විජානන්තො පටිවිජානන්තො පටිවිජ්ඣන්තො, ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා දුක්ඛා’ති -පෙ- ‘යං කිඤ්චි සමුයදධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති ජානන්තො පජානන්තො ආජානන්තො විජානන්තො පටිවිජානන්තො පටිවිජ්ඣන්තො. න උපාදියෙථාති රූපං නාදියෙය්ය න උපාදියෙය්ය න ගණ්හෙය්ය න පරාමසෙය්ය නාභිනිවිසෙය්ය වෙදනං-සඤ්ඤං-සඞ්ඛාරෙ-විඤ්ඤාණං-ගතිං-උප්පත්තිං-පටිසන්ධිං-භවං-සංසාරං-වට්ටං නාදියෙය්ය න උපාදියෙය්ය න ගණ්හෙය්ය න පරාමසෙය්ය නාභිනිවිසෙය්යා ති ‘තස්මා පජානං න උපාදියෙථ.’
භික්ඛු සතො කිඤ්චනං සබ්බලොකෙති: භික්ඛූති පුථුජ්ජනකල්යාණකො වා භික්ඛු සෙඛො වා{1} භික්ඛු. සතොති චතූහි කාරණෙහි සතො: කායෙ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානං භාවෙන්තො සතො -පෙ- සො වුච්චති සතොති ‘භික්ඛු සතො’. කිඤ්චනන්ති: කිඤ්චි රූපගතං වෙදනාගතං සඤ්ඤාගතං සඞ්ඛාරගතං විඤ්ඤාණගතං. සබ්බලොකෙති: සබ්බඅපායලොකෙ සබ්බමනුස්සලොකෙ සබ්බදෙවලොකෙ සබ්බඛන්ධලොකෙ සබ්බධාතුලොකෙ සබ්බආයතනලොකෙති ‘භික්ඛුසතො කිඤ්චනං සබ්බලොකෙ.’
ආදානසත්තෙ ඉති පෙක්ඛමානොති: ‘ආදානසත්තා’ වුච්චන්ති යෙ රූපං ආදියන්ති උපාදියන්ති ගණ්හන්ති පරාමසන්ති අභිනිවිසන්ති, වෙදනං-සඤ්ඤං-සංඛාරෙ-විඤ්ඤාණං-ගතිං-උප්පත්තිං-පටිසන්ධිං-භවං-සංසාරං-වට්ටං ආදියන්ති උපාදියන්ති ගණ්හන්ති පරාමසන්ති අභිනිවිසන්ති. ඉතීති පදසන්ධි -පෙ- පදානුපුබ්බතා මෙතං ඉතීති. පෙක්ඛමානොති දක්ඛමානො දිස්සමානො පස්සමානො ඔලොකියමානො නිජ්ඣායමානො උපනිජ්ඣායමානො උපපරික්ඛමානොති ‘ආදානසත්තෙ ඉති පෙක්ඛමානො’.
පජං ඉමං මච්චුධෙය්යෙ විසත්තන්ති: ‘පජාති සත්තාධිවචනං’ මච්චුධෙය්යා වුච්චන්ති කිලෙසා ච ඛන්ධා ච අභිසඞ්ඛාරා ච. පජා මච්චුධෙය්යෙ මාරධෙය්යෙ මරණධෙය්යෙ සත්තා විසත්තා ලග්ගා ලග්ගිතා පළිබුද්ධා. යථා භිත්තිඛිලෙ වා නාගදන්තෙ වා භණ්ඩං සත්තං විසත්තං ආසත්තං ලග්ගං ලග්ගිතං පළිබුද්ධං, එවමෙවං පජා මච්චුධෙය්යෙ මාරධෙය්යෙ මරණධෙය්යෙ සත්තා විසත්තා ආසත්තා ලග්ගා ලග්ගිතා පළිබුද්ධාති පජං ඉමං මච්චුධෙය්යෙ විසත්තං.’
තෙනාහ භගවා:
“තස්මා පජානං න උපාදියෙථ භික්ඛු සතො කිඤ්චනං සබ්බලොකෙ, ආදානසත්තෙ ඉති පෙක්ඛමානො පජං ඉමං මච්චුධෙය්යෙ විසත්ත”න්ති.
