යං තස්මිං සමයෙ හිරීයති හිරීයිතබ්බෙන හිරීයති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා - ඉදං තස්මිං සමයෙ හිරිබලං හොති.
102. කතමං තස්මිං සමයෙ ඔත්තප්පබලං හොති?
යං තස්මිං සමයෙ ඔත්තප්පති ඔත්තප්පිතබ්බෙන, ඔත්තප්පති පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා - ඉදං තස්මිං සමයෙ ඔත්තප්පබලං හොති.
ඉමානි තස්මිං සමයෙ සත්තබලානි හොන්ති.
103. කතමෙ තස්මිං සමයෙ තයො හෙතු හොන්ති?
අලොභො අදොසො අමොහො.
104. කතමො තස්මිං සමයෙ අලොභො හොති?
යො තස්මිං සමයෙ අලොභො අලුබ්භනා අලුබ්භිතත්තං අසාරාගො අසාරජ්ජනා අසාරජ්ජිතත්තං අනභිජ්ඣා අලොභො කුසලමූලං - අයං තස්මිං සමයෙ අලොභො හොති.
105. කතමො තස්මිං සමයෙ අදොසො හොති?
යො තස්මිං සමයෙ අදොසො අදුස්සනා අදුස්සිතත්තං අව්යාපාදො අව්යාපජ්ඣො{1} අදොසො කුසලමූලං - අයං තස්මිං සමයෙ අදොසො හොති.
106. කතමො තස්මිං සමයෙ අමොහො හොති?
යා තස්මිං සමයෙ පඤ්ඤා පජානනා -පෙ- අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි - අයං තස්මිං සමයෙ අමොහො හොති.
ඉමෙ තස්මිං සමයෙ තයො හෙතු හොන්ති.
107. කතමො තස්මිං සමයෙ එකො ඵස්සො හොති?
යො තස්මිං සමයෙ ඵස්සො ඵුසනා සම්ඵුසනා සම්ඵුසිතත්තං - අයං තස්මිං සමයෙ එකො ඵස්සො හොති.
108. කතමා තස්මිං සමයෙ එකා වෙදනා හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චෙතසිකං සාතං චෙතසිකං සුඛං චෙතොසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං චෙතොසම්ඵස්සජා සාතා සුඛා වෙදනා - අයං තස්මිං සමයෙ එකා වෙදනා හොති.
109. කතමා තස්මිං සමයෙ එකා සඤ්ඤා හොති?
යා තස්මිං සමයෙ සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං - අයං තස්මිං සමයෙ එකා සඤ්ඤා හොති.
110. කතමා තස්මිං සමයෙ එකා චෙතනා හොති?
යා තස්මිං සමයෙ චෙතනා සඤ්චෙතනා චෙතයිතත්තං - අයං තස්මිං සමයෙ එකා චෙතනා හොති.
111. කතමං තස්මිං සමයෙ එකං චිත්තං හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො මනායතනං මනින්ද්රියං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු - ඉදං තස්මිං සමයෙ එකං චිත්තං හොති.
112. කතමො තස්මිං සමයෙ එකො වෙදනාක්ඛන්ධො හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චෙතසිකං සාතං චෙතසිකං සුඛං චෙතොසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං චෙතොසම්ඵස්සජා සාතා සුඛා වෙදනා - අයං තස්මිං සමයෙ එකො වෙදනාක්ඛන්ධො හොති.
113. කතමො තස්මිං සමයෙ එකො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො හොති?
යා තස්මිං සමයෙ සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං - අයං තස්මිං සමයෙ එකො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො හොති.
114. කතමො තස්මිං සමයෙ එකො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොති?
ඵස්සො චෙතනා විතක්කො විචාරො පීති චිත්තස්සෙ’කග්ගතා සද්ධින්ද්රියං විරියින්ද්රියං සතින්ද්රියං සමාධින්ද්රියං පඤ්ඤින්ද්රියං ජීවිතින්ද්රියං සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි සද්ධාබලං විරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං හිරිබලං ඔත්තප්පබලං අලොභො අදොසො අමොහො අනභිජ්ඣා අව්යාපාදො සම්මාදිට්ඨි හිරි ඔත්තප්පං කායපස්සද්ධි චිත්තපස්සද්ධි කායලහුතා චිත්තලහුතා කායමුදුතා චිත්තමුදුතා කායකම්මඤ්ඤතා චිත්තකම්මඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා චිත්තපාගුඤ්ඤතා කායුජ්ජුකතා චිත්තුජ්ජුකතා සතිසම්පජඤ්ඤං සමථො විපස්සනා පග්ගාහො අවික්ඛෙපො, යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤෙපි අත්ථි පටිච්චසමුප්පන්නා අරූපිනො ධම්මා, ඨපෙත්වා වෙදනාක්ඛන්ධං, ඨපෙත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධං, ඨපෙත්වා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධං - අයං තස්මිං සමයෙ එකො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොති.
