600. ‘විහරතී’ති ඉරීයති වත්තති පාලෙති යපෙති යාපෙති චරති විහරති. තෙන වුච්චති ‘විහරතී’ති.
601. ‘අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසොධෙතී’ති තත්ථ කතමා අභිජ්ඣා: යො රාගො සාරාගො -පෙ- චිත්තස්ස සාරාගො අයං වුච්චති අභිජ්ඣා. තත්ථ කතමං චිත්තං: යං චිත්තං මනො මානසං -පෙ- තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණධාතු, ඉදං වුච්චති චිත්තං. ඉදං චිත්තං ඉමාය අභිජ්ඣාය සොධෙති විසොධෙති පරිසොධෙති මොචෙති විමොචෙති පරිමොචෙති, තෙන වුච්චති ‘අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසොධෙතී’ති.
602. ‘ව්යාපාදපදොසං පහායා’ති අත්ථි ව්යාපාදො අත්ථි පදොසො. තත්ථ කතමො ව්යාපාදො: යො චිත්තස්ස ආඝාතො පටිඝාතො පටිඝං පටිවිරොධො කොපො පකොපො සම්පකොපො දොසො පදොසො සම්පදොසො චිත්තස්ස ව්යාපත්ති මනොපදොසො කොධො කුජ්ඣනා කුජ්ඣිතත්තං දොසො දුස්සනා දුස්සිතත්තං ව්යාපත්ති ව්යාපජ්ජනා ව්යාපජ්ජිතත්තං විරොධො පටිවිරොධො චණ්ඩික්කං අසුරොපො අනත්තමනතා චිත්තස්ස, අයං වුච්චති ව්යාපාදො.
තත්ථ කතමො පදොසො: යො ව්යාපාදො සො පදොසො, යො පදොසො සො ව්යාපාදො, ඉති අයං ච ව්යාපාදො අයං ච පදොසො සන්තා හොන්ති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා ව්යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා ව්යන්තීකතා. තෙන වුච්චති ‘ව්යාපාදපදොසං පහායා’ති.
603. ‘අව්යාපන්නචිත්තො’ති තත්ථ කතමං චිත්තං: යං චිත්තං මනො මානසං -පෙ- තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතු, ඉදං වුච්චති චිත්තං. දං චිත්තං අව්යාපන්නං හොති. තෙන වුච්චති ‘අව්යාපන්නචිත්තො’ති විහරතී’ති -පෙ- තෙන වුච්චති ‘විහරතී’ති.
604. ‘ව්යාපාදපදොසා චිත්තං පරිසොධෙතී’ති අත්ථි ව්යාපාදො අත්ථි පදොසො. තත්ථ කතමො ව්යාපාදො: යො චිත්තස්ස ආඝාතො පටිඝාතො -පෙ- චණ්ඩික්කං අසුරොපො අනත්තමනතා. චිත්තස්ස, අයං වුච්චති ව්යාපාදො. තත්ථ කතමො පදොසො: යො ව්යාපාදො සො පදොසො, යො පදොසො සො ව්යාපාදො. තත්ථ කතමං චිත්තං: යං චිත්තං මනො මානසං -පෙ- තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතු, ඉදං වුච්චති චිත්තං, ඉදං චිත්තං ඉමම්හා ව්යාපාදපදොසා සොධෙති විසොධෙති පරිසොධෙති මොචෙති විමොචෙති පරිමොචෙති. තෙන වුච්චති ‘ව්යාපාදපදොසා චිත්තං පරිසොධෙතී’ති.
605. ‘ථීනමිද්ධං පහායා’ති අත්ථි ථීනං අත්ථි මිද්ධං. තත්ථ කතමං ථීනං: යා චිත්තස්ස අකල්යතා අකම්මඤ්ඤතා ඔලීයනා සල්ලීයනා ලීනං ලීයනා ලීයිතත්තං ථීනං ථීයනා ථියිතත්තං චිත්තස්ස, ඉදං වුච්චති, ථීනං. තත්ථ කතමං මිද්ධං: යා කායස්ස අකල්යතා අකම්මඤ්ඤතා ඔනාහො පරියොනාහො අන්තොසමොරොධො මිද්ධං සොප්පං{1} පචලායිකා සොප්පං{1} සුපනා සුපිතත්තං{2}, ඉදං වුච්චති මිද්ධං. ඉති ඉදං ච ථීනං ඉදං ච මිද්ධං සන්තා හොන්ති සමිතා වූපසන්තා -පෙ- සොසිතා විසොසිතා ව්යන්තීකතා. තෙන වුච්චති ‘ථීනමිද්ධං පහායා’ති.