සහ ගාථා පරියොසානා -පෙ- සත්ථා මෙ භන්තෙ, භගවා සාවකො හමස්මී’ති.
භද්රාවුධ සුත්තනිද්දෙසො සමත්තො.
13. උදය සුත්තනිද්දෙසො
13. 1.
ඣායිං විරජමාසීනං (ඉච්චායස්මා උදයො) කතකිච්චං අනාසවං, පාරගුං සබ්බධම්මානං, අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්රූහි අවිජ්ජායපභෙදනං.
ඣායිං විරජමාසීනන්ති: ඣායීති ඣායී භගවා, පඨමෙනපි ඣානෙන ඣායී, දුතියෙනපි ඣානෙන ඣායී, තතියෙනපි ඣානෙන ඣායී, චතුත්ථෙනපි ඣානෙන ඣායී, සවිතක්ක සවිචාරෙනපි ඣානෙන ඣායී, අවිතක්ක විචාරමත්තෙනපි ඣානෙන ඣායී, අවිතක්කඅවිචාරෙනපි ඣානෙන ඣායී, සප්පීතිකෙනපි ඣානෙන ඣායී, නිප්පීතිකෙනපි ඣානෙන ඣායී, සාතසහගතෙනපි ඣානෙන ඣායී, උපෙක්ඛාසහගතෙනපි ඣානෙන ඣායී, සුඤ්ඤතෙනපි ඣානෙන ඣායී, අනිමිත්තෙනපි ඣානෙන ඣායී, අප්පණිහිතෙනපි ඣානෙන ඣායී, ලොකියෙනපි ඣානෙන ඣායී, ලොකුත්තරෙනපි ඣානෙන ඣායී. ඣානරතො එකත්තමනුයුත්තො සදත්ථගරුකොති ඣායී. විරජන්ති: රාගො රජො, දොසො රජො, මොහො රජො, කොධො රජො, උපනාහො රජො -පෙ- සබ්බාකුසලාභිසංඛාරා රජා. තෙ රජා බුද්ධස්ස භගවතො පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා. තස්මා බුද්ධො අරජො විරජො නිරජො රජාපගතො රජවිප්පහීනො රජවිප්පමුත්තො{1} සබ්බරජවීතිවත්තො.
1. “රාගො රජො න ච පන රෙණු වුච්චති රාගස්සෙතං අධිවචනං රජොති, එතං රජං විප්පජහිත්ව{2} චක්ඛුමා තස්මා ජිනො විගතරජොති වුච්චති.
2. දොසො රජො න ච පන රෙණු වුච්චති දොසස්සෙතං අධිවචනං රජොති, එතං රජං විප්පජහිත්ව චක්ඛුමා තස්මා ජිනො විගතරජොති වුච්චති.
3. මොහො රජො න ච පන රෙණු වුච්චති මොහස්සෙතං අධිවචනං රජොති, එතං රජං විප්පජහිත්ව චක්ඛුමා තස්මා ජිනො විගතරජොති වුච්චතී”ති.
විරජං.
ආසීනන්ති: නිසින්නො භගවා පාසාණකෙ චෙතියෙති{1} ආසීනො.
4. “නගස්ස පස්සෙ ආසීනං මුනිං දුක්ඛස්ස පාරගුං, සාවකා පයිරුපාසන්ති තෙවිජ්ජා මච්චුහායිනො”ති.
එවම්පි භගවා ආසීනො, අථවා භගවා සබ්බොස්සුක්කපටිප්පස්සද්ධත්තා ආසීනො, වුත්ථවාසො සො වුත්ථවාසො චිණ්ණචරණො -පෙ- ජාතිමරණසංසාරො-නත්ථි තස්ස පුනබ්භවො”ති. එවම්පි භගවා ආසීනොති ඣායිං විරජමාසීනං ඉච්චායස්මා උදයො -පෙ-
කතකිච්චං අනාසවන්ති: බුද්ධස්ස භගවතො කිච්චාකිච්චං කරණීයාකරණීයං පහීනං උච්ඡින්නමූලං තාලාවත්ථුකතං අනභාවකතං{2} ආයතිං අනුප්පාදධම්මං, තස්මා බුද්ධො කතකිච්චො.
