Ayaṁ vuccati “loko”.
Tattha katamā abhijjhā?
Yo rāgo sārāgo …pe… cittassa sārāgo—
ayaṁ vuccati “abhijjhā”.
Tattha katamaṁ domanassaṁ?
Yaṁ cetasikaṁ asātaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ cetosamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā—
idaṁ vuccati “domanassaṁ”.
Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṁ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
Tena vuccati “vineyya loke abhijjhādomanassan”ti.
Vedanānupassanāniddeso.
1.3. Cittānupassanāniddesa
Kathañca bhikkhu ajjhattaṁ citte cittānupassī viharati?
Idha bhikkhu sarāgaṁ vā cittaṁ “sarāgaṁ me cittan”ti pajānāti, vītarāgaṁ vā cittaṁ “vītarāgaṁ me cittan”ti pajānāti, sadosaṁ vā cittaṁ “sadosaṁ me cittan”ti pajānāti, vītadosaṁ vā cittaṁ “vītadosaṁ me cittan”ti pajānāti, samohaṁ vā cittaṁ “samohaṁ me cittan”ti pajānāti, vītamohaṁ vā cittaṁ “vītamohaṁ me cittan”ti pajānāti, saṅkhittaṁ vā cittaṁ “saṅkhittaṁ me cittan”ti pajānāti, vikkhittaṁ vā cittaṁ “vikkhittaṁ me cittan”ti pajānāti, mahaggataṁ vā cittaṁ “mahaggataṁ me cittan”ti pajānāti, amahaggataṁ vā cittaṁ “amahaggataṁ me cittan”ti pajānāti, sauttaraṁ vā cittaṁ “sauttaraṁ me cittan”ti pajānāti, anuttaraṁ vā cittaṁ “anuttaraṁ me cittan”ti pajānāti, samāhitaṁ vā cittaṁ “samāhitaṁ me cittan”ti pajānāti, asamāhitaṁ vā cittaṁ “asamāhitaṁ me cittan”ti pajānāti, vimuttaṁ vā cittaṁ “vimuttaṁ me cittan”ti pajānāti, avimuttaṁ vā cittaṁ “avimuttaṁ me cittan”ti pajānāti.
So taṁ nimittaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṁ vavatthapeti.
So taṁ nimittaṁ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṁ vavatthapetvā bahiddhā citte cittaṁ upasaṁharati.
Kathañca bhikkhu bahiddhā citte cittānupassī viharati?
Idha bhikkhu sarāgaṁ vāssa cittaṁ “sarāgamassa cittan”ti pajānāti, vītarāgaṁ vāssa cittaṁ “vītarāgamassa cittan”ti pajānāti, sadosaṁ vāssa cittaṁ “sadosamassa cittan”ti pajānāti, vītadosaṁ vāssa cittaṁ “vītadosamassa cittan”ti pajānāti, samohaṁ vāssa cittaṁ “samohamassa cittan”ti pajānāti, vītamohaṁ vāssa cittaṁ “vītamohamassa cittan”ti pajānāti, saṅkhittaṁ vāssa cittaṁ “saṅkhittamassa cittan”ti pajānāti, vikkhittaṁ vāssa cittaṁ “vikkhittamassa cittan”ti pajānāti, mahaggataṁ vāssa cittaṁ “mahaggatamassa cittan”ti pajānāti, amahaggataṁ vāssa cittaṁ “amahaggatamassa cittan”ti pajānāti, sauttaraṁ vāssa cittaṁ “sauttaramassa cittan”ti pajānāti, anuttaraṁ vāssa cittaṁ “anuttaramassa cittan”ti pajānāti, samāhitaṁ vāssa cittaṁ “samāhitamassa cittan”ti pajānāti, asamāhitaṁ vāssa cittaṁ “asamāhitamassa cittan”ti pajānāti, vimuttaṁ vāssa cittaṁ “vimuttamassa cittan”ti pajānāti, avimuttaṁ vāssa cittaṁ “avimuttamassa cittan”ti pajānāti.
So taṁ nimittaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti svāvatthitaṁ vavatthapeti.