606. ‘විගතථිනමිද්ධො’ති තස්ස ථීනමිද්ධස්ස චත්තත්තා වන්තත්තා මුත්තත්තා පහීනත්තා පටිනිස්සට්ඨත්තා පහීනපටිනිස්සට්ඨත්තා. තෙන වුච්චති ‘විගතථීනමිද්ධො’ති. ‘විහරතී’ති ඉරීයති -පෙ- විහරති. තෙන වුච්චති විහරතී’ති.
607. ‘ආලොකසඤ්ඤී’ති තත්ථ කතමා සඤ්ඤා: යා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං. අයං වුච්චති සඤ්ඤා. අයං සඤ්ඤා ආලොකා හොති විවටා පරිසුද්ධා පරියොදාතා. තෙන වුච්චති ‘ආලොකසඤ්ඤී’ති.
608. ‘සතො සම්පජානො’ති තත්ථ කතමා සති: යා සති අනුස්සති -පෙ- සම්මා සති, අයං වුච්චති සති. තත්ථ කතමං සම්පජඤ්ඤං: යා පඤ්ඤා පජානනා -පෙ- අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි, ඉදං වුච්චති සම්පජඤ්ඤං. ඉති ඉමාය ච සතියා ඉමිනා ච සම්පජඤ්ඤෙන උපෙතො හොති -පෙ- සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ‘සතො සම්පජානො’ති.
609. ‘ථීනමිද්ධා චිත්තං පරිසොධෙතී’ති අත්ථි ථීනං අත්ථි මිද්ධං. තත්ථ කතමං ථීනං: යං චිත්තස්ස අකල්යතා -පෙ- ථීයිතත්තං චිත්තස්ස, ඉදං වුච්චති, ථීනං. තත්ථ කතමං මිද්ධං: යා කායස්ස අකල්යතා -පෙ- සුපිතත්තං, ඉදං වුච්චති මිද්ධං. තත්ථ කතමං චිත්තං: යං චිත්තං මනො -පෙ- තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතු, ඉදං වුච්චති චිත්තං. ඉදං චිත්තං ඉමම්හා ථීනමිද්ධා සොධෙති විසොධෙති පරිසොධෙති මොචෙති විමොචෙති පරිමොචෙති. තෙන වුච්චති ‘ථීනමිද්ධා චිත්තං පරිසොධෙතී’ති.
610. ‘උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහායා’ති අත්ථි උද්ධච්චං අත්ථි කුක්කුච්චං. තත්ථ කතමං උද්ධච්චං: යං චිත්තස්ස උද්ධච්චං අවුපසමො චෙතසො වික්ඛෙපො භන්තත්තං චිත්තස්ස, ඉදං වුච්චති උද්ධච්චං. තත්ථ කතමං කුක්කුච්චං: අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතා කප්පියෙ අකප්පියසඤ්ඤිතා අවජ්ජෙ වජ්ජසඤ්ඤිතා වජ්ජෙ අවජ්ජසඤ්ඤිතා. යං එවරූපං කුක්කුච්චං කුක්කුච්චායනා කුක්කුච්චායිතත්තං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො, ඉදං වුච්චති කුක්කුච්චං. ඉති ඉදං ච උද්ධච්චං ඉදං ච කුක්කුච්චං සන්තා හොන්ති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා ව්යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා ව්යන්තීකතා. තෙන වුච්චති ‘උද්ධච්ච කුක්කුච්චං පහායා’ති.
611. ‘අනුද්ධතො’ති තස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස චත්තත්තා වන්තත්තා මුත්තත්තා පහීනත්තා පටිනිස්සට්ඨත්තා පහීනපටිනිස්සට්ඨත්තා. තෙන වුච්චති ‘අනුද්ධතො’ති. විහරතීති -පෙ- තෙන වුච්චති ‘විහරතී’ති.
612. ‘අජ්ඣත්ත’න්ති යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං. ‘වූපසන්තචිත්තො’ති. තත්ථ කතමං චිත්තං: යං චිත්තං මනො මානසං -පෙ- තජ්ජා මනො විඤ්ඤාණධාතු, ඉදං වුච්චති චිත්තං, ඉදං චිත්තං අජ්ඣත්තං සන්තං හොති සමිතං වූපසන්තං. තෙන වුච්චති, අජ්ඣත්තං වූපසන්තචිත්තො’ති.