5. “යස්ස ච විසතා{3} නත්ථි ඡින්නසොතස්ස භික්ඛුනො. කිච්චාකිච්චපහීනස්ස{4} පරිළාහො න විජ්ජතී”ති
කතකිච්චං අනාසවන්ති: ‘ආසවා’ති චත්තාරො ආසවා: කාමාසවො භවාසවො දිට්ඨාසවො අවිජ්ජාසවො. තෙ ආසවා බුද්ධස්ස භගවතො පහීනා උච්ඡින්නමූලා තාලාවත්ථුකතා අනභාවකතා ආයතිං අනුප්පාදධම්මා තස්මා බුද්ධො අනාසවොති ‘කතකිච්චං අනාසවං.’
පාරගුං සබ්බධම්මානන්ති: භගවා{5} අභිඤ්ඤාපාරගූ, පරිඤ්ඤාපාරගූ පහානපාරගූ{6}, භාවනාපාරගූ{7}, සච්ඡිකිරියාපාරගූ{8}, සමාපත්තිපාරගූ, අභිඤ්ඤාපාරගූ, සබ්බධම්මානං, පරිඤ්ඤාපාරගූ, සබ්බදුක්ඛානං, පහානපාරගූ{6} සබ්බකිලෙසානං, භාවනාපාරගූ චතුන්නං මග්ගානං, සච්ඡිකිරියාපාරගූ{8} නිරොධස්ස,
සමාපත්තිපාරගූ සබ්බසමාපත්තීනං, සො වසිප්පත්තො පාරමිප්පත්තො අරියස්මිං සීලස්මිං වසිප්පත්තො පාරමිප්පත්තො අරියස්මිං සමාධිස්මිං වසිප්පත්තො පාරමිප්පත්තො අරියාය පඤ්ඤාය, වසිප්පත්තො පාරමිප්පත්තො අරියාය විමුත්තියා. සො පාරගතො පාරමිප්පත්තො අන්තගතො අන්තප්පත්තො, කොටිගතො කොටිප්පත්තො, පරියන්තගතො පරියන්තප්පත්තො, වොසානගතො වොසානප්පත්තො, තාණගතො තාණප්පත්තො, ලෙනගතො ලෙනප්පත්තො, සරණගතො සරණප්පත්තො, අභයගතො අභයප්පත්තො, අච්චුතගතො{1} අච්චුතප්පත්තො, අමතගතො අමතප්පත්තො, නිබ්බානගතො නිබ්බානප්පත්තො. සො වුත්ථවාසො -පෙ- නත්ථි තස්ස පුනබ්භවොති ‘පාරගුං සබ්බධම්මානං’.
අත්ථි පඤ්හෙන ආගමන්ති: පඤ්හෙන අත්ථිකාම්හ{2} ආගතා, පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමම්හ ආගතා{3}. පඤ්ඤං සොතුකාමා ආගතම්හාති ‘එවම්පි ‘අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං’ අථවා පඤ්හත්ථිකානං පඤ්හං පුච්ඡිතුකාමානං පඤ්හං සොතුකාමානං. ආගමනං අභික්කමනං{4} උපසඞ්කමනං පයිරුපාසනං අත්ථි, එවම්පි අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං, අථවා පඤ්හාගමො තුය්හං අත්ථි, ත්වම්පි පහූ, ත්වමසි අලමත්තො මයා පුච්ඡිතං කථෙතුං විස්සජ්ජෙතුං, වහස්සෙතං භාරන්ති එවම්පි ‘අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං’.
අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්රූහී ති: ‘අඤ්ඤා විමොක්ඛො’ වුච්චති අරහත්තවිමොක්ඛො, අරහත්තවිමොක්ඛං පබ්රූහි ආචික්ඛාහි දෙසෙහි පඤ්ඤපෙහි පට්ඨපෙහි විවරාහි විභජාහි උත්තානීකරොහි පකාසෙහීති ‘අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්රූහි’
අවිජ්ජාය පභෙදනන්ති අවිජ්ජාය භෙදනං පභෙදනං පහානං වූපසමො{5} පටිනිස්සග්ගො{6} පටිප්පස්සද්ධං අමතං නිබ්බානන්ති ‘අවිජ්ජාය පභෙදනං’
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
ඣායිං විරජමාසීනං (ඉච්චායස්මා උදයො) කතකිච්චං අනාසවං, පාරගුං සබ්බධම්මානං අත්ථි පඤ්හෙන ආගමං අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්රූහි අවිජ්ජාය පභෙදන”න්ති
13. 2.
