දසායතනා නීවරණවිප්පයුත්තනීවරණියා; ද්වායතනා සියා නීවරණවිප්පයුත්තනීවරණියා, සියා නීවරණවිප්පයුත්තඅනීවරණියා; සියා න වත්තබ්බා නීවරණවිප්පයුත්තනීවරණියාති’පි නීවරණවිප්පයුත්තඅනීවරණියාති’පි.
250. එකාදසායතනා නො පරාමාසා; ධම්මායතනං සියා පරාමාසො, සියා නො පරාමාසො.
දසායතනා පරාමට්ඨා, ද්වායතනා සියා පරාමට්ඨා, සියා අපරාමට්ඨා;
දසායතනා පරාමාසවිප්පයුත්තා; මනායතනං සියා පරාමාසසම්පයුත්තං, සියා පරාමාසවිප්පයුත්තං; ධම්මායතනං සියා පරාමාසසම්පයුත්තං, සියා පරාමාසවිප්පයුත්තං, සියා න වත්තබ්බං පරාමාසසම්පයුත්තන්තිපි පරාමාසවිප්පයුත්තන්තිපි.
දසායතනා න වත්තබ්බා පරාමාසා චෙව පරාමට්ඨාති, පරාමට්ඨා චෙව නො ච පරාමාසා; මනායතනං න වත්තබ්බං පරාමාසො චෙව පරාමට්ඨන්ති, සියා පරාමට්ඨං චෙව නො ච පරාමාසො; සියා න වත්තබ්බං පරාමට්ඨං චෙව නො ච පරාමාසොති; ධම්මායතනං සියා පරාමාසො චෙව පරාමට්ඨඤ්ච, සියා පරාමට්ඨඤ්චෙව නො ච පරාමාසො, සියා න වත්තබ්බං පරාමාසො චෙව පරාමට්ඨන්තිපි. පරාමට්ඨං චෙව නො ච පරාමාසොතිපි.
දසායතනා පරාමාසවිප්පයුත්තපරාමට්ඨා; ද්වායතනා සියා පරාමාසවිප්පයුත්තපරාමට්ඨා, සියා පරාමාසවිප්පයුත්තඅපරාමට්ඨා; සියා න වත්තබ්බා පරාමාසවිප්පයුත්තපරාමට්ඨාති’පි, පරාමාසවිප්පයුත්තඅපරාමට්ඨාතිපි.
251. දසායතනා අනාරම්මණා; මනායතනං සාරම්මණං, ධම්මායතනං සියා සාරම්මණං, සියා අනාරම්මණං.
මනායතනං චිත්තං, එකාදසායතනා නො චිත්තා.
එකාදසායතනා අචෙතසිකා, ධම්මායතනං සියා චෙතසිකං, සියා අචෙතසිකං.
දසායතනා චිත්තවිප්පයුත්තා; ධම්මායතනං සියා චිත්තසම්පයුත්තං, සියා චිත්තවිප්පයුත්තං; මනායතනං න වත්තබ්බං චිත්තෙන සම්පයුත්තන්තිපි චිත්තෙන විප්පයුත්තන්ති’පි;
දසායතනා චිත්තවිසංසට්ඨා, ධම්මායතනං සියා චිත්තසංසට්ඨං, සියා චිත්තවිසංසට්ඨං, මනායතනං න වත්තබ්බං චිත්තෙන සසට්ඨන්ති’පි චිත්තෙන විසංසට්ඨන්ති’පි.
ඡායතනා නො චිත්තසමුට්ඨානා, ඡායතනා සියා චිත්තසමුට්ඨානා, සියා නො චිත්තසමුට්ඨානා.
එකාදසායතනා නො චිත්තසහභුනො, ධම්මායතනං සියා චිත්තසහභු, සියා නො චිත්තසහභු.
එකාදසායතනා නො චිත්තානුපරිවත්තිනො, ධම්මායතනං සියා චිත්තානුපරිවත්ති, සියා නො චිත්තානුපරිවත්ති.