613. ‘උද්ධච්චකුක්කුච්චා චිත්තං පරිසොධෙතී’ති අත්ථි උද්ධච්චං අත්ථි කුක්කුච්චං. තත්ථ කතමං උද්ධච්චං: යං චිත්තස්ස උද්ධච්චං අවුප සමො චෙතසො වික්ඛෙපො භන්තත්තං චිත්තස්ස, ඉදං වුච්චති උද්ධච්චං. තත්ථ කතමං කුක්කුච්චං: අකප්පියෙ කප්පියසඤ්ඤිතා -පෙ- වජ්ජෙ අවජ්ජසඤ්ඤිතා. යං එවරූපං කුක්කුච්චං කුක්කුච්චායනා කුක්කුච්චායිතත්තං චෙතසො විප්පටිසාරො මනොවිලෙඛො, ඉදං වුච්චති කුක්කුච්චං තත්ථ කතමං චිත්තං: -පෙ- ඉදං වුච්චති චිත්තං. ඉදං චිත්තං ඉමමභා උද්ධච්චකුක්කුච්චා සොධෙති විසොධෙති පරිසොධෙති මොචෙති විමොචෙති පරිමොචෙති. තෙන වුච්චති ‘උද්ධච්චකුක්කුච්චා චිත්තං පරිසොධෙතී’ති.
614. ‘විචිකිච්ඡං පහායා’ති තතත්ථ කතමා විචිකිච්ඡා: යා කඞ්ඛා කඞ්ඛායනා කඞ්ඛායිතත්තං විමති විචිකිච්ඡා ද්වෙළ්හකං ද්විධාපථො සංසයො අනෙකංසගාහො ආසප්පනා පරිසප්පනා අපරියොගාහනා ථම්භිතත්තං චිත්තස්ස මනොවිලෙඛො, අයං වුච්චති විචිකිච්ඡා. අයං විචිකිච්ඡා සන්තා හොති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා ව්යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා ව්යන්තීකතා. තෙන වුච්චති ‘විචිකිච්ඡං පහායා’ති.
615. ‘තිණ්ණවිචිකිච්ඡො’ති ඉමං විචිකිච්ඡං තිණ්ණො හොති උත්තිණ්ණො නිත්තිණ්ණො පාරං ගතො පාරමනුප්පත්තො. තෙන වුච්චති ‘තිණ්ණවිචිකිච්ඡො’ති. ‘විහරතී’ති -පෙ- තෙන වුච්චති ‘විහරතී’ති.
616. ‘අකථංකථී කුසලෙසු ධම්මෙසු’ති ඉමාය විචිකිච්ඡාය කුසලෙසු ධම්මෙසු න කඞ්ඛති න විචිකිච්ඡති. අකථංකථී හොති. නික්කථඞ්කථො{1} විගතකථඞ්කථො{2}. තෙන වුච්චති අකථංකථී කුසලෙසු ධම්මෙසූති.
617. ‘විචිකිච්ඡාය චිත්තං පරිසොධෙතී’ති තත්ථ කතමා විචිකිච්ඡා: යා කඞ්ඛා කඞ්ඛායනා කඞ්ඛායිතත්තං -පෙ- ථම්භිතත්තං{3} චිත්තස්ස මනොවිලෙඛො අයං වුච්චති විචිකිච්ඡා. තත්ථ කතමං චිත්තං: යං චිත්තං මනො මානසං -පෙ- තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතු, ඉදං වුච්චති චිත්තං. ඉදං චිත්තං ඉමාය විචිකිච්ඡාය සොධෙති විසොධෙති පරිසොධෙති මොචෙති විමොචෙති පරිමොචෙති. තෙන වුච්චති ‘විචිකිච්ඡාය චිත්තං පරිසොධෙතී’ති.
618. ‘ඉමෙ පඤ්චනීවරණෙ පහායා’ති ඉමෙ පඤ්චනීවරණා සන්තා හොන්ති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා ව්යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා ව්යන්තීකතා. තෙන වුච්චති ‘ඉමෙ පඤ්චනීවරණෙ පහායා’ති.
619. ‘චෙතසො උපක්කිලෙසෙ’ති ඉමෙ පඤ්චනීවරණා චිත්තස්ස උපක්කිලෙසා.
620. ‘පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙ’ති ඉමෙහි පඤ්චහි නීවරණෙහි අනුප්පන්නා චෙව පඤ්ඤා න උප්පජ්ජති උප්පන්නා ච පඤ්ඤා නිරුජ්ඣති. තෙන වුච්චති ‘පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙ’ති.