So taṁ nimittaṁ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṁ vavatthapetvā ajjhattabahiddhā citte cittaṁ upasaṁharati.
Kathañca bhikkhu ajjhattabahiddhā citte cittānupassī viharati?
Idha bhikkhu sarāgaṁ vā cittaṁ “sarāgaṁ cittan”ti pajānāti, vītarāgaṁ vā cittaṁ “vītarāgaṁ cittan”ti pajānāti, sadosaṁ vā cittaṁ “sadosaṁ cittan”ti pajānāti, vītadosaṁ vā cittaṁ “vītadosaṁ cittan”ti pajānāti, samohaṁ vā cittaṁ “samohaṁ cittan”ti pajānāti, vītamohaṁ vā cittaṁ “vītamohaṁ cittan”ti pajānāti, saṅkhittaṁ vā cittaṁ “saṅkhittaṁ cittan”ti pajānāti, vikkhittaṁ vā cittaṁ “vikkhittaṁ cittan”ti pajānāti, mahaggataṁ vā cittaṁ “mahaggataṁ cittan”ti pajānāti, amahaggataṁ vā cittaṁ “amahaggataṁ cittan”ti pajānāti, sauttaraṁ vā cittaṁ “sauttaraṁ cittan”ti pajānāti, anuttaraṁ vā cittaṁ “anuttaraṁ cittan”ti pajānāti, samāhitaṁ vā cittaṁ “samāhitaṁ cittan”ti pajānāti, asamāhitaṁ vā cittaṁ “asamāhitaṁ cittan”ti pajānāti, vimuttaṁ vā cittaṁ “vimuttaṁ cittan”ti pajānāti, avimuttaṁ vā cittaṁ “avimuttaṁ cittan”ti pajānāti.
Evaṁ bhikkhu ajjhattabahiddhā citte cittānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
“Anupassī”ti …pe…
“viharatī”ti …pe…
“ātāpī”ti …pe…
“sampajāno”ti …pe…
“satimā”ti …pe…
“vineyya loke abhijjhādomanassan”ti.
Tattha katamo loko?
Taṁyeva cittaṁ loko.
Pañcapi upādānakkhandhā loko.
Tattha katamā abhijjhā?
Yo rāgo sārāgo …pe… cittassa sārāgo—
ayaṁ vuccati “abhijjhā”.
Tattha katamaṁ domanassaṁ?
Yaṁ cetasikaṁ asātaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ cetosamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā—
idaṁ vuccati “domanassaṁ”.
Iti ayañca abhijjhā idañca domanassaṁ imamhi loke vinītā honti paṭivinītā santā samitā vūpasantā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā appitā byappitā sositā visositā byantīkatā.
Tena vuccati “vineyya loke abhijjhādomanassan”ti.
Cittānupassanāniddeso.
1.4. Dhammānupassanāniddesa
Kathañca bhikkhu ajjhattaṁ dhammesu dhammānupassī viharati?
Idha bhikkhu santaṁ vā ajjhattaṁ kāmacchandaṁ “atthi me ajjhattaṁ kāmacchando”ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ kāmacchandaṁ “natthi me ajjhattaṁ kāmacchando”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ byāpādaṁ …pe…
santaṁ vā ajjhattaṁ thinamiddhaṁ …pe…
santaṁ vā ajjhattaṁ uddhaccakukkuccaṁ …pe…
santaṁ vā ajjhattaṁ vicikicchaṁ “atthi me ajjhattaṁ vicikicchā”ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ vicikicchaṁ “natthi me ajjhattaṁ vicikicchā”ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā ajjhattaṁ satisambojjhaṅgaṁ “atthi me ajjhattaṁ satisambojjhaṅgo”ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ satisambojjhaṅgaṁ “natthi me ajjhattaṁ satisambojjhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti, santaṁ vā ajjhattaṁ dhammavicayasambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vā ajjhattaṁ vīriyasambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vā ajjhattaṁ pītisambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vā ajjhattaṁ passaddhisambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vā ajjhattaṁ samādhisambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vā ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgaṁ “atthi me ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgo”ti pajānāti, asantaṁ vā ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgaṁ “natthi me ajjhattaṁ upekkhāsambojjhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti, tañca pajānāti.