එකාදසායතනා නො චිත්තසංසංට්ඨසමුට්ඨානා, ධම්මායතනං සියා චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානං, සියා නො චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානං.
එකාදසායතනා නො චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානසහභුනො, ධම්මායතනං සියා චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානසහභූ, සියා නො චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානසහභූ.
එකාදසායතනා නො චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානානුපරිවත්තිනො, ධම්මායතනං සියා චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානානුපරිවත්ති, සියා නො චිත්තසංසට්ඨසමුට්ඨානානුපරිවත්ති.
ඡායතනා අජ්ඣත්තිකා, ඡායතනා බාහිරා.
නවායතනා උපාදා, ද්වායතනා නො උපාදා, ධම්මායතනං සියා උපාදා සියා නො උපාදා.
පඤ්චායතනා උපාදින්නා, සද්දායතනං අනුපාදින්නං, ඡායතනා සියා උපාදින්නා, සියා අනුපාදින්නා.
252. එකාදසායතනා නො උපාදානා, ධම්මායතනං සියා උපාදානං, සියා නො උපාදානං.
දසායතනා උපාදානියා, ද්වායතනා සියා උපාදානියා, සියා අනුපාදානියා.
දසායතනා උපාදානවිප්පයුත්තා, ද්වායතනා සියා උපාදානසම්පයුත්තා, සියා උපාදානවිප්පයුත්තා.
දසායතනා න වත්තබ්බා උපාදානාචෙව උපාදානියාති, උපාදානියා චෙව නො ච උපාදානා, මනායතනං න වත්තබ්බං උපාදානඤ්චෙව උපාදානියන්ති, සියා උපාදානියං චෙව නො ච උපාදානං, සියා න වත්තබ්බං උපාදානියඤ්චෙව නො ච උපාදානන්ති, ධම්මායතනං සියා උපාදානඤ්චෙව උපාදානියඤ්ච, සියා උපාදානියඤ්චෙව නො ච උපාදානං, සියා න වත්තබ්බං උපාදානං චෙව උපාදානියන්ති පි, උපාදානියඤ්චෙව නො ච උපාදානන්ති’පි.
දසායතනා න වත්තබ්බා උපාදානා චෙව උපාදානසම්පයුත්තාති’පි, උපාදානසම්පයුත්තා චෙව නො ච උපාදානාති’පි; මනායතනං න වත්තබ්බං උපාදානඤ්චෙව උපාදානසම්පයුත්තන්ති, සියා උපාදානසම්පයුත්තං චෙව නො ච උපාදානං, සියා න වත්තබ්බං උපාදානසම්පයුත්තඤ්චෙව නො ච උපාදානන්ති; ධම්මායතනං සියා උපාදානඤ්චෙව උපාදානසම්පයුත්තඤ්ච, සියා උපාදානසම්පයුත්තඤ්චෙව නො ච උපාදානං, සියා න වත්තබ්බං උපාදානඤ්චෙව උපාදානසම්පයුත්තන්ති’පි, උපාදානසම්පයුත්තඤ්චෙව නො ච උපාදානන්ති’පි.
දසායතනා උපාදානවිප්පයුත්තඋපාදානියා, ද්වායතනා සියා උපාදානවිප්පයුත්තඋපාදානියා, සියා උපාදානවිප්පයුත්තඅනුපාදානියා, සියා න වත්තබ්බා උපාදානවිප්පයුත්තඋපාදානියාති’පි, උපාදානවිප්පයුත්තඅනුපාදානියාති’පි.
253. එකාදසායතනා නො කිලෙසා, ධම්මායතනං සියා කිලෙසො, සියා නො කිලෙසො.
දසායතනා සංකිලෙසිකා, ද්වායතනා සියා සංකිලෙසිකා, සියා අසංකිලෙසිකා.
දසායතනා අසංකිලිට්ඨා, ද්වායතනා සියා සංකිලිට්ඨා, සියා අසංකිලිට්ඨා;
දසායතනා කිලෙසවිප්පයුත්තා, ද්වායතනා සියා කිලෙසසම්පයුත්තා සියා කිලෙසවිප්පයුත්තා.