115. කතමො තස්මිං සමයෙ එකො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො මනායතනං මනින්ද්රියං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණධාතු - අයං තස්මිං සමයෙ එකො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති.
116. කතමං තස්මිං සමයෙ එකං මනායතනං හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො මනායතනං මනින්ද්රියං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණ ධාතු - ඉදං තස්මිං සමයෙ එකං මනායතනං හොති.
117. කතමං තස්මිං සමයෙ එකං මනින්ද්රියං හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං මනො මානසං -පෙ- තජ්ජාමනො විඤ්ඤාණධාතු - ඉදං තස්මිං සමයෙ එකං මනින්ද්රියං හොති.
118. කතමා තස්මිං සමයෙ එකා මනොවිඤ්ඤාණධාතු හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං මනො මානසං -පෙ- තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතු - අයං තස්මිං සමයෙ එකා මනොවිඤ්ඤාණධාතු හොති.
119. කතමං තස්මිං සමයෙ එකං ධම්මායතනං හොති?
වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො - ඉදං තස්මිං සමයෙ එකං ධම්මායතනං හොති.
120. කතමා තස්මිං සමයෙ එකා ධම්මධාතු හොති?
වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො - අයං තස්මිං සමයෙ එකා ධම්මධාතු හොති.
යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤෙ’පි අත්ථි පටිච්චසමුප්පන්නා අරූපිනො ධම්මා - ඉමෙ ධම්මා කුසලා.
කොට්ඨාසවාරං.
සුඤ්ඤතවාරො
121. තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්ති, ඛන්ධා හොන්ති ආයතනානි හොන්ති, ධාතුයො හොන්ති, ආහාරා හොන්ති, ඉන්ද්රියානි හොන්ති, ඣානං හොති, මග්ගො හොති, බලානි හොන්ති, හෙතු හොන්ති, ඵස්සො හොති, වෙදනා හොති, සඤ්ඤා හොති, චෙතනා හොති, චිත්තං හොති, වෙදනාක්ඛන්ධො හොති, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො හොති, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොති, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති, මනායතනං හොති, මනින්ද්රියං හොති, මනොවිඤ්ඤාණධාතු හොති, ධම්මායතනං හොති, ධම්මධාතු හොති, යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤෙ’පි අත්ථි පටිච්චසමුප්පන්නා අරූපිනො ධම්මා ඉමෙ ධම්මා කුසලා.
122. කතමෙ තස්මිං සමයෙ ධම්මා හොන්ති?
වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො - ඉමෙ තස්මිං සමයෙ ධම්මා හොන්ති.
123. කතමෙ තස්මිං සමයෙ ඛන්ධා හොන්ති?
වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො - ඉමෙ තස්මිං සමයෙ ඛන්ධා හොන්ති.
124. කතමානි තස්මිං සමයෙ ආයතනානි හොන්ති?
මනායතනං, ධම්මායතනං - ඉමානි තස්මිං සමයෙ ආයතනානි හොන්ති.
125. කතමා තස්මිං සමයෙ ධාතුයො හොන්ති?
මනො විඤ්ඤාණධාතු, ධම්මධාතු - ඉමා තස්මිං සමයෙ ධාතුයො හොන්ති.
126. කතමෙ තස්මිං සමයෙ ආහාරා හොන්ති?
ඵස්සාහාරො, මනොසඤ්චෙතනාහාරො, විඤ්ඤාණාහාරො - ඉමෙ තස්මිං සමයෙ ආහාරා හොන්ති.
127. කතමානි තස්මිං සමයෙ ඉන්ද්රියානි හොන්ති?
සද්ධින්ද්රියං, විරියින්ද්රියං, සතින්ද්රියං, සමාධින්ද්රියං, පඤ්ඤින්ද්රියං, මනින්ද්රියං, සොමනස්සින්ද්රියං, ජීවිතින්ද්රියං - ඉමානි තස්මිං සමයෙ ඉන්ද්රියානි හොන්ති.
