3.2.13. Piṭṭhiduka
Soḷasa dhātuyo na dassanena pahātabbā.
Dve dhātuyo siyā dassanena pahātabbā, siyā na dassanena pahātabbā.
Soḷasa dhātuyo na bhāvanāya pahātabbā.
Dve dhātuyo siyā bhāvanāya pahātabbā, siyā na bhāvanāya pahātabbā.
Soḷasa dhātuyo na dassanena pahātabbahetukā.
Dve dhātuyo siyā dassanena pahātabbahetukā, siyā na dassanena pahātabbahetukā.
Soḷasa dhātuyo na bhāvanāya pahātabbahetukā.
Dve dhātuyo siyā bhāvanāya pahātabbahetukā, siyā na bhāvanāya pahātabbahetukā.
Pannarasa dhātuyo avitakkā.
Manodhātu savitakkā.
Dve dhātuyo siyā savitakkā, siyā avitakkā.
Pannarasa dhātuyo avicārā.
Manodhātu savicārā.
Dve dhātuyo siyā savicārā, siyā avicārā.
Soḷasa dhātuyo appītikā.
Dve dhātuyo siyā sappītikā, siyā appītikā.
Soḷasa dhātuyo na pītisahagatā.
Dve dhātuyo siyā pītisahagatā, siyā na pītisahagatā.
Pannarasa dhātuyo na sukhasahagatā.
Tisso dhātuyo siyā sukhasahagatā, siyā na sukhasahagatā.
Ekādasa dhātuyo na upekkhāsahagatā.
Pañca dhātuyo upekkhāsahagatā.
Dve dhātuyo siyā upekkhāsahagatā, siyā na upekkhāsahagatā.
Soḷasa dhātuyo kāmāvacarā.
Dve dhātuyo siyā kāmāvacarā, siyā na kāmāvacarā.
Soḷasa dhātuyo na rūpāvacarā.
Dve dhātuyo siyā rūpāvacarā, siyā na rūpāvacarā.
Soḷasa dhātuyo na arūpāvacarā.
Dve dhātuyo siyā arūpāvacarā, siyā na arūpāvacarā.
Soḷasa dhātuyo pariyāpannā.
Dve dhātuyo siyā pariyāpannā, siyā apariyāpannā.
Soḷasa dhātuyo aniyyānikā.
Dve dhātuyo siyā niyyānikā, siyā aniyyānikā.
Soḷasa dhātuyo aniyatā.
Dve dhātuyo siyā niyatā, siyā aniyatā.
Soḷasa dhātuyo sauttarā.
Dve dhātuyo siyā sauttarā, siyā anuttarā.
Soḷasa dhātuyo araṇā.
Dve dhātuyo siyā saraṇā, siyā araṇāti.
Pañhāpucchakaṁ.
Dhātuvibhaṅgo niṭṭhito.
Vibhaṅga
Saccavibhaṅga
1. Suttantabhājanīya
Cattāri ariyasaccāni—
dukkhaṁ ariyasaccaṁ, dukkhasamudayaṁ ariyasaccaṁ, dukkhanirodhaṁ ariyasaccaṁ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ.
1.1. Dukkhasacca
Tattha katamaṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ?
Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṁ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, appiyehi sampayogo dukkho, piyehi vippayogo dukkho, yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ, saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā.
Tattha katamā jāti?
Yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti abhinibbatti khandhānaṁ pātubhāvo āyatanānaṁ paṭilābho—
ayaṁ vuccati “jāti”.
Tattha katamā jarā?
Yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valittacatā āyuno saṁhāni indriyānaṁ paripāko—
ayaṁ vuccati “jarā”.
Tattha katamaṁ maraṇaṁ?
Yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhā tamhā sattanikāyā cuti cavanatā bhedo antaradhānaṁ maccu maraṇaṁ kālakiriyā khandhānaṁ bhedo kaḷevarassa nikkhepo jīvitindriyassupacchedo—
idaṁ vuccati “maraṇaṁ”.
Tattha katamo soko?
Ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa soko socanā socitattaṁ antosoko antoparisoko cetaso parijjhāyanā domanassaṁ sokasallaṁ—
ayaṁ vuccati “soko”.
Tattha katamo paridevo?
Ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṁ paridevitattaṁ vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappanā lālappitattaṁ—
ayaṁ vuccati “paridevo”.
Tattha katamaṁ dukkhaṁ?
Yaṁ kāyikaṁ asātaṁ kāyikaṁ dukkhaṁ kāyasamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ kāyasamphassajā asātā dukkhā vedanā—
idaṁ vuccati “dukkhaṁ”.
Tattha katamaṁ domanassaṁ?
Yaṁ cetasikaṁ asātaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ cetosamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā—
idaṁ vuccati “domanassaṁ”.
Tattha katamo upāyāso?
Ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena phuṭṭhassa āyāso upāyāso āyāsitattaṁ upāyāsitattaṁ—
ayaṁ vuccati “upāyāso”.
Tattha katamo appiyehi sampayogo dukkho?
Idha yassa te honti aniṭṭhā akantā amanāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā, ye vā panassa te honti anatthakāmā ahitakāmā aphāsukakāmā ayogakkhemakāmā;
yā tehi saṅgati samāgamo samodhānaṁ missībhāvo—
ayaṁ vuccati “appiyehi sampayogo dukkho”.
Tattha katamo piyehi vippayogo dukkho?
Idha yassa te honti iṭṭhā kantā manāpā rūpā saddā gandhā rasā phoṭṭhabbā, ye vā panassa te honti atthakāmā hitakāmā phāsukakāmā yogakkhemakāmā mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā mittā vā amaccā vā ñātī vā sālohitā vā;
yā tehi asaṅgati asamāgamo asamodhānaṁ amissībhāvo—
ayaṁ vuccati “piyehi vippayogo dukkho”.
Tattha katamaṁ yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ?
Jātidhammānaṁ sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati—
“aho vata, mayaṁ na jātidhammā assāma;
na ca, vata, no jāti āgaccheyyā”ti.
Na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ.
Idampi “yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ”.
Jarādhammānaṁ sattānaṁ …pe…
byādhidhammānaṁ sattānaṁ …pe…
maraṇadhammānaṁ sattānaṁ …pe…
sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammānaṁ sattānaṁ evaṁ icchā uppajjati—
“aho vata, mayaṁ na sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā assāma;
na ca, vata, no sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā āgaccheyyun”ti.
Na kho panetaṁ icchāya pattabbaṁ.
Idampi “yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ”.
Tattha katame saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā?
Seyyathidaṁ—
rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho.
Ime vuccanti “saṅkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā”.