දසායතනා න වත්තබ්බා කිලෙසා චෙව සංකිලෙසිකා ති, සංකිලෙසිකා චෙව නො ච කිලෙසා, මනායතනං න වත්තබ්බං කිලෙසො චෙව සංකිලෙසිකන්ති, සියා සංකිලෙසිකඤ්චෙව නො ච කිලෙසො, සියා න වත්තබ්බං සංකිලෙසිකඤ්චෙව නො ච කිලෙසො ති; ධම්මායතනං සියා කිලෙසො චෙව සංකිලෙසිකඤ්ච, සියා සංකිලෙසිකඤ්චෙව නො ච කිලෙසො, සියා න වත්තබ්බං කිලෙසො චෙව සංකිලෙසිකන්ති’පි, සංකිලෙසිකඤ්චෙව නො ච කිලෙසොති’පි.
දසායතනා න වත්තබ්බා කිලෙසා චෙව සංකිලිට්ඨාතිපි, සංකිලිට්ඨා චෙව නො ච කිලෙසාති’පි; මනායතනං න වත්තබ්බං කිලෙසො චෙව සංකිලිට්ඨන්ති, සියා සංකිලිට්ඨං චෙව නො ච කිලෙසො, සියා න වත්තබ්බං සංකිලිට්ඨං චෙව නො ච කිලෙසොති; ධම්මායතනං සියා කිලෙසො චෙව සංකිලිට්ඨං ච, සියා සංකිලිට්ඨං චෙව නො ච කිලෙසො, සියා න වත්තබ්බං කිලෙසො චෙව සංකිලිට්ඨන්ති’පි, සංකිලිට්ඨං චෙව නො ච කිලෙසොති’පි.
දසායතනා න වත්තබ්බා කිලෙසා චෙව කිලෙසසම්පයුත්තාති’පි කිලෙස සම්පයුත්තා චෙව නො ච කිලෙසාතිපි; මනායතනං න වත්තබ්බං කිලෙසො චෙව කිලෙසසම්පයුත්තන්ති; සියා කිලෙසසම්පයුත්තං චෙව නො ච කිලෙසො, සියා න වත්තබ්බං කිලෙසසම්පයුත්තං චෙව නො ච කිලෙසො ති, ධම්මායතනං සියා කිලෙසො චෙව කිලෙසසම්පයුත්තං ච, සියා කිලෙසසම්පයුත්තං චෙව නො ච කිලෙසො, සියා න වත්තබ්බං කිලෙසො චෙව කිලෙසසම්පයුත්තන්ති’පි කිලෙසසම්පයුත්තං චෙව නො ච කිලෙසොති’පි.
දසායතනා කිලෙසවිප්පයුත්තසංකිලෙසිකා, ද්වායතනා සියා කිලෙසවිප්පයුත්තසංකිලෙසිකා, සියා කිලෙසවිප්පයුත්තඅසංකිලෙසිකා, සියා න වත්තබ්බා කිලෙසවිප්පයුත්තසංකිලෙසිකාති’පි කිලෙස විප්පයුත්තඅසංකිලෙසිකාති’පි.
254. දසායතනා න දස්සනෙන පහාතබ්බා, ද්වායතනා සියා දස්සනෙන පහාතබ්බා, සියා න දස්සනෙන පහාතබ්බා.
දසායතනා න භාවනාය පහාතබ්බා, ද්වායතනා සියා භාවනාය පහාතබ්බා, සියා න භාවනාය පහාතබ්බා.
දසායතනා න දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතුකා, ද්වායතනා සියා දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතුකා, සියා න දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතුකා.
දසායතනා න භාවනාය පහාතබ්බහෙතුකා, ද්වායතනා සියා භාවනාය පහාතබ්බහෙතුකා, සියා න භාවනාය පහාතබ්බහෙතුකා.
