Vibhaṅga

pariṇāhaṁ paṭicca …pe…

saṇṭhānaṁ paṭicca …pe…

pāripūriṁ paṭicca mado majjanā majjitattaṁ māno ca maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “pāripūrimado”.

Tattha katamo mado?

Yo mado majjanā majjitattaṁ māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “mado”.

Tattha katamo pamādo?

Kāyaduccarite vā vacīduccarite vā manoduccarite vā pañcasu vā kāmaguṇesu cittassa vossaggo vossaggānuppadānaṁ kusalānaṁ vā dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittachandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo, yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ—

ayaṁ vuccati “pamādo”.

Tattha katamo thambho?

Yo thambho thambhanā thambhitattaṁ kakkhaḷiyaṁ phārusiyaṁ ujucittatā amudutā—

ayaṁ vuccati “thambho”.

Tattha katamo sārambho?

Yo sārambho paṭisārambho sārambhanā paṭisārambhanā paṭisārambhitattaṁ—

ayaṁ vuccati “sārambho”.

Tattha katamā atricchatā?

Itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā atricchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “atricchatā”.

Tattha katamā mahicchatā?

Itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi pañcahi vā kāmaguṇehi asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā, yā evarūpā icchā icchāgatā mahicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “mahicchatā”.

Tattha katamā pāpicchatā?

Idhekacco assaddho samāno “saddhoti maṁ jano jānātū”ti icchati, dussīlo samāno “sīlavāti maṁ jano jānātū”ti icchati, appassuto samāno “bahussutoti maṁ jano jānātū”ti icchati, saṅgaṇikārāmo samāno “pavivittoti maṁ jano jānātū”ti icchati, kusīto samāno “āraddhavīriyoti maṁ jano jānātū”ti icchati, muṭṭhassatī samāno “upaṭṭhitassatīti maṁ jano jānātū”ti icchati, asamāhito samāno “samāhitoti maṁ jano jānātū”ti icchati, duppañño samāno “paññavāti maṁ jano jānātū”ti icchati, akhīṇāsavo samāno “khīṇāsavoti maṁ jano jānātū”ti icchati—

yā evarūpā icchā icchāgatā pāpicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo—

ayaṁ vuccati “pāpicchatā”.

Tattha katamaṁ siṅgaṁ?

Yaṁ siṅgaṁ siṅgāratā cāturatā cāturiyaṁ parikkhattatā pārikkhattiyaṁ—

idaṁ vuccati “siṅgaṁ”.

Tattha katamaṁ tintiṇaṁ?

Yaṁ tintiṇaṁ tintiṇāyanā tintiṇāyitattaṁ loluppaṁ loluppāyanā loluppāyitattaṁ pucchañjikatā sādhukamyatā—

idaṁ vuccati “tintiṇaṁ”.

Tattha katamaṁ cāpalyaṁ?

Cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṁ vā parikkhārānaṁ maṇḍanā vibhūsanā keḷanā parikeḷanā giddhikatā giddhikattaṁ capalatā cāpalyaṁ—

idaṁ vuccati “cāpalyaṁ”.

Tattha katamaṁ asabhāgavutti?

Mātari vā pitari vā jeṭṭhe vā bhātari vā ācariyesu vā upajjhāye vā buddhe vā sāvakesu vā aññataraññataresu garuṭṭhāniyesu vippaṭikūlaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṁ anādariyatā agāravatā appatissavatā—

ayaṁ vuccati “asabhāgavutti”.

Tattha katamā arati?

Pantesu vā senāsanesu aññataraññataresu vā adhikusalesu dhammesu arati aratitā anabhirati anabhiramaṇā ukkaṇṭhitā paritassitā—

ayaṁ vuccati “arati”.

Tattha katamā tandī?

Yā tandī tandiyanā tandimanakatā ālasyaṁ ālasyāyanā ālasyāyitattaṁ—

ayaṁ vuccati “tandī”.

Tattha katamā vijambhitā?

Yā kāyassa jambhanā vijambhanā ānamanā vinamanā sannamanā paṇamanā byādhiyakaṁ—

ayaṁ vuccati “vijambhitā”.