621. ‘විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහී’ති: තත්ථ කතමෙ කාමා: ඡන්දො කාමො රාගො කාමො ඡන්දරාගො කාමො සඞ්කප්පො කාමො රාගො කාමො සඞ්කප්පරාගො කාමො, - ඉමෙ වුච්චන්ති කාමා. තත්ථ කතමෙ අකුසලා ධම්මා: කාමච්ඡන්දො ව්යාපාදො ථීනං මිද්ධං උද්ධච්චං කුක්කුච්චං විචිකිච්ඡා ඉමෙ වුච්චන්ති අකුසලා ධම්මා, ඉති ඉමෙහි ච කාමෙහි ඉමෙහි ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි විවිත්තො හොති තෙන වුච්චති ‘විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහී’ති:
622. ‘සවිතක්කං සවිචාර’න්ති අත්ථි විතක්කො අත්ථි විචාරො. තත්ථ කතමො විතක්කො: යො තක්කො විචක්කො සඞ්කප්පො අප්පනා ව්යප්පනා චෙතසො අභිනිරොපනා සම්මාසඞ්කප්පො, අයං වුච්චති විතක්කො. තත්ථ කතමො විචාරො: යො චාරො විචාරො අනුවිචාරො උපවිචාරො චිත්තස්ස අනුසන්ධානතා අනුපෙක්ඛනතා. අයං වුච්චති විචාරො. ඉති ඉමිනා ච විතක්කෙන ඉමිනා ච විචාරෙන උපෙතො හොති -පෙ- සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ‘සවිතක්කං සවිචාර’න්ති.
623. ‘විවෙකජ’න්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා, තෙ ඉමම්හි විවෙකෙ ජාතා හොන්ති සඤ්ජාතා නිබ්බත්තා අභිනිබ්බත්තා පාතුභූතා. තෙන වුච්චති ‘විවෙකජ’න්ති.
624. ‘පීතිසුඛ’න්ති: අත්ථි පීති, අත්ථි සුඛං. තත්ථ කතමා පීති: යා පීති පාමොජ්ජං ආමොදනා පමොදනා හාසො පහාසො විත්ති ඔදග්ගං අත්තමනතා චිත්තස්ස, අයං වුච්චති පීති. තත්ථ කතමං සුඛං: යං චෙතසිකං සාතං චෙතසිකං සුඛං චෙතොසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං චෙතොසම්ඵස්සජා සාතා සුඛා වෙදනා, ඉදං වුච්චති සුඛං ඉදං සුඛං ඉමාය පීතියා සහගතං හොති සහජාතං සංසට්ඨං සම්පයුත්තං. තෙන වුච්චති ‘පීතිසුඛ’න්ති.
625. ‘පඨම’න්ති ගණනානුපුබ්බතා{1} පඨමං, ඉදං පඨමං සමාජ්ජතීති පඨමං.
626. ‘ඣාන’න්ති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා.
627. ‘උපසම්පජ්ජා’ති යො පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා{2} සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා.
628. ‘විහරතී’ති ඉරීයති -පෙ- තෙන වුච්චති ‘විහරතී’ති.
629. ‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’ති අත්ථි විතක්කො අත්ථි විචාරො. තත්ථ කතමො විචක්කො: යො තක්කො විතක්කො -පෙ- සම්මාසඞ්කප්පො. අයං වුච්චති විතක්කො. තත්ථ කතමො විචාරො: යො චාරො විචාරො අනුවිචාරො උපවිචාරො චිත්තස්ස අනුසන්ධානතා අනුපෙක්ඛනතා, අයං වුච්චති විචාරො. ඉති අයඤ්ච විතක්කො අයඤ්ච විචාරො සන්තා හොන්ති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා ව්යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා බ්යන්තීකතා. තෙන වුච්චති ‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා’ති.
630. ‘අජ්ඣත්ත’න්ති යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං.
631. ‘සම්පසාදන’න්ති යා සද්ධා සද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො.
632. ‘චෙතසො එකොදිභාව’න්ති යා චිත්තස්ස ඨිති -පෙ- සම්මාසමාධි.
633. ‘අවිතක්කං අවිචාර’න්ති අත්ථි විතක්කො, අත්ථි විචාරො. තත්ථ කතමො විතක්කො: යො තක්කො විතක්කො -පෙ- සම්මාසඞ්කප්පො අයං වුච්චති විතක්කො. තත්ථ කතමො විචාරො: යො චාරො -පෙ- අනුපෙක්ඛනතා. අයං වුච්චති විචාරො. ඉති අයඤ්ච විතක්කො අයඤ්ච විචාරො සන්තා හොන්ති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා ව්යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා ව්යන්තීකතා. තෙන වුච්චති ‘අවිතක්කං අවිචාර’න්ති.
634. ‘සමාධිජ’න්ති සම්පසාදො පීතිසුඛං, තෙ ඉමම්හි සමාධිම්හි ජාතා හොන්ති සඤ්ජාතා නිබ්බත්තා අභිනිබ්බත්තා පාතුභූතා. තෙන වුච්චති ‘සමාධිජ’න්ති.