දසායතනා අවිතක්කා, ද්වායතනා සියා සවිතක්කා, සියා අවිතක්කා.
දසායතනා අවිචාරා, ද්වායතනා සියා සවිචාරා, සියා අවිචාරා.
දසායතනා අප්පීතිකා, ද්වායතනා සියා සප්පීතිකා, සියා අප්පීතිකා.
දසායතනා න පීතිසහගතා, ද්වායතනා සියා පීතිසහගතා, සියා න පීතිසහගතා.
දසායතනා න සුඛසහගතා, ද්වායතනා සියා සුඛසහගතා, සියා න සුඛසහගතා.
දසායතනා න උපෙක්ඛාසහගතා, ද්වායතනා සියා උපෙක්ඛාසහගතා, සියා න උපෙක්ඛාසහගතා.
දසායතනා කාමාවචරා, ද්වායතනා සියා කාමාවචරා, සියා න කාමාවචරා.
දසායතනා න රූපාවචරා, ද්වායතනා සියා රූපාවචරා, සියා න රූපාවචරා.
දසායතනා න අරූපාවචරා, ද්වායතනා සියා අරූපාවචරා, සියා න අරූපාවචරා.
දසායතනා පරියාපන්නා, ද්වායතනා සියා පරියාපන්නා, සියා අපරියාපන්නා.
දසායතනා අනිය්යානිකා, ද්වායතනා සියා නිය්යානිකා, සියා අනිය්යානිකා.
දසායතනා අනියතා, ද්වායතනා සියා නියතා, සියා අනියතා.
දසායතනා සඋත්තරා, ද්වායතනා සියා සඋත්තරා, සියා අනුත්තරා.
දසායතනා අරණා, ද්වායතනා සියා සරණා, සියා අරණා’ති.
පඤ්හපුච්ඡකං.
ආයතනවිභඞ්ගො නිට්ඨිතො.
3. ධාතුවිභඞ්ගො
255. ඡධාතුයො: පඨවීධාතු, අපොධාතු, තෙජොධාතු, වායොධාතු, ආකාසධාතු, විඤ්ඤාණධාතු.
256. තත්ථ කතමා පඨවීධාතු: පඨවීධාතු ද්වයං: අත්ථි අජ්ඣත්තිකා, අත්ථි බාහිරා.
තත්ථ කතමා අජ්ඣත්තිකා පඨවීධාතු: යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං කක්ඛලං ඛරිගතං කක්ඛළත්තං කක්ඛළභාවො අජ්ඣත්තං උපාදින්නං, සෙය්යථීදං: කෙසා ලොමා නඛා දන්තා තචො මංසං නහාරු අට්ඨි අට්ඨිමිඤ්ජා චක්කං හදයං යකනං කිලොමකං පිහකං පප්ඵාසං අන්තං අන්තගුණං උදරියං කරීසං, යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්ථි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං කක්ඛලං ඛරිගතං කක්ඛළත්තං කක්ඛළභාවො අජ්ඣත්තං උපාදින්නං. අයං වුච්චති අජ්ඣත්තිකා පඨවීධාතු.
තත්ථ කතමා බාහිරා පඨවීධාතු: යං බාහිරං කක්ඛලං ඛරිගතං කක්ඛළත්තං කක්ඛළභාවො බහිද්ධා අනුපාදින්නං, සෙය්යථීදං: අයො ලොහං තිපු සීසං සජ්ඣු{1} මුත්තා මණි වෙළුරියො සඞ්ඛො සිලා පවාළං රජතං ජාතරූපං ලොහිතඞ්කො මසාරගල්ලං තිණං කට්ඨං සක්ඛරං කඨලං භූමි පාසාණො පබ්බතො යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්ථි බාහිරං කක්ඛලං ඛරිගතං කක්ඛළත්තං කක්ඛළභාවො බහිද්ධා අනුපාදින්නං. අයං වුච්චති බාහිරා පඨවීධාතු.
යා ච අජ්ඣත්තිකා පඨවීධාතු යා ච බාහිරා පඨවීධාතු තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා අයං වුච්චති පඨවීධාතු.