පහානං කාමච්ඡන්දානං (උදයාති භගවා) දොමනස්සාන චූභයං, ථීනස්ස ච{1} පනූදනං කුක්කුච්චානං නිවාරණං.
පහානං කාමච්ඡන්දානන්ති: ‘ඡන්දො’ති “යො කාමෙසු කාමච්ඡන්දො කාමරාගො කාමනන්දි කාමතණ්හා කාමසිනෙහො කාමපිපාසා කාමපරිළාහො කාමජ්ඣොසානං කාමොඝො කාමයොගො කාමූපාදානං කාමච්ඡන්දනීවරණං. “පහානං කාමච්ඡන්දානන්ති: කාමච්ඡන්දානං පහානං වූපසමං පටිනිස්සග්ගං පටිප්පස්සද්ධිං අමතං නිබ්බානන්ති ‘පහානං කාමච්ඡන්දානං’. උදයාති භගවාති -පෙ-
දොමනස්සානචූභයන්ති: දොමනස්ස’න්ති{2} “යං චෙතසිකං අසාතං චෙතසිකං දුක්ඛං චෙතොසම්ඵස්සජං අසාතං දුක්ඛං වෙදයිතං, චෙතොසම්ඵස්සජා අසාතා දුක්ඛා වෙදනා. දොමනස්සාන චූභයන්ති: කාමච්ඡන්දස්ස ච දොමනස්සස්ස ච උභින්නං පහානං වූපසමො පටිනිස්සග්ගො පටිප්පස්සද්ධි අමතං නිබ්බානන්ති ‘දොමනස්සානචූභයං.’
ථීනස්ස ච පනූදනන්ති: ‘ථීන’න්ති ‘යා චිත්තස්ස අකල්ලතා{3} අකම්මඤ්ඤතා ඔලීයනා සල්ලීයනා ලීනා ලීයනා ලීයිතත්තං ථීනං ථීයනා ථීයිතත්තං චිත්තස්ස.” ථීනස්ස ච පනූදනන්ති: ථීනස්ස ච පනූදනං පහානං වූපසමො{4} පටිනිස්සග්ගො පටිප්පස්සද්ධි අමතං නිබ්බානන්ති ථීනස්ස ච පනූදනං.
කුක්කුච්චානං නිවාරණන්ති: ‘කුක්කුච්ච’න්ති: හත්ථකුක්කුච්චම්පි කුක්කුච්චං පාදකුක්කුච්චම්පි කුක්කුච්චං, හත්ථපාදකුක්කුච්චම්පි කුක්කුච්චං. අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතා, කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතා, අවජ්ජෙ වජ්ජසඤ්ඤිතා වජ්ජෙ අවජ්ජසඤ්ඤිතා. “යං එවරූපං කුක්කුච්චං කුක්කුච්චායනා කුක්කුච්චායිතත්තං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො. ඉදං වුච්චති කුක්කුච්චං’.