635. ‘ පීතිසුඛ’න්ති අත්ථි පීති, අත්ථි සුඛං. තත්ථ කතමා පීති -පෙ- අයං වුච්චති පීති. තත්ථ කතමං සුඛං -පෙ- ඉදං වුච්චති සුඛං. ඉදං සුඛං ඉමාය පීතියා සහගතං හොති සහජාතං සංසට්ඨං සම්පයුත්තං. තෙන වුච්චති ‘පීතිසුඛ’න්ති.
636. ‘දුතිය’න්ති ගණනානුපුබ්බතා දුතියං. ඉදං දුතියං සමාපජ්ජතීති දුතියං.
637. ‘ඣාන’න්ති සම්පසාදො පීතිසුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා.
638. ‘උපසම්පජ්ජා’ති යො දුතියස්ස ඣානස්ස ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා.
639. ‘විහරතී’ති -පෙ- තෙන වුච්චති ‘විහරතී’ති.
640. ‘පීතියා ච විරාගා’ති තත්ථ කතමා පීති: යා පීති පාමොජ්ජං ආමොදනා පමොදනා හාසො පහාසො විත්ති ඔදග්ගං අත්තමනතා චිත්තස්ස. අයං වුච්චති පීති. අයං පීති සන්තා හොති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා ව්යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා ව්යන්තී කතා. තෙන වුච්චති ‘පීතියා ච විරාගා’ති.
641. ‘උපෙක්ඛකො’ති තත්ථ කතමා උපෙක්ඛා: යා උපෙක්ඛා උපෙක්ඛනා අජ්ඣුපෙක්ඛනා මජ්ඣත්තතා චිත්තස්ස, අයං වුච්චති උපෙක්ඛා. ඉමාය උපෙක්ඛාය උපෙතො හොති -පෙ- සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ‘උපෙක්ඛකො’ති.
642. ‘විහරතී’ති -පෙ- තෙන වුච්චති ‘විහරතී’ති.
643. ‘සතො ච සම්පජානො’ති තත්ථ කතමා සති: යා සති අනුස්සති -පෙ- සම්මාසති, අයං වුච්චති සති. තත්ථ කතමං සම්පජඤ්ඤං: යා පඤ්ඤා පජානනා -පෙ- අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි, ඉදං වුච්චති සම්පජඤ්ඤං. ඉති ඉමාය ච සතියා ඉමිනා ච සම්පජඤ්ඤෙන උපෙතො හොති -පෙ- සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ‘සතො ච සම්පජානො’ති.
644. ‘සුඛං ච කායෙන පටිසංවෙදෙතී’ති තත්ථ කතමං සුඛං: යං චෙතසිකං සාතං චෙතසිකං සුඛං චෙතො සම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං චෙතොසම්ඵස්සජා සාතා සුඛා වෙදනා, ඉදං වුච්චති සුඛං. තත්ථ කතමො කායො: සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, අයං වුච්චති කායො. ඉදං සුඛං ඉමිනා කායෙන පටිසංවෙදෙති. තෙන වුච්චති ‘සුඛං ච කායෙන පටිසංවෙදෙතී’ති.
645. ‘යං තං අරියා ආචික්ඛන්තී’ති තත්ථ කතමෙ අරියා: අරියා වුච්චන්ති බුද්ධා ච බුද්ධසාවකා ච, තෙ ඉමං ආචික්ඛන්ති දෙසෙන්ති පඤ්ඤාපෙන්ති පට්ඨපෙන්ති විචරන්ති විභජන්ති උත්තානීකරොන්ති පකාසෙන්ති. තෙන වුච්චති ‘යං තං අරියා ආචික්ඛන්තී’ති.
646. ‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’ති තත්ථ කතමා උපෙක්ඛා: යා උපෙක්ඛා උපෙක්ඛනා අජ්ඣුපෙක්ඛනා මජ්ඣත්තතා චිත්තස්ස, අයං වුච්චති උපෙක්ඛා. තත්ථ කතමා සති: යා සති අනුස්සති -පෙ- සම්මාසති, අයං වුච්චති සති. තත්ථ කතමං සුඛං: යා චෙතසිකං සාතං -පෙ- ඉදං වුච්චති සුඛං. ඉති ඉමාය ච උපෙක්ඛාය ඉමාය ච සතියා ඉමිනා ච සුඛෙන සමන්නාගතො ඉරීයති වත්තති පාලෙති යාපෙති චරති විහරති. තෙන වුච්චති ‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’ති.