257. තත්ථ කතමා අපොධාතු: ආපොධාතු ද්වයං: අත්ථි අජ්ඣත්තිකා, අත්ථි බාහිරා.
තත්ථ කතමා අජ්ඣත්තිකා ආපොධාතු: යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං ආපො ආපොගතං ස්නෙහො ස්නෙහගතං බන්ධනත්තං රූපස්ස අජ්ඣත්තං උපාදින්නං, සෙය්යථීදං: පිත්තං සෙම්හං පුබ්බො ලොහිතං සෙදො මෙදො අස්සු වසා ඛෙළො සිඞ්ඝානිකා ලසිකා මුත්තං, යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්ථි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං අපො අපොගතං ස්නෙහො ස්නෙහගතං බන්ධනත්තං රූපස්ස අජ්ඣත්තං උපාදින්නං. අයං වුච්චති අජ්ඣත්තිකා ආපොධාතු.
තත්ථ කතමා බාහිරා ආපොධාතු: යං බාහිරං ආපො අපොගතං සිනෙහො සිනෙහගතං බන්ධනත්තං රූපස්ස බහිද්ධා අනුපාදින්නං, සෙය්යථීදං: මූලරසො ඛන්ධරසො තචරසො පත්තරසො පුප්ඵරසො ඵලරසො, ඛීරං දධි සප්පි නවනීතං තෙලං මධු ඵාණිතං භුම්මානි වා උදකානි අන්තළික්ඛානි වා, යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්ථි බාහිරං අපො ආපොගතං සිනෙහො සිනෙහගතං බන්ධනත්තං රූපස්ස බහිද්ධා අනුපාදින්නං. අයං වුච්චති බාහිරා ආපොධාතු.
යා ච අජ්ඣත්තිකා ආපොධාතු යා ච බාහිරා ආපොධාතු තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසංඛිපිත්වා, අයං වුච්චති ආපොධාතු.
258. තත්ථ කතමා තෙජොධාතු: තෙජොධාතු ද්වයං: අත්ථි අජ්ඣත්තිකා, අත්ථි බාහිරා.
තත්ථ කතමා අජ්ඣත්තිකා තෙජොධාතු: යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං තෙජො තෙජොගතං උස්මා උස්මාගතං උසුමං උසුමගතං අජ්ඣත්තං උපාදින්නං, සෙය්යථීදං: යෙන ච සන්තප්පති යෙන ච ජීරීයති, යෙන ච පරිඩය්හති, යෙන ච අසිතපීතඛායිතසායිතං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡති, යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්ථි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං තෙජො තෙජොගතං උස්මා උස්මාගතං උසුමං උසුමගතං අජ්ඣත්තං උපාදින්නං, අයං වුච්චති අජ්ඣත්තිකා තෙජොධාතු.
තත්ථ කතමා බාහිරා තෙජො ධාතු: යං බාහිරං තෙජො තෙජොගතං උස්මා උස්මාගතං උසුමං උසුමගතං බහිද්ධා අනුපාදින්නං, සෙය්යථීදං: කට්ඨග්ගි සකලිකග්ගි{1} තිණග්ගි ගොමයග්ගි ථුසග්ගි සඞ්කාරග්ගි ඉන්දග්ගි අග්ගිසන්තාපො සුරියසන්තාපො කට්ඨසන්නිචයසන්තාපො තිණසන්තිචයසන්තාපො ධඤ්ඤසන්නිචයසන්තාපො භණ්ඩසන්නිචයසන්තාපො, යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්ථි බාහිරං තෙජො තෙජොගතං උස්මා උස්මාගතං උසුමා උසුමගතං බහිද්ධා අනුපාදින්නං. අයං වුච්චති බාහිරා තෙජොධාතු.
යා ච අජ්ඣත්තිකා තෙජොධාතු යා ච බාහිරා තෙජොධාතු තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසංඛිපිත්වා අයං වුච්චති තෙජොධාතු.