අපි ච ද්වීහි කාරණෙහි උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං: චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො, කතත්තා ච අකතත්තා ච{1}. කථං කතත්තා ච අකතත්තා ච උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො: ‘කතං මෙ කායදුච්චරිතං අකතං මෙ කායසුචරිත’න්ති උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො’ කතං මෙ වචීදුච්චරිතං අකතං මෙ වචීසුචරිතන්ති -පෙ- කතං මෙ මනොදුච්චරිතං අකතං මෙ මනොසුචරිත’න්ති -පෙ- කතො මෙ පාණාතිපාතො අකතා මෙ පාණාතිපාතා වෙරමණීති -පෙ- කතං මෙ අදින්නාදානං අකතං මෙ අදින්නාදානා වෙරමණීති -පෙ- කතො මෙ කාමෙසු මිච්ඡාචාරො අකතා මෙ කාමෙසු මිච්ඡාචාරා වෙරමණීති -පෙ- කතො මෙ මුසාවාදො අකතා මෙ මුසාවාදා වෙරමණීති -පෙ- කතා මෙ පිසුනාවාචා අකතා මෙ පිසුනාය වාචාය වෙරමණීති -පෙ- කතා මෙ ඵරුසාවාචා අකතා මෙ ඵරුසාය වාචාය වෙරමණීති -පෙ- කතො මෙ සම්ඵප්පලාපො අකතා මෙ සම්ඵප්පලාපා වෙරමණීති -පෙ- කතා මෙ අභිජ්ඣා අකතා මෙ අනභිජ්ඣාති -පෙ- කතො මෙ ව්යාපාදො අකතො මෙ අබ්යාපාදොති -පෙ- කතා මෙ මිච්ඡාදිට්ඨි අකතා මෙ සම්මාදිට්ඨීති උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො. එවං කතත්තා ච අකතත්තා ච උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො.
අථවා ‘සීලෙසුම්භි න පරිපූරකාරී’ති{2} උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො. ‘ඉන්ද්රියෙසුම්හි අගුත්තද්වාරො’ති-භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුම්හීති-ජාගරියං අනනුයුත්තොම්හීති-න සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතොම්හීති-අභාවිතා මෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානාති-අභාවිතා මෙ චත්තාරො සම්මප්පධානාති-අභාවිතා මෙ චත්තාරො ඉද්ධිපාදාති-අභාවිතානි මෙ පඤ්චින්ද්රියානීති-අභාවිතානි මෙ පඤ්චබලානීති-අභාවිතා මෙ සත්ත බොජ්ඣඞ්ගාති-අභාවිතො මෙ අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගොති-දුක්ඛං මෙ අපරිඤ්ඤාතන්ති-සමුදයො මෙ අප්පහීනොති-මග්ගො මෙ අභාවිතොති-නිරොධො මෙ අසච්ඡිකතො ති උප්පජ්ජති කුක්කුච්චං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො. කුක්කුච්චානං නිවාරණන්ති: කුක්කුච්චානං ආවරණං නීවරණං පහානං වූපසමො{3} පටිනිස්සග්ගො පටිප්පස්සද්ධි{4} අමතං නිබ්බානන්ති කුක්කුච්චානං නිවාරණං.
තෙනාහ භගවා:
“පහානං කාමච්ඡන්දානං (උදයාති භගවා....) දොමනස්සාන චූභයං, ථීනස්ස ච පනූදනං කුක්කුච්චානං නිවාරණ”න්ති.
13. 3.
උපෙක්ඛාසතිසංසුද්ධං ධම්මතක්කපුරෙජවං, අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්රූමි{1} අවිජ්ජාය පභෙදනං.
උපෙක්ඛාසතිසංසුද්ධන්ති: ‘උපෙක්ඛා’ති යා චතුත්ථෙ ඣානෙ{2} උපෙක්ඛා උපෙක්ඛනා අජ්ඣුපෙක්ඛනා චිත්තසමථො{3} චිත්තපස්සද්ධතා{4} මජ්ඣත්තතා චිත්තස්ස. සතීති: “යා චතුත්ථෙ ඣානෙ උපෙක්ඛං ආරබ්භ සති අනුස්සති -පෙ- සම්මාසති’. උපෙක්ඛාසතිසංසුද්ධන්ති: චතුත්ථෙ ඣානෙ උපෙක්ඛා ච සති ච සුද්ධා හොන්ති විසුද්ධා සංසුද්ධා පරිසුද්ධා පරියොදාතා අනඞ්ගණා විගතූපක්කිලෙසා මුදුභූතා කම්මනියා ඨිතා ආනෙඤ්ජප්පත්තාති ‘උපෙක්ඛාසති සංසුද්ධං’.
ධම්මතක්කපුරෙජවන්ති: ‘ධම්මතක්කො’ වුච්චති සම්මාසංකප්පො, සො ආදිතො හොති, පුරතො හොති, පුබ්බඞ්ගමො හොති, අඤ්ඤාවිමොක්ඛස්සාති එවම්පි ‘ධම්මතක්කපුරෙජවං’. අථවා ‘ධම්මතක්කො’ වුච්චති සම්මාදිට්ඨි, සා ආදිතො හොති, පුරතො හොති, පුබ්බඞ්ගමා{5} හොති, අඤ්ඤාවිමොක්ඛස්සාති එවම්පි ‘ධම්මතක්කපුරෙජවං’. අථවා ‘ධම්මතක්කො වුච්චති චතුන්නං මග්ගානං පුබ්බභාගවිපස්සනා{6}, සා ආදිතො හොති, පුරතො හොති, පුබ්බඞ්ගමා හොති අඤ්ඤාවිමොක්ඛස්සාති එවම්පි ‘ධම්මතක්කපුරෙජවං’.
අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්රූමීති: ‘අඤ්ඤාවිමොක්ඛො’ වුච්චති අරහත්තවිමොක්ඛො, අරහත්තවිමොක්ඛං පබ්රූමි, ආචික්ඛාමි දෙසෙමි පඤ්ඤපෙමි පට්ඨපෙමි විවරාමි විභජාමි උත්තානීකරොමි පකාසෙමීති ‘අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්රූමි’.
අවිජ්ජාය පභෙදනන්ති: ‘අවිජ්ජා’ති “දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණං -පෙ- අවිජ්ජා මොහො අකුසලමූලං.” අවිජ්ජාය පභෙදනන්ති{7}: අවිජ්ජා පභෙදනං පහානං වූපසමො පටිනිස්සග්ගො පටිප්පස්සද්ධි අමතං නිබ්බානන්ති ‘අවිජ්ජාය පභෙදනං’.
තෙනාහ භගවා:
“උපෙක්ඛාසතිසංසුද්ධං ධම්මතක්කපුරෙජවං, අඤ්ඤාවිමොක්ඛං පබ්රූමි අවිජ්ජාය පභෙදනන්ති.”
13. 4.
කිං සු සංයොජනො ලොකො කිං සු තස්ස විචාරණං, කිස්සස්ස විප්පහානෙන නිබ්බානං ඉති වුච්චති.
කිං සු සංයොජනො ලොකොති: කිං ලොකස්ස සංයොජනං ලග්ගනං බන්ධනං උපක්කිලෙසො, කෙන ලොකො යුත්තො පයුත්තො ආයුත්තො සමායුත්තො ලග්ගො ලග්ගිතො පළිබුද්ධොති ‘කිං සු සංයොජනො ලොකො.’
කිං සු තස්ස විවාරණන්ති: ‘කිං තස්ස’ චාරණං{1} විචාරණං පටිවිචාරණං කෙන ලොකො චරති විචරති පටිවිචරතීති ‘කිං සු තස්ස විචාරණං.’
කිස්සස්ස විප්පහානෙන නිබ්බානං ඉති වුච්චතීති: කිස්සස්ස විප්පහානෙන වූපසමෙන පටිනිස්සග්ගෙන පටිප්පස්සද්ධියා, නිබ්බානං ඉති වුච්චති පවුච්චති කථීයති භණීයති දීපීයති වොහරීයතීති ‘කිස්සස්ස විප්පහානෙන නිබ්බානං ඉති වුච්චති’.
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“කිං සු සංයොජනො ලොකො කිං සු තස්ස විචාරණං, කිස්සස්ස විප්පහානෙන නිබ්බානං ඉති වුච්චතී”ති.
13. 5.
නන්දිසංයොජනො ලොකො විතක්කස්ස විචාරණං තණ්හාය විප්පහානෙන නිබ්බානං ඉති වුච්චති.
නන්දිසංයොජනො ලොකොති: ‘නන්දි’ වුච්චති තණ්හා, යො රාගො සාරාගො -පෙ- අභිජ්ඣා ලොභො අකුසලමූලං. “අයං වුච්චති නන්දි. යා නන්දි ලොකස්ස සංයොජනං ලග්ගනං බන්ධනං උපක්කිලෙසො, ඉමාය නන්දියා ලොකො යුත්තො පයුත්තො ආයුත්තො සමායුත්තො ලග්ගො ලග්ගිතො පළිබුද්ධොති ‘නන්දිසංයොජනො ලොකො.’
විතක්කස්ස විචාරණන්ති ‘විතක්කො’ති{1} නව විතක්කා: කාමවිතක්කො ව්යාපාදවිතක්කො විහිංසාවිතක්කො ඤාතිවිතක්කො ජනපදවිතක්කො අමරවිතක්කො{2} පරානුද්දයතාපටිසංයුත්තො විතක්කො ලාභසක්කාරසිලොක පටිසංයුත්තො විතක්කො අනවඤ්ඤත්තිපටිසංයුත්තො විතක්කො ඉමෙ වුච්චන්ති නව විතක්කා. ඉමෙ නවවිතක්කා ලොකස්ස චාරණා විචාරණා පටිවිචාරණා. ඉමෙහි නවහි විතක්කෙහි ලොකො චරති විචරති පටිවිචරතීති ‘විතක්කස්ස විචාරණං.’
තණ්හාය විප්පහානෙන නිබ්බානං ඉති වුච්චතීති: ‘තණ්හා’ති රූපතණ්හා -පෙ- ධම්මතණ්හා, තණ්හාය විප්පහානෙන නිබ්බානං ඉති වුච්චතීති. තණ්හාය විප්පහානෙන වූපසමෙන පටිනිස්සග්ගෙන පටිප්පස්සද්ධියා නිබ්බානං ඉති වුච්චති පවුච්චති කථීයති භණීයති දීපීයති වොහරීයතීති ‘තණ්හාය විප්පහානෙන නිබ්බානං ඉති වුච්චති.’
තෙනාහ භගවා:
“නන්දිසංයොජනො ලොකො විතක්කස්ස විචාරණං, තණ්හාය විප්පහානෙන නිබ්බානං ඉති වුච්චතී”ති.
13. 6.
කථං සතස්ස චරතො විඤ්ඤාණං උපරුජ්ඣති, භගවන්තං පුට්ඨුමාගම්හා{3} තං සුණොම වචො තව.
කථං සතස්ස චරතොති: කථං සතස්ස සම්පජානස්ස චරතො විචරතො{4} ඉරීයතො වත්තයතො පාලයතො යපයතො යාපයතොති ‘කථං සතස්ස චරතො’.
විඤ්ඤාණං උපරුජ්ඣතීති විඤ්ඤාණං නිරුජ්ඣති වූපසම්මති අත්ථං ගච්ඡති පටිප්පසම්භතීති ‘විඤ්ඤාණං උපරුජ්ඣති’.
භගවන්තං පුට්ඨුමාගම්හාති: බුද්ධං භගවන්තං පුට්ඨුං පුච්ඡිතුං යාචිතුං අජ්ඣෙසිතුං පසාදෙතුං ආගම්හා ආගතම්හා උපාගතම්හා සම්පත්තම්හා තයා සද්ධිං සමාගතම්හාති ‘භගවන්තං පුට්ඨුමාගම්හා’.
තං සුණොම වචො තවාති: ‘ත’න්ති තුය්හං වචනං බ්යප්පථං දෙසනං අනුසිට්ඨිං{1} සුණොම උග්ගණ්හාම ධාරෙම උපධාරෙම උපලක්ඛෙමාති ‘තං සුණොම වචො තව’.
තෙනාහ සො බ්රාහ්මණො:
“කථං සතස්ස චරතො විඤ්ඤාණං උපරුජ්ඣති, භගවන්තං පුට්ඨුමාගම්හා තං සුණොම වචො තවා”ති.
13. 7.
අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච වෙදනං නාභිනන්දතො එවං සතස්ස චරතො විඤ්ඤාණං උපරුජ්ඣති.
අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච වෙදනං නාභිනන්දතොති: අජ්ඣත්තං වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී{2} විහරන්තො වෙදනං නාභිනන්දති නාභිවදති න අජ්ඣොසාය තිට්ඨති{3} අභිනන්දනං අභිවදනං අජ්ඣොසානං ගාහං පරාමාසං අභිනිවෙසං පජහති විනොදෙති බ්යන්තීකරොති අනභාවංගමෙති බහිද්ධා වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරන්තො වෙදනං නාභිනන්දති නාභිවදති න අජ්ඣො සාය තිට්ඨති අභිනන්දනං අභිවදනං අජ්ඣොසානං ගාහං පරාමාසං අභිනිවෙසං පජහති විනොදෙති බ්යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති. අජ්ඣත්තබහිද්ධා වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරන්තො වෙදනං නාභිනන්දති නාභිවදති න අජ්ඣොසාය තිට්ඨති අභිනන්දනං අභිවදනං අජ්ඣොසානං ගාහං පරාමාසං අභිනිවෙසං පජහති විනොදෙති බ්යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති.
අජ්ඣත්තං සමුදයධම්මානුපස්සී වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරන්තො වෙදනං නාභිනන්දති නාභිවදති නාජ්ඣොසාය තිට්ඨති අභිනන්දනං අභිවදනං අජ්ඣොසානං ගාහං පරාමාසං අභිනිවෙසං පජහති විනොදෙති බ්යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති, අජ්ඣත්තං වයධම්මානුපස්සී වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරන්තො -පෙ- අජ්ඣත්තං සමුදයවයධම්මානුපස්සී වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරන්තො -පෙ- බහිද්ධා සමුදයධම්මානුපස්සී වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරන්තො වෙදනං නාභිනන්දති නාභිවදති
න අජ්ඣොසාය තිට්ඨති අභිනන්දනං අභිවදනං අජ්ඣොසානං ගාහං පරාමාසං අභිනිවෙසං පජහති විනොදෙති බ්යන්තීකරොති අනභාව ගමෙති, බහිද්ධා වයධම්මානුපස්සී වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරන්තො -පෙ- බහිද්ධා සමුදයවයධම්මානුපස්සී වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරන්තො -පෙ- අජ්ඣත්ත බහිද්ධා වයධම්මානුපස්සී වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරන්තො -පෙ- අජ්ඣත්තබහිද්ධා{1} සමුදය වයධම්මානුපස්සී වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරන්තො වෙදනං නාභිනන්දති නාභිවදති න අජ්ඣොසාය තිට්ඨති අභිනන්දනං අභිවදනං අජ්ඣොසානං ගාහං පරාමාසං අභිනිවෙසං පජහති විනොදෙති බ්යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති, ඉමෙහි ද්වාදසහි ආකාරෙහි වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරන්තො -පෙ- අනභාවං ගමෙති.
අථවා වෙදනං අනිච්චතො පස්සන්තො වෙදනං නාභිනන්දති නාභිවදති න අජ්ඣොසාය තිට්ඨති අභිනන්දනං අභිවදනං අජ්ඣොසානං ගාහං පරාමාසං අභිනිවෙසං පජහති විනොදෙති බ්යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති. වෙදනං දුක්ඛතො-රොගතො-ගණ්ඩතො-සල්ලතො -අඝතො-ආබාධතො -පෙ- නිස්සරණතො පස්සන්තො වෙදනං නාභිනන්දති නාභිවදති න අජ්ඣොසාය තිට්ඨති අභිනන්දනං අභිවදනං අජ්ඣොසානං ගාහං පරාමාසං අභිනිවෙසං පජහති විනොදෙති බ්යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙති. ඉමෙහි චතුචත්තාලීසාය ආකාරෙහි{2} වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරන්තො වෙදනං නාභිනන්දති නාභිවදති න අජ්ඣොසාය තිට්ඨති අභිනන්දනං අභිවදනං අජ්ඣොසානං ගාහං පරාමාසං අභිනිවෙසං පජහති විනොදෙති බ්යන්තීකරොති අනභාවං ගමෙතීති ‘අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච වෙදනං නාභිනන්දතො’.
එවං සතස්ස චරතොති: එවං සතස්ස සම්පජානස්ස චරතො විචරතො{3} ඉරීයතො වත්තයතො පාලයතො යපයතො යාපයතොති. ‘එවං සතස්ස චරතො.’