So taṁ nimittaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti, svāvatthitaṁ vavatthapeti.
So taṁ nimittaṁ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṁ vavatthapetvā bahiddhā dhammesu cittaṁ upasaṁharati.
Kathañca bhikkhu bahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati?
Idha bhikkhu santaṁ vāssa kāmacchandaṁ “atthissa kāmacchando”ti pajānāti, asantaṁ vāssa kāmacchandaṁ “natthissa kāmacchando”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vāssa byāpādaṁ …pe…
santaṁ vāssa thinamiddhaṁ …pe…
santaṁ vāssa uddhaccakukkuccaṁ …pe…
santaṁ vāssa vicikicchaṁ “atthissa vicikicchā”ti pajānāti, asantaṁ vāssa vicikicchaṁ “natthissa vicikicchā”ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vāssa satisambojjhaṅgaṁ “atthissa satisambojjhaṅgo”ti pajānāti, asantaṁ vāssa satisambojjhaṅgaṁ “natthissa satisambojjhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vāssa dhammavicayasambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vāssa vīriyasambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vāssa pītisambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vāssa passaddhisambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vāssa samādhisambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vāssa upekkhāsambojjhaṅgaṁ “atthissa upekkhāsambojjhaṅgo”ti pajānāti, asantaṁ vāssa upekkhāsambojjhaṅgaṁ “natthissa upekkhāsambojjhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
So taṁ nimittaṁ āsevati bhāveti bahulīkaroti, svāvatthitaṁ vavatthapeti.
So taṁ nimittaṁ āsevitvā bhāvetvā bahulīkaritvā svāvatthitaṁ vavatthapetvā ajjhattabahiddhā dhammesu cittaṁ upasaṁharati.
Kathañca bhikkhu ajjhattabahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati?
Idha bhikkhu santaṁ vā kāmacchandaṁ “atthi kāmacchando”ti pajānāti, asantaṁ vā kāmacchandaṁ “natthi kāmacchando”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa kāmacchandassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa kāmacchandassa pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnassa kāmacchandassa āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā byāpādaṁ …pe…
santaṁ vā thinamiddhaṁ …pe…
santaṁ vā uddhaccakukkuccaṁ …pe…
santaṁ vā vicikicchaṁ “atthi vicikicchā”ti pajānāti, asantaṁ vā vicikicchaṁ “natthi vicikicchā”ti pajānāti, yathā ca anuppannāya vicikicchāya uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannāya vicikicchāya pahānaṁ hoti tañca pajānāti, yathā ca pahīnāya vicikicchāya āyatiṁ anuppādo hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā satisambojjhaṅgaṁ “atthi satisambojjhaṅgo”ti pajānāti, asantaṁ vā satisambojjhaṅgaṁ “natthi satisambojjhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa satisambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa satisambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Santaṁ vā dhammavicayasambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vā vīriyasambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vā pītisambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vā passaddhisambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vā samādhisambojjhaṅgaṁ …pe…
santaṁ vā upekkhāsambojjhaṅgaṁ “atthi upekkhāsambojjhaṅgo”ti pajānāti, asantaṁ vā upekkhāsambojjhaṅgaṁ “natthi upekkhāsambojjhaṅgo”ti pajānāti, yathā ca anuppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa uppādo hoti tañca pajānāti, yathā ca uppannassa upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya pāripūrī hoti tañca pajānāti.
Evaṁ bhikkhu ajjhattabahiddhā dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
“Anupassī”ti.
Tattha katamā anupassanā?
Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—
ayaṁ vuccati “anupassanā”.
Imāya anupassanāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno sampanno samannāgato.
Tena vuccati “anupassī”ti.
“Viharatī”ti.
Iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti carati viharati.
Tena vuccati “viharatī”ti.
“Ātāpī”ti.
Tattha katamo ātāpo?
Yo cetasiko vīriyārambho …pe… sammāvāyāmo—
ayaṁ vuccati “ātāpo”.
Iminā ātāpena upeto hoti …pe… samannāgato.
Tena vuccati “ātāpī”ti.
“Sampajāno”ti.