259. තත්ථ කතමා වායොධාතු: වායොධාතු ද්වයං: අත්ථි අජ්ඣත්තිකා, අත්ථි බාහිරා,
තත්ථ කතමා අජ්ඣත්තිකා වායොධාතු: යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං වායො වායොගතං ථම්භිතත්තං රූපස්ස අජ්ඣත්තං උපාදින්නං, සෙය්යථීදං: උද්ධඞ්ගමා වාතා, අධොගමා වාතා, කුච්ඡිසයා වාතා කොට්ඨසයා{2} වාතා අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො වාතා, සත්ථක වාතා, ඛුරක වාතා උප්පලක වාතා, අස්සාසො, පස්සාසො, ඉති වා යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්ථි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං වායො වායොගතං ථම්භිතත්තං රූපස්ස අජ්ඣත්තං උපාදින්නං. අයං වුච්චති අජ්ඣත්තිකා වායොධාතු.
තත්ථ කතමා බාහිරා වායොධාතු: යං බාහිරං වායො වායොගතං ථම්භිතත්තං රූපස්ස බහිද්ධා අනුපාදින්නං, සෙය්යථීදං: පුරත්ථිමා වාතා, පච්ඡිමා වාතා, උත්තරා වාතා, දක්ඛිණා වාතා, සරජා වාතා, අරජා වාතා, සීතා වාතා, උණ්හා වාතා, පරිත්තා වාතා, අධිමත්තා වාතා, කාළවාතා, වෙරම්බවාතා{3} පක්ඛවාතා සුපණ්ණවාතා තාලවණටවාතා විධූපනවාතා, යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්ථි බාහිරං වායො වායොගතං ථම්භිතත්තං රූපස්ස බහිද්ධා අනුපාදින්නං, අයං වුච්චති බාහිරා වායො ධාතු.
යා ච අජ්ඣත්තිකා වායොධාතු යා ච බාහිරා වායොධාතු තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසංඛිපිත්වා අයං වුච්චති වායොධාතු.{*}
260. තත්ථ කතමා ආකාසධාතු: ආකාසධාතු ද්වයං: අත්ථි අජ්ඣත්තිකා, අත්ථි බාහිරා,
තත්ථ කතමා අජ්ඣත්තිකා ආකාසධාතු: යං අජ්ඣත්තං පච්චත්තං ආකාසො ආකාසගතං අඝං අඝගතං විවරො විවරගතං, අසම්ඵුට්ඨං මංසලොහිතෙහි අජ්ඣත්තං උපාදින්නං, සෙය්යථීදං: කණ්ණච්ඡිද්දං නාසච්ඡිද්දං මුඛද්වාරං යෙන ච අසිතපීතඛායිතසායිතං අජ්ඣොහරතී, යත්ථ ච අසිතපීතඛායිතසායිතං සන්තිට්ඨති, යෙන ච අසිතපීතඛායිතසායිතං අධොභාගං නික්ඛමති, යං වා පනඤ්ඤම්පි අත්ථි අජ්ඣත්තං පච්චත්තං. ආකාසො ආකාසගතං අඝං අඝගතං විවරො විවරගතං අසම්ඵුට්ඨං මංසලොහිතෙහි අජ්ඣත්තං උපාදින්නං, අයං වුච්චති අජ්ඣත්තිකා ආකාසධාතු.
තත්ථ කතමා බාහිරා ආකාසධාතු: යං බාහිරං ආකාසො ආකාසගතං අඝං අඝගතං විවරො විවරගතං අසම්ඵුට්ඨං චතූහි මහාභූතෙහි බහිද්ධා අනුපාදින්නං, අයං වුච්චති බාහිරා ආකාසධාතු.
යා ච අජ්ඣත්තිකා ආකාසධාතු යා ච බාහිරා ආකාසධාතු තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසඞ්ඛිපිත්වා, අයං වුච්චති ආකාසධාතු.