128. කතමං තස්මිං සමයෙ ඣානං හොති?
විතක්කො විචාරො පීති සුඛං චිත්තස්සෙකග්ගතා - ඉදං තස්මිං සමයෙ ඣානං හොති.
129. කතමො තස්මිං සමයෙ මග්ගො හොති?
සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි - අයං තස්මිං සමයෙ මග්ගො හොති.
130. කතමානි තස්මිං සමයෙ බලානි හොන්ති?
සද්ධාබලං විරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං හිරිබලං ඔත්තප්පබලං - ඉමානි තස්මිං සමයෙ බලානි හොන්ති.
131. කතමෙ තස්මිං සමයෙ හෙතු හොන්ති?
අලොභො අදොසො අමොහො - ඉමෙ තස්මිං සමයෙ හෙතු හොන්ති.
132. කතමො තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති?
යො තස්මිං සමයෙ ඵස්සො -පෙ- අයං තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති.
133. කතමා තස්මිං සමයෙ වෙදනා හොති?
යං තස්මිං සමයෙ තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජං චෙතසිකං සාතං -පෙ- අයං තස්මිං සමයෙ වෙදනා හොති.
134. කතමා තස්මිං සමයෙ සඤ්ඤා හොති?
යා තස්මිං සමයෙ තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජා සඤ්ඤා -පෙ- අයං තස්මිං සමයෙ සඤ්ඤා හොති.
135. කතමා තස්මිං සමයෙ චෙතනා හොති?
යා තස්මිං සමයෙ තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජා චෙතනා -පෙ- අයං තස්මිං සමයෙ චෙතනා හොති.
136. කතමං තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං -පෙ- ඉදං තස්මිං සමයෙ චිත්තං හොති.
137. කතමො තස්මිං සමයෙ වෙදනාක්ඛන්ධො හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චෙතසිකං සාතං -පෙ- අයං තස්මිං සමයෙ වෙදනාක්ඛන්ධො හොති.
138. කතමො තස්මිං සමයෙ සඤ්ඤාක්ඛන්ධො හොති?
යා තස්මිං සමයෙ සඤ්ඤා -පෙ- අයං තස්මිං සමයෙ සඤ්ඤාක්ඛන්ධො හොති.
139. කතමො තස්මිං සමයෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොති?
ඵස්සො චෙතනා -පෙ- පග්ගාහො අවික්ඛෙපො, යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤෙ’පි අත්ථි පටිච්චසමුප්පන්නා අරූපිනො ධම්මා, ඨපෙත්වා වෙදනාක්ඛන්ධං, ඨපෙත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධං, ඨපෙත්වා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධං - අයං තස්මිං සමයෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොති.
140. කතමො තස්මිං සමයෙ විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං -පෙ- අයං තස්මිං සමයෙ විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති.
141. කතමං තස්මිං සමයෙ මනායතනං හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං -පෙ- ඉදං තස්මිං සමයෙ මනායතනං හොති.
142. කතමං තස්මිං සමයෙ මනින්ද්රියං හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං -පෙ- ඉදං තස්මිං සමයෙ මනින්ද්රියං හොති.
143. කතමා තස්මිං සමයෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතු හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං -පෙ- අයං තස්මිං සමයෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතු හොති.
144. කතමං තස්මිං සමයෙ ධම්මායතනං හොති?
වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො - ඉදං තස්මිං සමයෙ ධම්මායතනං හොති.
145. කතමා තස්මිං සමයෙ ධම්මධාතු හොති?
වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො - අයං තස්මිං සමයෙ ධම්මධාතු හොති.
යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤෙ’පි අත්ථි පටිච්චසමුප්පන්නා අරූපිනො ධම්මා - ඉමෙ ධම්මා කුසලා.
සුඤ්ඤතවාරො.
පඨමං චිත්තං.
146. කතමෙ ධම්මා කුසලා?
යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්තං උප්පන්නං හොති සොමනස්සසහගතං ඤාණසම්පයුත්තං සසඞ්ඛාරෙන රූපාරම්මණං වා -පෙ- ධම්මාරම්මණං වා යං යං වා පනාරබ්භ, තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොති -පෙ- අවික්ඛෙපො හොති -පෙ- ඉමෙ ධම්මා කුසලා.
දුතියං චිත්තං.
147. කතමෙ ධම්මා කුසලා?