අප්පමාණා.
අප්පමාණාරම්මණා.
පණීතා.
සියා සම්මත්තනියතා, සියා අනියතා.
න මග්ගාරම්මණා, සියා මග්ගහෙතුකා, සියා මග්ගාධිපතිනො, සියා න වත්තබ්බා මග්ගහෙතුකාති’පි මග්ගාධිපතිනොති’පි.
සියා උප්පන්නා, සියා අනුප්පන්නා, සියා උප්පාදිනො.
සියා අතීතා, සියා අනාගතා, සියා පච්චුප්පන්නා.
න වත්තබ්බා අතීතාරම්මණාති’පි අනාගතාරම්මණාති’පි පච්චුප්පන්නාරම්මණාති’පි.
සියා අජ්ඣත්තා, සියා බහිද්ධා, සියා අජ්ඣත්තබහිද්ධා.
බහිද්ධාරම්මණා.
අනිදස්සනාප්පටිඝා.
566. සම්මාදිට්ඨි හෙතු. සත්ත මග්ගඞ්ගා න හෙතු.
සහෙතුකා.
හෙතුසම්පයුත්තා.
සම්මාදිට්ඨි හෙතු චෙව සහෙතුකා ච. සත්ත මග්ගඞ්ගා න වත්තබ්බා හෙතු චෙව සහෙතුකාති. සහෙතුකාචෙ’ව න ච හෙතු.
සම්මාදිට්ඨි හෙතු චෙ’ව හෙතුසම්පයුත්තා ච, සත්ත මග්ගඞ්ගා න වත්තබ්බා හෙතු චෙ’ව හෙතුසම්පයුත්තා’ති, හෙතුසම්පයුත්තාචෙ’ව න ච හෙතු.
සත්ත මග්ගඞ්ගා න හෙතු සහෙතුකා. සම්මාදිට්ඨි න වත්තබ්බා න හෙතු සහෙතුකාති’පි න හෙතු අහෙතුකාති’පි.
567. සප්පච්චයා.
සඞ්ඛතා.
අනිදස්සනා.
අප්පටිඝා.
අරූපා.
ලොකුත්තරා.
කෙනචි විඤ්ඤෙය්යා, කෙනචි න විඤ්ඤෙය්යා.
නො ආසවා.
අනාසවා.
ආසවවිප්පයුත්තා.
න වත්තබ්බා ආසවා චෙ’ව සාසවාති’පි සාසවා චෙ’ව නො ච ආසවාති’පි.
න වත්තබ්බා ආසවා චෙ’ව ආසවසම්පයුත්තාති’පි ආසවසම්පයුත්තාචෙ’ව නො ච ආසවාති’පි.
ආසවවිප්පයුත්තා, අනාසවා.
568. නො සංයොජනා -පෙ- නො ගන්ථා -පෙ- නො ඔඝා -පෙ- නො යොගා -පෙ- නො නීවරණා -පෙ- නො පරාමාසා -පෙ-
569. සාරම්මණා.
නො චිත්තා.
චෙතසිකා.
චිත්තසම්පයුත්තා.
චිත්තසංසට්ඨා.
චිත්තසමුට්ඨානා.
චිත්තසහභුනො.
චිත්තානුපරිවත්තිනො.
චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානා.
චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානසහභුනො.
චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානානුපරිවත්තිනො.
බාහිරා.
නො උපාදා.
අනුපාදින්නා.
570. නො උපාදානා -පෙ- නො කිලෙසා -පෙ- න දස්සනෙන පහාතබ්බා.
න භාවනාය පහාතබ්බා.
න දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතුකා.
න භාවනාය පහාතබ්බහෙතුකා.
සම්මාසඞ්කප්පො අවිතක්කො. සත්ත මග්ගඞ්ගා සියා සවිතක්කා, සියා අවිතක්කා.
සම්මාසඞ්කප්පො සවිචාරො. සත්ත මග්ගඞ්ගා සියා සවිචාරා, සියා අවිචාරා.
සම්මාසඞ්කප්පො සප්පීතිකො. සත්ත මග්ගඞ්ගා සියා සප්පීතිකා, සියා අප්පීතිකා.