647. ‘තතිය’න්ති ගණනානුපුබ්බතා{1} තතියං, ඉදං තතියං සමාපජ්ජතී’ති තතියං.
648. ‘ඣාන’න්ති උපෙක්ඛාසතිසම්පජඤ්ඤං සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා.
649. ‘උපසම්පජ්ජා’ති යො තතියස්ස ඣානස්ස ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා.
650. ‘විහරතී’ති -පෙ- තෙන වුච්චති විහරතී’ති.
651. ‘සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා’ති අත්ථි සුඛං, අත්ථි දුක්ඛං. තත්ථ කතමං සුඛං: යං කායිකං සාතං කායිකං සුඛං කායසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං කායසම්ඵස්සජා සාතා සුඛා වෙදනා, ඉදං වුච්චති සුඛං. තත්ථ කතමං දුක්ඛං: යං කායිකං අසාතං කායිකං දුක්ඛං කායසම්ඵස්සජං අසාතං දුක්ඛං වෙදයිතං කායසම්ඵස්සජා අසාතා දුක්ඛා වෙදනා, ඉදං වුච්චති දුක්ඛං. ඉති ඉදඤ්ච සුඛං ඉදඤ්ච දුක්ඛං සන්තා හොන්ති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා ව්යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා ව්යන්තීකතා. තෙන වුච්චති ‘සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා’ති.
652. ‘පුබ්බෙව සොමනස්ස දොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා’ති අත්ථි සොමනස්සං, අත්ථි දොමනස්සං. තත්ථ කතමං සොමනස්සං: යං චෙතසිකං සාතං චෙතසිකං සුඛං චෙතොසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං චෙතො සම්ඵස්සජා සාතා සුඛා වෙදනා, ඉදං වුච්චති සොමනස්සං. තත්ථ කතමං දොමනස්සං: යං චෙතසිකං අසාතං චෙතසිකං දුක්ඛං චෙතොසම්ඵස්සජං අසාතං දුක්ඛං වෙදිතං චෙතොසම්ඵස්සජා අසාතා දුක්ඛා වෙදනා, ඉදං වුච්චති දොමනස්සං. ඉති ඉදං ච සොමනස්සං ඉදං ච දොමනස්සං පුබ්බෙව සන්තා හොන්ති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා ව්යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා ව්යන්තීකතා. තෙන වුච්චති ‘පුබ්බෙව සොමනස්ස දොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා’ති.
653. ‘අදුක්ඛමසුඛ’න්ති යං චෙතසිකං නෙව සාතං නාසාතං චෙතොසම්ඵස්සං අදුක්ඛමසුඛං වෙදයිතං චෙතොසම්ඵස්සජා අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා. තෙන වුච්චති ‘අදුක්ඛමසුඛ’න්ති.
654. ‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’න්ති තත්ථ කතමා උපෙක්ඛා: යා උපෙක්ඛා උපෙක්ඛනා අජ්ඣුපෙක්ඛනා මජ්ඣත්තතා චිත්තස්ස, අයං වුච්චති උපෙක්ඛා. තත්ථ කතමා සති: යා සතිඅනුස්සති -පෙ- සම්මාසති. අයං වුච්චති සති. අයං සති ඉමාය උපෙක්ඛාය විවටා හොති පරිසුද්ධා පරියොදාතා. තෙ වුච්චති ‘උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධි’න්ති.
655. ‘චතුත්ථ’න්ති ගණනානුපුබ්බතා{1} චතුත්ථං. ඉදං චතුත්ථං සමාපජ්ජතීති චතුත්ථං.
656. ‘ඣාන’න්ති උපෙක්ඛා සති චිත්තස්ස එකග්ගතා.
657. ‘උපසම්පජ්ජා’ති, යො චතුත්ථස්ස ඣානස්ස ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා.
658. ‘විහරතී’ති -පෙ- තෙන වුච්චති ‘විහරතී’ති.
659. ‘සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා’ති. තත්ථ කතමා රූපසඤ්ඤා: රූපාවචරසමාපත්තිං සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා දිට්ඨධම්ම{2}සුඛවිහාරිස්ස වා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං, ඉමා වුච්චන්ති රූපසඤ්ඤායො. ඉමා රූපසඤ්ඤායො අතික්කන්තො හොති වීතික්කන්තො සමතික්කන්තො. තෙන වුච්චති ‘සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා’ති.
660. ‘පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා’ති තත්ථ කතමා පටිඝසඤ්ඤා: රූපසඤ්ඤා සද්දසඤ්ඤා ගන්ධසඤ්ඤා රසසඤ්ඤා ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා. ඉමා වුච්චන්ති පටිඝසඤ්ඤායො. ඉමා පටිඝසඤ්ඤායො සන්තා හොන්ති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගගතා අප්පිතා ව්යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා ව්යන්තී කතා, තෙන වුච්චති පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමාති.
