Puggalapaññatti

Katamo ca puggalo asaṅkhāraparinibbāyī?

Idhekacco puggalo pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.

So asaṅkhārena ariyamaggaṁ sañjaneti upariṭṭhimānaṁ saṁyojanānaṁ pahānāya—

ayaṁ vuccati puggalo “asaṅkhāraparinibbāyī”.

Katamo ca puggalo sasaṅkhāraparinibbāyī?

Idhekacco puggalo pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.

So sasaṅkhārena ariyamaggaṁ sañjaneti upariṭṭhimānaṁ saṁyojanānaṁ pahānāya—

ayaṁ vuccati puggalo “sasaṅkhāraparinibbāyī”.

Katamo ca puggalo uddhaṁsoto akaniṭṭhagāmī?

Idhekacco puggalo pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā.

So avihā cuto atappaṁ gacchati, atappā cuto sudassaṁ gacchati, sudassā cuto sudassiṁ gacchati, sudassiyā cuto akaniṭṭhaṁ gacchati;

akaniṭṭhe ariyamaggaṁ sañjaneti upariṭṭhimānaṁ saṁyojanānaṁ pahānāya—

ayaṁ vuccati puggalo “uddhaṁsoto akaniṭṭhagāmī”.

Katamo ca puggalo sotāpanno sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno?

Tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ pahānāya paṭipanno puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno.

Yassa puggalassa tīṇi saṁyojanāni pahīnāni—

ayaṁ vuccati puggalo “sotāpanno”.

Kāmarāgabyāpādānaṁ tanubhāvāya paṭipanno puggalo sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno.

Yassa puggalassa kāmarāgabyāpādā tanubhūtā—

ayaṁ vuccati puggalo “sakadāgāmī”.

Kāmarāgabyāpādānaṁ anavasesappahānāya paṭipanno puggalo anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno.

Yassa puggalassa kāmarāgabyāpādā anavasesā pahīnā—

ayaṁ vuccati puggalo “anāgāmī”.

Rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāya anavasesappahānāya paṭipanno puggalo arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno.

Yassa puggalassa rūparāgo arūparāgo māno uddhaccaṁ avijjā anavasesā pahīnā—

ayaṁ vuccati puggalo “arahā”.

Ekakaniddeso.

Puggalapaññatti

Niddesa

2. Dukapuggalapaññatti

Katamo ca puggalo kodhano?

Tattha katamo kodho?

Yo kodho kujjhanā kujjhitattaṁ doso dussanā dussitattaṁ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṁ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṁ asuropo anattamanatā cittassa—

ayaṁ vuccati kodho.

Yassa puggalassa ayaṁ kodho appahīno—

ayaṁ vuccati puggalo “kodhano”.

Katamo ca puggalo upanāhī?

Tattha katamo upanāho?

Pubbakālaṁ kodho aparakālaṁ upanāho.

Yo evarūpo upanāho upanayhanā upanayhitattaṁ aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā anusaṁsandanā anuppabandhanā daḷhīkammaṁ kodhassa—

ayaṁ vuccati upanāho.

Yassa puggalassa ayaṁ upanāho appahīno—

ayaṁ vuccati puggalo “upanāhī”.

Katamo ca puggalo makkhī?

Tattha katamo makkho?

Yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṁ niṭṭhuriyaṁ niṭṭhuriyakammaṁ—

ayaṁ vuccati makkho.

Yassa puggalassa ayaṁ makkho appahīno—

ayaṁ vuccati puggalo “makkhī”.

Katamo ca puggalo paḷāsī?

Tattha katamo paḷāso?

Yo paḷāso paḷāsāyanā paḷāsāyitattaṁ paḷāsāhāro vivādaṭṭhānaṁ yugaggāho appaṭinissaggo—

ayaṁ vuccati paḷāso.

Yassa puggalassa ayaṁ paḷāso appahīno—

ayaṁ vuccati puggalo “paḷāsī”.

Katamo ca puggalo issukī?

Tattha katamā issā?

Yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā issāyitattaṁ usūyā usūyanā usūyitattaṁ—

ayaṁ vuccati issā.

Yassa puggalassa ayaṁ issā appahīnā—

ayaṁ vuccati puggalo “issukī”.

Katamo ca puggalo maccharī?

Tattha katamaṁ macchariyaṁ?

Pañca macchariyāni—

āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ.

Yaṁ evarūpaṁ maccheraṁ maccharāyanā maccharāyitattaṁ vevicchaṁ kadariyaṁ kaṭukañcukatā aggahitattaṁ cittassa—

idaṁ vuccati macchariyaṁ.

Yassa puggalassa idaṁ macchariyaṁ appahīnaṁ—

ayaṁ vuccati puggalo “maccharī”.

Katamo ca puggalo saṭho?

Tattha katamaṁ sāṭheyyaṁ?

Idhekacco saṭho hoti parisaṭho.

Yaṁ tattha saṭhaṁ saṭhatā sāṭheyyaṁ kakkaratā kakkariyaṁ parikkhattatā pārikkhattiyaṁ—

idaṁ vuccati sāṭheyyaṁ.

Yassa puggalassa idaṁ sāṭheyyaṁ appahīnaṁ—

ayaṁ vuccati puggalo “saṭho”.

Katamo ca puggalo māyāvī?

Tattha katamā māyā?

Idhekacco kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṁ icchaṁ paṇidahati—

“mā maṁ jaññā”ti icchati, “mā maṁ jaññā”ti saṅkappati “mā maṁ jaññā”ti vācaṁ bhāsati, “mā maṁ jaññā”ti kāyena parakkamati.

Yā evarūpā māyā māyāvitā accāsarā vañcanā nikati vikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paṭicchādanā anuttānīkammaṁ anāvikammaṁ vocchādanā pāpakiriyā—

ayaṁ vuccati māyā.

Yassa puggalassa ayaṁ māyā appahīnā—

ayaṁ vuccati puggalo “māyāvī”.

Katamo ca puggalo ahiriko?

Tattha katamaṁ ahirikaṁ?

Yaṁ na hirīyati hiriyitabbena na hirīyati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—

idaṁ vuccati ahirikaṁ.

Iminā ahirikena samannāgato puggalo “ahiriko”.

Katamo ca puggalo anottappī?

Tattha katamaṁ anottappaṁ?

Yaṁ na ottappati ottappitabbena na ottappati pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—

idaṁ vuccati anottappaṁ.

Iminā anottappena samannāgato puggalo “anottappī”.

Katamo ca puggalo dubbaco?

Tattha katamā dovacassatā?

Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṁ dovacassiyaṁ dovacassatā vippaṭikulaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṁ anādariyatā agāravatā appatissavatā—

ayaṁ vuccati dovacassatā.

Imāya dovacassatāya samannāgato puggalo “dubbaco”.

Katamo ca puggalo pāpamitto?