සම්මාසඞ්කප්පො පීතිසහගතො. සත්ත මග්ගඞ්ගා සියා පීතිසහගතා, සියා න පීතිසහගතා.
සම්මාසඞ්කප්පො සුඛසහගතො. සත්ත මග්ගඞ්ගා සියා සුඛසහගතා, සියා න සුඛසහගතා.
සම්මාසඞ්කප්පො න උපෙක්ඛාසහගතො. සත්ත මග්ගඞ්ගා සියා උපෙක්ඛාසහගතා, සියා න උපෙක්ඛාසහගතා.
න කාමාවචරා.
න රූපාවචරා.
න අරූපාවචරා.
අපරියාපන්නා.
සියා නිය්යානිකා, සියා අනිය්යානිකා.
සියා නියතා, සියා අනියතා.
අනුත්තරා.
අරණාති.
පඤ්හපුච්ඡකං.
මග්ගවිභඞ්ගො නිට්ඨිතො.
12. ඣානවිභඞ්ගො.
571. ඉධ භික්ඛු පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරති ආචාරගොචර සම්පන්නො අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසු ඉන්ද්රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ පුබ්බරත්තා’පර රත්තං ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො සාතච්චං නෙපක්කං බොධිපක්ඛියානං{1} ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො. සො අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොති, ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සම්මිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ සම්පජානකාරී හෙති, සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ සම්පජානකාරී හොති, අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ{2} සායිතෙ සම්පජානකාරී හොති, උච්චාරපස්සාවකම්මෙ සම්පජානකාරී හොති, ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී හොති. සො විවිත්තං සෙනාසනං භජති: අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලං පබ්බතං කන්දරං ගිරිගුහං සුසානං වනපත්ථං අබ්භොකාසං පලාලපුඤ්ජං අප්පසද්දං අප්පනිග්ඝොසං විජනවාතං මනුස්සරාහසෙය්යකං පටිසල්ලානසාරුප්පං. සො අරඤ්ඤගතො වා රුක්ඛමූලගතො වා සුඤ්ඤාගාරගතො වා නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පනිධාය පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා. සො අභිජ්ඣං ලොකෙ පහාය විගතාභිජ්ඣෙන චෙතසා විහරති අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසොධෙති. ව්යාපාදපදොසං පහාය අව්යාපන්නචිත්තො විහරති සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී, ව්යාපාදපදොසා චිත්තං පරිසොධෙති. ථීනමිද්ධං පහාය විගතථිනමිද්ධො විහරති. ආලොකසඤ්ඤී සතො සම්පජානො, ථීනමිද්ධා චිත්තං පරිසොධෙති. උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහාය අනුද්ධතො විහරති අජ්ඣත්තං වූපසන්තචිත්තො, උද්ධච්චකුක්කුච්චා චිත්තං පරිසොධෙති. විචිකිච්ඡං පහාය තිණ්ණවිචිකිච්ඡො විහරති අකථංකථී කුසලෙසු ධම්මෙසු, විචිකිච්ඡාය චිත්තං පරිසොධෙති. සො ඉමෙ පඤ්චනීවරණෙ පහාය චෙතසො උපක්කිලෙසෙ පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙ විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. විතක්ක විචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරති සතො ච සම්පජානො සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙති, යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරීති තං තතියං ඣානං{3} උපසම්පජ්ජ විහරති. සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙ’ව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා{4} පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා අනන්තො ආකාසො’ති ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම අනන්තං විඤ්ඤාණන්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම නත්ථි කිඤ්චීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති.
මාතිකා.
572. ‘ඉධා’ති ඉමිස්සා දිට්ඨියා ඉමිස්සා ඛන්තියා ඉමිස්සා රුචියා ඉමස්මිං ආදායෙ ඉමස්මිං ධම්මෙ ඉමස්මිං විනයෙ ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ඉමස්මිං පාවචනෙ ඉමස්මිං බ්රහ්මචරියෙ ඉමස්මිං සත්ථුසාසනෙ. තෙන වුච්චති ඉධාති.