661. ‘නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා’ති. තත්ථ කතමා නානත්තසඤ්ඤා: අසමාපන්නස්ස මනොධාතුසමඞ්ගිස්ස වා මනොවිඤ්ඤාණධාතු සමඞ්ගිස්ස වා සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං, ඉමා වුච්චන්ති නානත්තසඤ්ඤායො. ඉමා නානත්තසඤ්ඤායො න මනසිකරොති. තෙන වුච්චති ‘නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා’ති.
662. ‘අනන්තො ආකාසො’ති තත්ථ කතමො ආකාසො: යො ආකාසො ආකාසගතං අඝං අඝගතං විවරො විවරගතං අසම්ඵුට්ඨං චතුහි මහාභූතෙහි, අයං වුච්චති ආකාසො. තස්මිං ආකාසෙ චිත්තං ඨපෙති සණ්ඨපෙති අනන්තං ඵරති. ‘තෙන වුච්චති අනන්තො ආකාසො’ති.
663. ‘ආකාසානඤ්චායතන’න්ති ආකාසානඤ්චායතනං සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්ස වා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා.
664. ‘උපසම්පජ්ජා’ති යො ආකාසානඤ්චායතනස්ස ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා.
665. ‘විහරතී’ති -පෙ- තෙන වුච්චති ‘විහරතී’ති.
666. ‘සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මා’ති, ඉමං ආකාසානඤ්චායතනං අතික්කන්තො හොති වීතික්කන්තො සමතික්කන්තො. ‘තෙන වුච්චති සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්මා’ති.
667. ‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’න්ති තං යෙව ආකාසං විඤ්ඤාණෙන ඵුට්ඨං මනසිකරොති අනන්තං ඵරති. තෙන වුච්චති ‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’න්ති.
668. ‘විඤ්ඤාණඤ්චායතන’න්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්ස වා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා.
669. ‘උපසම්පජ්ජා’ති යො විඤ්ඤාණඤ්චායතනස්ස ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා.
670. ‘විහරතී’ති -පෙ- තෙන වුච්චති ‘විහරතී’ති.
671. ‘සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්මා’ති ඉමං විඤ්ඤාණඤ්චායතනං අතික්කන්තො හොති වීතික්කන්තො සමතික්කන්තො. තෙන වුච්චති ‘සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්මා’ති.
672. ‘නත්ථි කිංචී’ති තං යෙව විඤ්ඤාණං භාවෙති විභාවෙති අන්තරධාපෙති නත්ථි කිඤ්චීති පස්සති. තෙන වුච්චති ‘නත්ථි කිඤ්චී’ති.
673. ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතන’න්ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්ස වා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා.
674. ‘උපසම්පජ්ජා’ති යො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනස්ස ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා.
675. ‘විහරතී’ති -පෙ- තෙන වුච්චති ‘විහරතී’ති.
676. ‘සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්මා’ති ඉමං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං අතික්කන්තො හොති වීතික්කන්තො සමතික්කන්තො. තෙන වුච්චති ‘සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්මා’ති.
677. ‘නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’ති තං යෙව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සන්තතො මනසිකරොති සඞ්ඛාරාවසෙසසමාපත්තිං භාවෙති. තෙන වුච්චති ‘නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’ති.
678. ‘නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතන’න්ති නෙවසඤ්ඤා නාසඤ්ඤායතනං සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරිස්ස වා චිත්තචෙතසිකා ධම්මා.
679. ‘උපසම්පජ්ජා’ති යො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස ලාභො පටිලාභො පත්ති සම්පත්ති ඵුසනා සච්ඡිකිරියා උපසම්පදා.
680. ‘විහරතී’ති ඉරීයති වත්තති පාලෙති යපෙති යාපෙති චරති විහරති. තෙන වුච්චති ‘විහරතී’ති.
සුත්තන්තභාජනියං.
681. චත්තාරි ඣානානි: පඨමං ඣානං{1} දුතියං ඣානං තතියං ඣානං චතුත්ථං ඣානං.
682. තත්ථ කතමං පඨමං ඣානං: ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති විවිච්චෙව කාමෙහි -පෙ- පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පඨවීකසිණං. තස්මිං සමයෙ පඤ්චඞ්ගිකං ඣානං හොති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති පඨමං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.
683. තත්ථ කතමං දුතියං ඣානං: ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති විතක්කවිචාරානං වූපසමා -පෙ- දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පඨවීකසිණං. තස්මිං සමයෙ තිවඞ්ගිකං ඣානං හොති පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති දුතියං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.
684. තත්ථ කතමං තතියං ඣානං: ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති පීතියා ච විරාගා -පෙ- තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පඨවීකසිණං. තස්මිං සමයෙ දුවඞ්ගිකං ඣානං හොති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා ඉදං වුච්චති තතියං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.
685. තත්ථ කතමං චතුත්ථං ඣානං: ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති සුඛස්ස ච පහානා -පෙ- චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පඨවීකසිණං. තස්මිං සමයෙ දුවඞ්ගිකං ඣානං හොති උපෙක්ඛා චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති චතුත්ථං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.
686. ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති විවිච්චෙව කාමෙහි -පෙ- පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පඨවීකසිණං. තස්මිං සමයෙ පඤ්චඞ්ගිකං ඣානං හොති විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති පඨමං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.
687. ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි අවිතක්කං විචාරමත්තං{2} විවෙකජං පීති සුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පඨවීකසිණං. තස්මිං සමයෙ චතුරඞ්ගිකං ඣානං හොති. විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති දුතියං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣාන සම්පයුත්තා.
688. ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති විතක්කවිචාරානං වූපසමා -පෙ- තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පඨවීකසිණං. තස්මිං සමයෙ තිවඞ්ගිකං ඣානං හොති පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති තතියං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.
689. ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති පීතියා ච විරාගා -පෙ- චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පඨවීකසිණං. තස්මිං සමයෙ දුවඞ්ගිකං ඣානං හොති. සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති චතුත්ථං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.
690. ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති. සුඛස්ස ච පහානා -පෙ- පඤ්චමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පඨවීකසිණං. තස්මිං සමයෙ දුවඞ්ගිකං ඣානං හොති උපෙක්ඛා චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති පඤ්චමං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.
691. ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ අරූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසඤ්ඤාසහගතං. සුඛස්ස ච පහානා -පෙ- චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. තස්මිං සමයෙ දුවඞ්ගිකං ඣානං හොති උපෙක්ඛා චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති චතුත්ථං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.
692. චත්තාරි ඣානානි: පඨමං ඣානං, දුතියං ඣානං, තතියං ඣානං, චතුත්ථං ඣානං.
693. තත්ථ කතමං පඨමං ඣානං: ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති නිය්යානිකං අපචයගාමිං. දිට්ඨිගතානං පහානාය පඨමාය භූමියා පත්තියා විවිච්චෙව කාමෙහි -පෙ- පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති දුක්ඛාපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං. තස්මිං සමයෙ පඤ්චඞ්ගිකං ඣානං හොති. විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති පඨමං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.
694. තත්ථ කතමං දුතියං ඣානං: ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති නිය්යානිකං අපචයගාමිං දිට්ඨිගතානං පහානාය පඨමාය භූමියා පත්තියා විතක්කවිචාරානං වූපසමා -පෙ- දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති දුක්ඛාපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං. තස්මිං සමයෙ තිවඞ්ගිකං ඣානං හොති පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති දුතියං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.
695. තත්ථ කතමං තතියං ඣානං: ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති නිය්යානිකං අපචයගාමිං. දිට්ඨිගතානං පහානාය පඨමාය භූමියා පත්තියා පීතියා ච විරාගා -පෙ- තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති දුක්ඛාපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං. තස්මිං සමයෙ දුවඞ්ගිකං ඣානං හොති. සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති තතියං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.
696. තත්ථ කතමං චතුත්ථං ඣානං: ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති නිය්යානිකං අපචයගාමිං. දිට්ඨිගතානං පහානාය පඨමාය භූමියා පත්තියා සුඛස්ස ච පහානා -පෙ- චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති දුක්ඛාපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං. තස්මිං සමයෙ දුවඞ්ගිකං ඣානං හොති උපෙක්ඛා චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති චතුත්ථං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.
697. ඉධ භික්ඛු යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං ඣානං භාවෙති නිය්යානිකං අපචයගාමිං. දිට්ඨිගතානං පහානාය පඨමාය භූමියා පත්තියා විවිච්චෙව කාමෙහි -පෙ- පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති දුක්ඛාපටිපදං දන්ධාභිඤ්ඤං. තස්මිං සමයෙ පඤ්චඞ්ගිකං ඣානං හොති. විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්ස එකග්ගතා, ඉදං වුච්චති පඨමං ඣානං. අවසෙසා ධම්මා ඣානසම්පයුත්තා.