261. තත්ථ කතමා විඤ්ඤාණධාතු, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු, සොතවිඤ්ඤාණධාතු, ඝානවිඤ්ඤාණධාතු, ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු, කායවිඤ්ඤාණධාතු, මනොවිඤ්ඤාණධාතු, අයං වුච්චති විඤ්ඤාණධාතු.
ඉමා ඡධාතුයො.
262. අපරාපි ඡ ධාතුයො: සුඛධාතු, දුක්ඛධාතු, සොමනස්සධාතු, දොමනස්සධාතු, උපෙක්ඛාධාතු, අවිජ්ජාධාතු.
තත්ථ කතමා සුඛධාතු: යං කායිකං සාතං කායිකං සුඛං කායසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං කායසම්ඵස්සජා සාතා සුඛා වෙදනා, අයං වුච්චති සුඛධාතු.
තත්ථ කතමා දුක්ඛධාතු: යං කායිකං අසාතං කායිකං දුක්ඛං කායසම්ඵස්සජං අසාතං දුක්ඛං වෙදයිතං කායසම්ඵස්සජා අසාතා දුක්ඛා වෙදනා, අයං වුච්චති දුක්ඛධාතු.
තත්ථ කතමා සොමනස්සධාතු: යං චෙතසිකං සාතං චෙතසිකං සුඛං චෙතො සම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං චෙතො සම්ඵස්සජා සාතා සුඛා වෙදනා, අයං වුච්චති සොමනස්සධාතු.
තත්ථ කතමා දොමනස්සධාතු: යං චෙතසිකං අසාතං චෙතසිකං දුක්ඛං චෙතොසම්ඵස්සජං අසාතං දුක්ඛං වෙදයිතං චෙතොසම්ඵස්සජා අසාතා දුක්ඛා වෙදනා, අයං වුච්චති දොමනස්සධාතු.
තත්ථ කතමා උපෙක්ඛාධාතු: යං චෙතසිකං නෙව සාතං නාසාතං චෙතොසම්ඵස්සජං අදුක්ඛමසුඛං වෙදයිතං චෙතො සම්ඵස්සජා අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා, අයං වුච්චති උපෙක්ඛාධාතු.
තත්ථ කතමා අවිජ්ජාධාතු: යං අඤ්ඤාණං අදස්සනං අනභිසමයො අනනුබොධො අසම්බොධො අප්පටිවෙධො අසඞ්ගාහනා අපරියොගාහනා අසමපෙක්ඛනා අපච්චවෙක්ඛනා අපච්චක්ඛකම්මං දුම්මෙජ්ඣං බාල්යං අසම්පජඤ්ඤං මොහො පමොහො සම්මොහො අවිජ්ජා අවිජ්ජොඝො අවිජ්ජායොගො අවිජ්ජානුසයො අවිජ්ජාපරියුට්ඨානං අවිජ්ජාලඞ්ගි මොහො අකුසලමූලං, අයං වුච්චති අවිජ්ජාධාතු.
ඉමා ඡ ධාතුයො.
263. අපරාපි ඡධාතුයො: කාමධාතු, ව්යාපාදධාතු, විහිංසාධාතු, නෙක්ඛම්මධාතු, අව්යාපාදධාතු, අවිහිංසාධාතු.
තත්ථ කතමා කාමධාතු: කාමපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො සංකප්පො අප්පනා ව්යප්පනා චෙතසො අභිනිරොපනා මිච්ඡාසංකප්පො, අයං වුච්චති කාමධාතු, හෙට්ඨතො අවීචීනිරයං පරියන්තං කත්වා උපරිතො පරනිම්මිතවසවත්ති දෙවෙ අන්තො කරිත්වා යං එතස්මිං අන්තරෙ එත්ථාවචරා එත්ථ පරියාපන්නා ඛන්ධධාතුආයතනා රූපා වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං, අයං වුච්චති කාමධාතු.