Tattha katamo bhattasammado?

Yā bhuttāvissa bhattamucchā bhattakilamatho bhattapariḷāho kāyaduṭṭhullaṁ—

ayaṁ vuccati “bhattasammado”.

Tattha katamaṁ cetaso ca līnattaṁ?

Yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṁ līyanā līyitattaṁ thinaṁ thiyanā thiyitattaṁ cittassa—

idaṁ vuccati “cetaso ca līnattaṁ”.

Tattha katamā kuhanā?

Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa paccayapaṭisevanasaṅkhātena vā sāmantajappitena vā iriyāpathassa vā aṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā bhākuṭitā bhākuṭiyaṁ kuhanā kuhāyanā kuhitattaṁ—

ayaṁ vuccati “kuhanā”.

Tattha katamā lapanā?

Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa yā paresaṁ ālapanā lapanā sallapanā ullapanā samullapanā unnahanā samunnahanā ukkācanā samukkācanā anuppiyabhāṇitā cāṭukamyatā muggasūpyatā pāribhaṭayatā—

ayaṁ vuccati “lapanā”.

Tattha katamā nemittikatā?

Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa yaṁ paresaṁ nimittaṁ nimittakammaṁ obhāso obhāsakammaṁ sāmantajappā parikathā—

ayaṁ vuccati “nemittikatā”.

Tattha katamā nippesikatā?

Lābhasakkārasilokasannissitassa pāpicchassa icchāpakatassa yā paresaṁ akkosanā vambhanā garahaṇā ukkhepanā samukkhepanā khipanā saṅkhipanā pāpanā sampāpanā avaṇṇahārikā parapiṭṭhimaṁsikatā—

ayaṁ vuccati “nippesikatā”.

Tattha katamā lābhena lābhaṁ nijigīsanatā?

Lābhasakkārasilokasannissito pāpiccho icchāpakato ito laddhaṁ āmisaṁ amutra harati amutra vā laddhaṁ āmisaṁ idha āharati, yā evarūpā āmisassa eṭṭhi gaveṭṭhi pariyeṭṭhi esanā gavesanā pariyesanā—

ayaṁ vuccati “lābhena lābhaṁ nijigīsanatā”.

Tattha katamo seyyohamasmīti māno?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā mānaṁ jappeti, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “seyyohamasmīti māno”.

Tattha katamo sadisohamasmīti māno?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā mānaṁ jappeti, yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “sadisohamasmīti māno”.

Tattha katamo hīnohamasmīti māno?

Idhekacco jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā omānaṁ jappeti, yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo—

ayaṁ vuccati “hīnohamasmīti māno”.

Tattha katamo seyyassa seyyohamasmīti māno?

Idhekacco seyyo hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā parehi seyyaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya mānaṁ jappeti.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “seyyassa seyyohamasmīti māno”.

Tattha katamo seyyassa sadisohamasmīti māno?

Idhekacco seyyo hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā parehi sadisaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya mānaṁ jappeti.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnāmo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “seyyassa sadisohamasmīti māno”.

Tattha katamo seyyassa hīnohamasmīti māno?

Idhekacco seyyo hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vatthunā parehi hīnaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya omānaṁ jappeti.

Yo evarūpo omāno omaññanā omaññitattaṁ hīḷanā ohīḷanā ohīḷitattaṁ attuññā attavaññā attaparibhavo—

ayaṁ vuccati “seyyassa hīnohamasmīti māno”.

Tattha katamo sadisassa seyyohamasmīti māno?

Idhekacco sadiso hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi seyyaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya mānaṁ jappeti.

Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ …pe… ketukamyatā cittassa—

ayaṁ vuccati “sadisassa seyyohamasmīti māno”.

Tattha katamo sadisassa sadisohamasmīti māno?

Idhekacco sadiso hoti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā …pe… aññataraññatarena vatthunā parehi sadisaṁ attānaṁ dahati;

so taṁ nissāya mānaṁ jappeti.