ayaṁ vuccati māyā.
Yassa puggalassa ayaṁ māyā pahīnā—
ayaṁ vuccati puggalo “amāyāvī”.
Katamo ca puggalo hirimā?
Tattha katamā hirī?
Yaṁ hirīyati hiriyitabbena hirīyati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—
ayaṁ vuccati hirī.
Imāya hiriyā samannāgato puggalo “hirimā”.
Katamo ca puggalo ottappī?
Tattha katamaṁ ottappaṁ?
Yaṁ ottappati ottappitabbena ottappati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—
idaṁ vuccati ottappaṁ.
Iminā ottappena samannāgato puggalo “ottappī”.
Katamo ca puggalo suvaco?
Tattha katamā sovacassatā?
Sahadhammike vuccamāne sovacassāyaṁ sovacassiyaṁ sovacassatā avippaṭikulaggāhitā avipaccanīkasātatā sādariyaṁ sādariyatā sagāravatā sappatissavatā—
ayaṁ vuccati sovacassatā.
Imāya sovacassatāya samannāgato puggalo “suvaco”.
Katamo ca puggalo kalyāṇamitto?
Tattha katamā kalyāṇamittatā?
Ye te puggalā saddhā sīlavanto bahussutā cāgavanto paññavanto, yā tesaṁ sevanā nisevanā saṁsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti sampavaṅkatā—
ayaṁ vuccati kalyāṇamittatā.
Imāya kalyāṇamittatāya samannāgato puggalo “kalyāṇamitto”.
Katamo ca puggalo indriyesu guttadvāro?
Tattha katamā indriyesu guttadvāratā?
Idhekacco puggalo cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī;
yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṁ cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati.
Sotena saddaṁ sutvā …pe…
ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe…
jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe…
kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe…
manasā dhammaṁ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī;
yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṁ, manindriye saṁvaraṁ āpajjati.
Yā imesaṁ channaṁ indriyānaṁ gutti gopanā ārakkho saṁvaro—
ayaṁ vuccati indriyesu guttadvāratā.
Imāya indriyesu guttadvāratāya samannāgato puggalo “indriyesu guttadvāro”.
Katamo ca puggalo bhojane mattaññū?
Tattha katamā bhojane mattaññutā?
Idhekacco puggalo paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti—
“neva davāya, na madāya, na maṇḍanāya, na vibhūsanāya;
yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṁsūparatiyā brahmacariyānuggahāya.
Iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṁ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā”ti.
Yā tattha santuṭṭhitā mattaññutā paṭisaṅkhā bhojane—
ayaṁ vuccati bhojane mattaññutā.
Imāya bhojane mattaññutāya samannāgato puggalo “bhojane mattaññū”.
Katamo ca puggalo upaṭṭhitassati?
Tattha katamā sati?
Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati—
ayaṁ vuccati sati.
Imāya satiyā samannāgato puggalo “upaṭṭhitassati”.
Katamo ca puggalo sampajāno?
Tattha katamaṁ sampajaññaṁ?
Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—
idaṁ vuccati sampajaññaṁ.
Iminā sampajaññena samannāgato puggalo “sampajāno”.
Katamo ca puggalo sīlasampanno?
Tattha katamā sīlasampadā?
Kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo kāyikavācasiko avītikkamo—
ayaṁ vuccati sīlasampadā.
Sabbopi sīlasaṁvaro sīlasampadā.
Imāya sīlasampadāya samannāgato puggalo “sīlasampanno”.
Katamo ca puggalo diṭṭhisampanno?
Tattha katamā diṭṭhisampadā?
“Atthi dinnaṁ, atthi yiṭṭhaṁ, atthi hutaṁ, atthi sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalaṁ vipāko, atthi ayaṁ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedentī”ti.
Yā evarūpā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi—
ayaṁ vuccati diṭṭhisampadā.
Sabbāpi sammādiṭṭhi diṭṭhisampadā.
Imāya diṭṭhisampadāya samannāgato puggalo “diṭṭhisampanno”.
Katame dve puggalā dullabhā lokasmiṁ?
Yo ca pubbakārī, yo ca kataññū katavedī—
ime dve puggalā dullabhā lokasmiṁ.
Katame dve puggalā duttappayā?
Yo ca laddhaṁ laddhaṁ nikkhipati, yo ca laddhaṁ laddhaṁ vissajjeti—
ime dve puggalā “duttappayā”.
Katame dve puggalā sutappayā?
Yo ca laddhaṁ laddhaṁ na nikkhipati, yo ca laddhaṁ laddhaṁ na vissajjeti—
ime dve puggalā “sutappayā”.
Katamesaṁ dvinnaṁ puggalānaṁ āsavā vaḍḍhanti?
Yo ca na kukkuccāyitabbaṁ kukkuccāyati, yo ca kukkuccāyitabbaṁ na kukkuccāyati—
imesaṁ dvinnaṁ puggalānaṁ āsavā vaḍḍhanti.
Katamesaṁ dvinnaṁ puggalānaṁ āsavā na vaḍḍhanti?
Yo ca na kukkuccāyitabbaṁ na kukkuccāyati, yo ca kukkuccāyitabbaṁ kukkuccāyati—
imesaṁ dvinnaṁ puggalānaṁ āsavā na vaḍḍhanti.
Katamo ca puggalo hīnādhimutto?
Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo, so aññaṁ dussīlaṁ pāpadhammaṁ sevati bhajati payirupāsati—
ayaṁ vuccati puggalo “hīnādhimutto”.
Katamo ca puggalo paṇītādhimutto?
Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo, so aññaṁ sīlavantaṁ kalyāṇadhammaṁ sevati bhajati payirupāsati—
ayaṁ vuccati puggalo “paṇītādhimutto”.
Katamo ca puggalo titto?
Paccekasambuddhā ye ca tathāgatassa sāvakā arahanto tittā.
Sammāsambuddho titto ca tappetā ca.
Dukaniddeso.
Puggalapaññatti
Niddesa
3. Tikapuggalapaññatti
Katamo ca puggalo nirāso?
Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto.
So suṇāti—
“itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī”ti.