තත්ථ කතමා ව්යාපාද ධාතු: ව්යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො -පෙ- මිච්ඡාසංකප්පො, අයං වුච්චති ව්යාපාදධාතු. දසසු වා ආඝාතවත්ථුසු චිත්තස්ස ආඝාතො පටිඝාතො පටිඝං පටිවිරොධො කොපො පකොපො සම්පකොපො දොසො පදොසො සම්පදොසො චිත්තස්ස ව්යාපත්ති මනොපදොසො කොධො කුජ්ඣනා කුජ්ඣිතත්තං දොසො දුස්සනා දුස්සිතත්තං ව්යාපත්ති ව්යාපජ්ජනා ව්යාපජ්ජිතත්තං විරොධො පටිවිරොධො චණ්ඩික්කං අසුරොපො අනත්තමනතා චිත්තස්ස, අයං වුච්චති ව්යාපාදධාතු.
තත්ථ කතමා විහිංසා ධාතු: විහිංසා පටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො -පෙ- මිච්ඡාසංකප්පො, අයං වුච්චති විහිංසාධාතු. ඉධෙකච්චො පාණිනා වා ලෙඩ්ඩුනා වා දණ්ඩෙන වා සත්ථෙන වා රජ්ජුයා වා අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන වා සත්තෙ විහෙඨෙති, යා එවරූපා හෙඨනා විහෙඨනා හිංසනා විහිංසනා රොසනා විරොසනා පරූපඝතො, අයං වුච්චති විහිංසාධාතු.
තත්ථ කතමා නෙක්ඛම්මධාතු: නෙක්ඛම්මපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො -පෙ- සම්මාසංකප්පො, අයං වුච්චති නෙක්ඛම්මධාතු. සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්මධාතු.
තත්ථ කතමා අව්යාපාදධාතු: අව්යාපාදපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො -පෙ- සම්මාසංකප්පො, අයං වුච්චති අව්යාපාදධාතු. යා සත්තෙසු මෙත්ති මෙත්තායනා මෙත්තායිතත්තං මෙත්තා චෙතොවිමුත්ති, අයං වුච්චති අව්යාපාදධාතු.
තත්ථ කතමා අවිහිංසාධාතු: අවිහිංසාපටිසංයුත්තො තක්කො විතක්කො සංකප්පො අප්පනා ව්යප්පනා චෙතසො අභිනිරොපනා සම්මාසංකප්පො අයං වුච්චති අවිහිංසාධාතු. යා සත්තෙසු කරුණා කරුණායනා කරුණායිතත්තං කරුණාචෙතොවිමුත්ති, අයං වුච්චති අවිහිංසාධාතු.
ඉමා ඡ ධාතුයො.
ඉති ඉමානි තීණි ඡක්කානි, තදෙකජ්ඣං අභිසඤ්ඤූහිත්වා අභිසංඛිපිත්වා අට්ඨාරස ධාතුයො හොන්ති.
සුත්තන්තභාජනියං.
264. අට්ඨාරස ධාතුයො: චක්ඛුධාතු, රූපධාතු, චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු, සොතධාතු, සද්දධාතු, සොතවිඤ්ඤාණධාතු, ඝානධාතු, ගන්ධධාතු, ඝානවිඤ්ඤාණධාතු, ජිව්හාධාතු, රසධාතු, ජිව්හාවිඤ්ඤාණධාතු, කායධාතු, ඵොට්ඨබ්බධාතු, කායවිඤ්ඤාණධාතු, මනොධාතු, ධම්මධාතු, මනොවිඤ්ඤාණධාතු.
තත්ථ කතමා චක්ඛුධාතු: යං චක්ඛුං චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය පසාදො -පෙ- සුඤ්ඤො ගාමො’පෙසො. අයං වුච්චති චක්ඛුධාතු.
තත්ථ කතමා රූපධාතු: යං රූපං චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය වණ්ණනිභා -පෙ- රූපධාතුපෙසා, අයං වුච්චති රූපධාතු.
තත්ථ කතමා චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු: චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො මනායතනං මනින්ද්රියං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජා චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු. අයං වුච්චති චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු.