“Ekaṁ disan”ti puratthimaṁ vā disaṁ pacchimaṁ vā disaṁ uttaraṁ vā disaṁ dakkhiṇaṁ vā disaṁ uddhaṁ vā adho vā tiriyaṁ vā vidisaṁ vā.
“Pharitvā”ti pharitvā adhimuccitvā.
“Viharatī”ti iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati.
Tena vuccati “viharatī”ti.
“Tathā dutiyan”ti yatheva ekaṁ disaṁ tathā dutiyaṁ disaṁ tathā tatiyaṁ disaṁ tathā catutthaṁ disaṁ tathā uddhaṁ tathā adho tathā tiriyaṁ tathā vidisaṁ.
“Sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokan”ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ.
Pariyādāyavacanametaṁ—
“sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokan”ti.
“Karuṇāsahagatena cetasā”ti tattha katamā karuṇā?
Yā sattesu karuṇā karuṇāyanā karuṇāyitattaṁ karuṇācetovimutti—
ayaṁ vuccati “karuṇā”.
Tattha katamaṁ cittaṁ?
Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjāmanoviññāṇadhātu—
idaṁ vuccati “cittaṁ”.
Idaṁ cittaṁ imāya karuṇāya sahagataṁ hoti sahajātaṁ saṁsaṭṭhaṁ sampayuttaṁ.
Tena vuccati “karuṇāsahagatena cetasā”ti.
“Vipulenā”ti yaṁ vipulaṁ taṁ mahaggataṁ, yaṁ mahaggataṁ taṁ appamāṇaṁ, yaṁ appamāṇaṁ so avero, yo avero so abyāpajjo.
“Pharitvā”ti pharitvā adhimuccitvā.
“Viharatī”ti …pe…
tena vuccati “viharatī”ti.
1.3. Muditā
Kathañca bhikkhu muditāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati?
Seyyathāpi nāma ekaṁ puggalaṁ piyaṁ manāpaṁ disvā mudito assa;
evameva sabbe satte muditāya pharati.
Tattha katamā muditā?
Yā sattesu muditā muditāyanā muditāyitattaṁ muditācetovimutti—
ayaṁ vuccati “muditā”.
Tattha katamaṁ cittaṁ?
Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjāmanoviññāṇadhātu—
idaṁ vuccati “cittaṁ”.
Idaṁ cittaṁ imāya muditāya sahagataṁ hoti sahajātaṁ saṁsaṭṭhaṁ sampayuttaṁ.
Tena vuccati “muditāsahagatena cetasā”ti.
“Ekaṁ disan”ti puratthimaṁ vā disaṁ pacchimaṁ vā disaṁ uttaraṁ vā disaṁ dakkhiṇaṁ vā disaṁ uddhaṁ vā adho vā tiriyaṁ vā vidisaṁ vā.
“Pharitvā”ti pharitvā adhimuccitvā.
“Viharatī”ti …pe…
tena vuccati “viharatī”ti.
“Tathā dutiyan”ti yatheva ekaṁ disaṁ tathā dutiyaṁ disaṁ tathā tatiyaṁ disaṁ tathā catutthaṁ disaṁ tathā uddhaṁ tathā adho tathā tiriyaṁ tathā vidisaṁ.
“Sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokan”ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ.
Pariyādāyavacanametaṁ—
“sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokan”ti.
“Muditāsahagatena cetasā”ti tattha katamā muditā?
Yā sattesu muditā muditāyanā muditāyitattaṁ muditācetovimutti—
ayaṁ vuccati “muditā”.
Tattha katamaṁ cittaṁ?
Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjāmanoviññāṇadhātu—
idaṁ vuccati “cittaṁ”.
Idaṁ cittaṁ imāya muditāya sahagataṁ hoti sahajātaṁ saṁsaṭṭhaṁ sampayuttaṁ.
Tena vuccati “muditāsahagatena cetasā”ti.
“Vipulenā”ti yaṁ vipulaṁ taṁ mahaggataṁ, yaṁ mahaggataṁ taṁ appamāṇaṁ, yaṁ appamāṇaṁ so avero, yo avero so abyāpajjo.
“Pharitvā”ti pharitvā adhimuccitvā.
“Viharatī”ti …pe…
tena vuccati “viharatī”ti.
1.4. Upekkhā
Kathañca bhikkhu upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati?
Seyyathāpi nāma ekaṁ puggalaṁ neva manāpaṁ na amanāpaṁ disvā upekkhako assa;
evameva sabbe satte upekkhāya pharati.
Tattha katamā upekkhā?
Yā sattesu upekkhā upekkhāyanā upekkhāyitattaṁ upekkhācetovimutti—
ayaṁ vuccati “upekkhā”.
Tattha katamaṁ cittaṁ?
Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjāmanoviññāṇadhātu—
idaṁ vuccati “cittaṁ”.
Idaṁ cittaṁ imāya upekkhāya sahagataṁ hoti sahajātaṁ saṁsaṭṭhaṁ sampayuttaṁ.
Tena vuccati “upekkhāsahagatena cetasā”ti.
“Ekaṁ disan”ti puratthimaṁ vā disaṁ pacchimaṁ vā disaṁ uttaraṁ vā disaṁ dakkhiṇaṁ vā disaṁ uddhaṁ vā adho vā tiriyaṁ vā vidisaṁ vā.
“Pharitvā”ti pharitvā adhimuccitvā.
“Viharatī”ti …pe…
tena vuccati “viharatī”ti.
“Tathā dutiyan”ti yatheva ekaṁ disaṁ tathā dutiyaṁ disaṁ tathā tatiyaṁ disaṁ tathā catutthaṁ disaṁ tathā uddhaṁ tathā adho tathā tiriyaṁ tathā vidisaṁ.
“Sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokan”ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ.
Pariyādāyavacanametaṁ—
“sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokan”ti.
“Upekkhāsahagatena cetasā”ti, tattha katamā upekkhā?
Yā sattesu upekkhā upekkhāyanā upekkhāyitattaṁ upekkhācetovimutti—
ayaṁ vuccati “upekkhā”.
Tattha katamaṁ cittaṁ?
Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ …pe… tajjāmanoviññāṇadhātu—
idaṁ vuccati “cittaṁ”.
Idaṁ cittaṁ imāya upekkhāya sahagataṁ hoti sahajātaṁ saṁsaṭṭhaṁ sampayuttaṁ.
Tena vuccati “upekkhāsahagatena cetasā”ti.
“Vipulenā”ti yaṁ vipulaṁ taṁ mahaggataṁ, yaṁ mahaggataṁ taṁ appamāṇaṁ, yaṁ appamāṇaṁ so avero, yo avero so abyāpajjo.
“Pharitvā”ti pharitvā adhimuccitvā.
“Viharatī”ti …pe…
tena vuccati “viharatī”ti.
Suttantabhājanīyaṁ.
2. Abhidhammabhājanīya
2.1. Kusala
Catasso appamaññāyo—
mettā, karuṇā, muditā, upekkhā.
Tattha katamā mettā?
Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati mettāsahagataṁ, yā tasmiṁ samaye metti mettāyanā mettāyitattaṁ mettācetovimutti—
ayaṁ vuccati “mettā”.
Avasesā dhammā mettāya sampayuttā.
Tattha katamā mettā?
Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati mettāsahagataṁ, yā tasmiṁ samaye metti mettāyanā mettāyitattaṁ mettācetovimutti—
ayaṁ vuccati “mettā”.
Avasesā dhammā mettāya sampayuttā.
Tattha katamā mettā?
Idha bhikkhu yasmiṁ samaye rūpūpapattiyā maggaṁ bhāveti pītiyā ca virāgā …pe…
tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati mettāsahagataṁ, yā tasmiṁ samaye metti mettāyanā mettāyitattaṁ mettācetovimutti—