573. ‘භික්ඛූ’ති සමඤ්ඤාය භික්ඛු, පටිඤ්ඤාය භික්ඛු, භික්ඛතී’ති භික්ඛු, භික්ඛකො’ති භික්ඛු, භික්ඛාචරියං අජ්ඣූපගතො’ති භික්ඛු, භින්නපටධරො’ති භික්ඛු, භින්දති පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ’ති භික්ඛු, භින්නත්තා පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං භික්ඛු, ඔධිසො කිලෙසානං පහානා භික්ඛු, අනොධිසො කිලෙසානං පහානා භික්ඛු, සෙක්ඛො භික්ඛු, අසෙක්ඛො භික්ඛු, නෙවසෙක්ඛො නා සෙක්ඛො භික්ඛු, අග්ගො භික්ඛූ භද්රො භික්ඛු, මණ්ඩො භික්ඛු, සාරො භික්ඛු, සමග්ගෙන සඞ්ඝෙන ඤත්තිචතුත්ථෙන කම්මෙන අකුප්පෙන ඨානාරහෙන උපසම්පන්නො{1} භික්ඛු.
574. ‘පාතිමොක්ඛ’න්ති සීලං පතිට්ඨා ආදි චරණං සඤ්ඤමො සංවරො මුඛං පමුඛං{2} කුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා. සංවරො’ති කායිකො අවීතික්කමො, වාචසිකො අවීතික්කමො, කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො. සංවුතො’ති ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො උපගතො සමුපගතො{3} උපපන්නො සමුපපන්නො{4} සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොති.
575. ‘විහරතී’ති ඉරීයති වත්තති පාලෙති යපෙති යාපෙති චරති විහරති. තෙන වුච්චති විහරතී’ති.
576. ‘ආචාර ගොචර සම්පන්නො’ති අත්ථි ආචාරො, අත්ථි අනාචාරො. තත්ථ කතමො අනාචාරො: කායිකො වීතික්කමො වාචසිකො වීතික්කමො කායිකවාචසිකො වීතික්කමො, අයං වුච්චති අනාචාරො. සබ්බම්පි දුස්සීල්යං අනාචාරො: ඉධෙකච්චො වෙළුදානෙන වා පත්තදානෙන වා පුප්ඵදානෙන වා ඵලදානෙන වා සිනානදානෙන වා දන්තකට්ඨදානෙන වා චාටුකම්යතාය වා මුග්ගසුප්පතාය වා පාරිභට්ටතාය වා ජඞ්ඝපෙසනියෙන වා, අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා බුද්ධපතිකුට්ඨෙන මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙති, අයං වුච්චති අනාචාරො. තත්ථ කතමො ආචාරො: කායිකො අවීතික්කමො වාචසිකො අවීතික්කමො කායිකවාචසිකො අවීතික්කමො, අයං වුච්චති ආචාරො, සබ්බොපි සීලසංවරො ආචාරො. ඉධෙකච්චො න වෙළුදානෙන න පත්තදානෙන න පුප්ඵදානෙන න ඵලදානෙන න සිනානදානෙන න දන්තකට්ඨදානෙන න චාටුකම්යතාය න මුග්ගසුප්පතාය න පාරිභට්ටතාය න ජඞ්ඝපෙසනියෙන{5} න අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන බුද්ධපතිකුට්ඨෙන මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙති, අයං වුච්චති ආචාරො.
‘ගොචරො’ති අත්ථි ගොචරො, අත්ථි අගොචරො. තත්ථ කතමො අගොචරො: ඉධෙකච්චො වෙසියගොචරො වා හොති. විධවාගොචරො වා, ථුල්ලකුමාරීගොචරො වා, පණ්ඩකගොචරො වා, භික්ඛුනීගොචරො වා, පානාගාරගොචරො වා, සංසට්ඨො විහරති රාජූහි රාජමහාමත්තෙහි තිත්ථියෙහි තිත්ථියසාවකෙහි අනනුලොමිකෙන සංසග්ගෙන. යානි වා පන තානි කුලානි අස්සද්ධානි අප්පසන්නානි අනොපානභූතානි අක්කොසක පරිභාසකානි අනත්ථකාමානි අහිතකාමානි අඵාසුකකාමානි අයොගක්ඛෙමකාමානි භික්ඛූනං භික්ඛුනීනං උපාසකානං උපාසිකානං. තථාරූපානි කුලානි සෙවති භජති පයිරුපාසති, අයං වුච්චති අගොචරො.
තත්ථ කතමො ගොචරො: ඉධෙකච්චො න වෙසියගොචරො හොති. න විධවාගොචරො න ථුල්ලකුමාරීගොචරො න පණ්ඩකගොචරො න භික්ඛුනීගොචරො න පානාගාරගොචරො, අසංසට්ඨො විහරති රාජූ හි රාජමහාමත්තෙහි තිත්ථියෙහි තිත්ථියසාවකෙහි අනනුලොමිකෙන සංසග්ගෙන. යානි වා පන තානි කුලානි සද්ධානි පසන්නානි ඔපානභූතානි කාසාවපජ්ජොතානි ඉසිවාතපටිවාතානි අත්ථකාමානි හිතකාමානි ඵාසුකකාමානි යොගක්ඛෙමකාමානි භික්ඛූනං භික්ඛුනීනං උපාසකානං උපාසිකානං. තථා රූපානි කුලානි සෙවති භජති පයිරුපාසති, අයං වුච්චති ගොචරො. ඉති ඉමිනා ච ආචාරෙන ඉමිනා ච ගොචරෙන උපෙතො හොති -පෙ- සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ආචාරගොචර සම්පන්නොති.
577. ‘අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී’ති තත්ථ කතමෙ අණුමත්තා වජ්ජා: යානි තානි වජ්ජානි අප්පමත්තකානි ඔරමත්තකානි ලහුසානි{1} ලහුසම්මතානි{2} සංයමකරණීයානි සංවරකරණීයානි චිත්තුප්පාදකරණීයානි මනසිකාරපටිබද්ධානි, ඉමෙ වුච්චන්ති අණුමත්තා වජ්ජා. ඉති ඉමෙසු අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු වජ්ජදස්සාවී ච හොති භයදස්සාවී ච ආදීනවදස්සාවී ච නිස්සරණදස්සාවී ච. තෙන වුච්චති අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවීති.
578. ‘සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූ’ති තත්ථ කතමා සික්ඛා: චතස්සො සික්ඛා: භික්ඛූනං භික්ඛූසික්ඛා, භික්ඛුනීනං භික්ඛුනීසික්ඛා, උපාසකානං උපාසකසික්ඛා, උපාසිකානං උපාසිකාසික්ඛා. ඉමා වුච්චන්ති සික්ඛායො. ඉති ඉමාසු සික්ඛාසු සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අසෙසං නිස්සෙසං සමාදාය වත්තති. තෙන වුච්චති සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති.
579. ‘ඉන්ද්රියෙසු ගුත්තද්වාරො’ති අත්ථි ඉන්ද්රියෙසු ගුත්තද්වාරතා, අත්ථි අගුත්තද්වාරතා. තත්ථ කතමා ඉන්ද්රියෙසු අගුත්තද්වාරතා: ඉධෙකච්චො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා නිමිත්තග්ගාහී හොති අනුබ්යඤ්ජනග්ගාහී. යත්වාධිකරණමෙනං චක්ඛුන්ද්රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්යුං, තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජති න රක්ඛති චක්ඛුන්ද්රියං, චක්ඛුන්ද්රියෙ න සංවරං ආපජ්ජති. සොතෙන සද්දං සුත්වා -පෙ- ඝානෙන ගන්ධං ඝායිත්වා -පෙ- ජිව්හාය රසං සායිත්වා -පෙ- කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා -පෙ- මනසා ධම්මා විඤ්ඤාය නිමිත්තග්ගාහී හොති අනුබ්යඤ්ජනග්ගාහී. යත්වාධිකරණමෙනං මනින්ද්රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්යුං. තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජති, න රක්ඛති මනින්ද්රියං මනින්ද්රියෙ න සංවරං ආපජ්ජති. යා ඉමෙසං ඡන්නං ඉන්ද්රියානං අගුත්ති අගොපනා අනාරක්ඛා{1} අසංවරො, අයං වුච්චති ඉන්ද්රියෙසු අගුත්තද්වාරතා. තත්ථ කතමා ඉන්ද්රියෙසු ගුත්තද්වාරතා: ඉධෙකච්චො චක්ඛුනා රූපං දිස්වා න නිමිත්තග්ගාහී හොති නානුබ්යඤ්ජනග්ගාහී. යත්වාධිකරණමෙනං චක්ඛුන්ද්රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්යුං. තස්ස සංවරාය පටිපජ්ජති. රක්ඛති චක්ඛුන්ද්රියං චක්ඛුන්ද්රියෙ සංවරං ආපජ්ජති. සොතෙන සද්දං සුත්වා -පෙ- ඝානෙන ගන්ධං ඝායිත්වා -පෙ- ජිව්හාය රසං සායිත්වා කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය න නිමිත්තග්ගාහී හොති. නානුබ්යඤ්ජනග්ගාහී. යත්වාධිකරණමෙනං මනින්ද්රියං සංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්යුං. තස්ස සංවරාය පටිපජ්ජති. රක්ඛති මනින්ද්රියං. මනින්ද්රියෙ සංවරං ආපජ්ජති. යා ඉමෙසං ඡන්නං ඉන්ද්රියානං ගුත්ති ගොපනා ආරක්ඛා{1} සංවරො, අයං වුච්චති ඉන්ද්රියෙසු ගුත්තද්වාරතා. ඉමාය ඉන්ද්රියෙසු ගුත්තද්වාරතාය උපෙතො හොති සමුපෙතො -පෙ- සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති ඉන්ද්රියෙසු ගුත්තද්වාරොති.
580. ‘භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ’ති අත්ථි භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා, අත්ථි අමත්තඤ්ඤුතා. තත්ථ කතමා භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා: ඉධෙකච්චො අප්පටිසඞ්ඛා අයොනිසො ආහාරං ආහාරෙති දවාය මදාය මණ්ඩනාය විභූසනාය{1} යා තත්ථ අසන්තුට්ඨිතා අමත්තඤ්ඤුතා අප්පටිසංඞ්ඛා භොජනෙ, අයං වුච්චති භොජනෙ අමත්තඤ්ඤුතා. තත්ථ කතමා භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා: ඉධෙකච්චො පටිසඞ්ඛා යොනිසො ආහාරං ආහාරෙති නෙව දවාය න මදාය න මණ්ඩනාය න විභූසනාය යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා යාපනාය විහිංසූපරතියා බ්රහ්මචරියානුග්ගහාය ඉති පුරාණඤ්ච වෙදනං පටිහඞ්ඛාමි, නවඤ්ච වෙදනං න උප්පාදෙස්සාමි, යාත්රා ච මෙ භවිස්සති අනවජ්ජතා ච ඵාසුවිහාරො චාති. යා තත්ථ සන්තුට්ඨිතා මත්තඤ්ඤුතා පටිසඞ්ඛා භොජනෙ, අයං වුච්චති භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතා. ඉමාය භොජනෙ මත්තඤ්ඤුතාය උපෙතො හොති -පෙ- සමන්නාගතො. තෙන වුච්චති භොජනෙ මත්තඤ්ඤූති.
581. කථඤ්ච භික්ඛු පුබ්බරත්තාපරරත්තං ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො හොති: ඉධ භික්ඛු දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙති. රත්තියා පඨමං යාමං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙති. රත්තියා මජ්ඣිමං යාමං{1} දක්ඛිණෙන පස්සෙන සීහසෙය්යං කප්පෙති පාදෙ පාදං අච්චාධාය සතො සම්පජානො වුට්ඨානසඤ්ඤං මනසි කරිත්වා. රත්තියා පච්ඡිමං යාමං පච්චුට්ඨාය චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙති. එවං භික්ඛු පුබ්බරත්තාපරරත්තං ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො.
582. ‘සාතච්ච’න්ති යො චෙතසිකො විරියාරම්භො -පෙ- සම්මාවායාමො.
583. ‘නෙපක්ක’න්ති යා පඤ්ඤා පජානනා -පෙ- අමොහො ධම්ම විචයො සම්මාදිට්ඨි.
584. බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො’ති: තත්ථ කතමෙ බොධිපක්ඛියා ධම්මා: සත්තබොජ්ඣඞ්ගා: සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො, ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො විරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො, ඉමෙ වුච්චන්ති බොධිපක්ඛියා ධම්මා. ඉති ඉමෙ{2} බොධිපක්ඛියෙ ධම්මෙ ආසෙවති භාවෙති බහුලීකරොති. තෙන වුච්චති බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො’ති.
585. කථඤ්ච භික්ඛු අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොති, ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සම්මිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සංඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ සම්පජානකාරී හොති, අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ සම්පජානකාරී හොති, උච්චාරපස්සාවකම්මෙ සම්පජානකාරී හොති, ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී හොති: ඉධ භික්ඛුසතො සම්පජානො අභික්කමති, සතො සම්පජානො පටික්කමති, සතො සම්පජානො ආලොකෙති, සතො සම්පජානො විලොකෙති, සතො සම්පජානො සම්මිඤ්ජෙති{3} සතො සම්පජානො පසාරෙති, සතො සම්පජානකාරී හොති සංඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ, සතො සම්පජානකාරී හොති අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ, සතො සම්පජානකාරී හොති උච්චාරපස්සාවකම්මෙ, සතො සම්පජානකාරී හොති ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ.
‘සතො’ති{4} තත්ථ කතමා සති: යා සති අනුස්සති -පෙ- සම්මාසති, අයං වුච්චති සති.
‘සම්පජානො’ති තත්ථ කතමං සම්පජඤ්ඤං: යා පඤ්ඤා පජානනා -පෙ- අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි, ඉදං වුච්චති සම්පජඤ්ඤං. ඉති ඉමාය ච සතියා ඉමිනා ච සම්පජඤ්ඤෙන උපෙතො හොති -පෙ- සමන්නාගතො. එවං භික්ඛු සතො සම්පජානො අභික්කමති සතො සම්පජානො පටික්කමති, සතො සම්පජානො ආලොකෙති. සතො සම්පජානො විලොකෙති, සතො සම්පජානො සම්මිඤ්ජෙති{1} සතො සම්පජානො පසාරෙති, සතො සම්පජානකාරී හොති සංඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ, සතො සම්පජානකාරී හොති අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ, සතො සම්පජානකාරී හොති උච්චාරපස්සාව කම්මෙ, සතො සම්පජානකාරී හොති ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ.
586. ‘විවිත්ත’න්ති සන්තිකෙ චෙ’පි සෙනාසනං හොති. තං ච අනාකිණ්ණං ගහට්ඨෙහි පබ්බජිතෙහි, තෙන තං විවිත්තං. දූරෙ චෙ’පි සෙනාසනං හොති, තං ච අනාකිණ්ණං ගහට්ඨෙහි පබ්බජිතෙහි, තෙන තං විවිත්තං.
587. ‘සෙනාසන’න්ති මඤ්චො’පි සෙනාසනං, පීඨම්පි සෙනාසනං භිසි’පි සෙනාසනං, භිසි’පි සෙනාසනං, බිම්බොහනම්පි සෙනාසනං, විහාරො’පි සෙනාසනං අඩ්ඪයොගො’පි සෙනාසනං, පාසාදො’පි සෙනාසනං, අට්ටො’පි සෙනාසනං, මාලො’පි සෙනාසනං, ලෙනම්පි සෙනාසනං, ගුහා’පි සෙනාසනං, රුක්ඛමූලම්පි සෙනාසනං, වෙළුගුම්බො’පි සෙනාසනං, යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්ති සබ්බමෙතං සෙනාසනං.
588. ‘භජතී’ති{2} ඉමං විවිත්තං සෙනාසනං භජති සම්භජති සෙවති නිසෙවති සංසෙවති, තෙන වුච්චති විවිත්තං සෙනාසනං භජතී’ති.
589. ‘අරඤ්ඤ’න්ති නික්ඛමිත්වා බහිඉන්දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤං.
590. රුක්ඛමූල’න්ති රුක්ඛමූලඤ්ඤෙ’ව රුක්ඛමූලං. පබ්බතොයෙව පබ්බතො. කන්දරායෙව කන්දරා. ගිරිගුහායෙව ගිරිගුහා. සුසානංයෙව සුසානං. අබ්භොකාසොයෙව අබ්භොකාසො. පලාලපුඤ්ජො එව පලාලපුඤ්ජො.
591. ‘වනපත්ථ’න්ති දූරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචනං, ‘වනපත්ථ’න්ති වනසණ්ඩානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචනං, ‘වනපත්ථ’න්ති භිංසනකානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචනං, ‘වනපත්ථ’න්ති සලොමහංසානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචනං, ‘වනපත්ථ’න්ති පරියන්තානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචනං, ‘වනපත්ථ’න්ති න මනුස්සුපචාරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචනං, ‘වනපත්ථ’න්ති දුරභිසම්භවානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචනං.
592. ‘අප්පසද්ද’න්ති සන්තිකෙ චෙ’පි සෙනාසනං හොති තං ච අනාකිණ්ණං ගහට්ඨෙහි පබ්බජිතෙහි, තෙන තං අප්පසද්දං. දූරෙ චෙපි සෙනාසනං හොති තඤ්ච අනාකිණ්ණං ගහට්ඨෙහි පබ්බජිතෙහි, තෙන තං අප්පසද්දං.
593. ‘අප්පනිග්ඝොස’න්ති යදෙව තං අප්පසද්දං තදෙව ත අප්පනිග්ඝොසං, යදෙවතං අප්පනිග්ඝොසං තදෙව තං විජනවාතං, යදෙව තං විජනවාතං තදෙව තං මනුස්සරාහසෙය්යකං, යදෙව තං මනුස්සරාහසෙය්යකං තදෙව තං පටිසල්ලානසාරුප්පං.
594. අරඤ්ඤගතො වා රුක්ඛමූලගතො වා සුඤ්ඤාගාරගතොවා’ති අරඤ්ඤගතො වා හොති රුක්ඛමූලගතො වා සුඤ්ඤාගාරගතො වා.
595. නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා’ති නිසින්නො හොති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා.
596. ‘උජුං කායං පනිධායා’ති උජුකො හොති කායො ඨිතො පණිහිතො.
597. ‘පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’ති තත්ථ කතමා සති: යා සති අනුස්සති -පෙ- සම්මාසති, අයං වුච්චති සති. අයං සති උපට්ඨිතා හොති සූපට්ඨිතා නාසිකග්ගෙ වා මුඛනිමිත්තෙ වා. තෙන වුච්චති ‘පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’ති.
598. ‘අභිජ්ඣං ලොකෙ පහායා’ති තත්ථ කතමා අභිජ්ඣා: යො රාගො සාරාගො -පෙ- චිත්තස්ස සාරාගො, අයං වුච්චති අභිජ්ඣා. තත්ථ කතමො ලොකො: පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ලොකො, අයං වුච්චති ලොකො. අයං අභිජ්ඣා ඉමම්හි ලොකෙ සන්තා හොති සමිතා වූපසන්තා අත්ථඞ්ගතා අබ්භත්ථඞ්ගතා අප්පිතා ව්යප්පිතා සොසිතා විසොසිතා ව්යන්තීකතා, තෙන වුච්චති ‘අභිජ්ඣං ලොකෙ පහායා’ති.
599. ‘විගතාභිජ්ඣෙන චෙතසා’ති තත්ථ කතමං චිත්තං: යං චිත්තං මනො මානසං -පෙ- තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතු, ඉදං වුච්චති චිත්තං. ඉදං චිත්තං විගතාභිජ්ඣං හොති. තෙන වුච්චති ‘විගතාභිජ්ඣෙන චෙතසා’ති.