යො තස්මිං සමයෙ චෙතසිකො විරියාරම්භො නික්කමො පරක්කමො උය්යාමො වායාමො උස්සාහො උස්සොළ්හි ථාමො ධිති අසිථිලපරක්කමතා අනික්ඛිත්ත ඡන්දතා අනික්ඛිත්ත ධුරතා ධුරසම්පග්ගාහො විරියං විරියින්ද්රියං විරියබලං සම්මාවායාමො - අයං තස්මිං සමයෙ පග්ගාහො හොති.
57. කතමො තස්මිං සමයෙ අවික්ඛෙපො හොති?
යා තස්මිං සමයෙ චිත්තස්ස ඨිති සණ්ඨිති අවට්ඨිති අවිසාහාරො අවික්ඛෙපො අවිසාහටමානසතා සමථො සමාධින්ද්රියං සමාධිබලං සම්මා සමාධි - අයං තස්මිං සමයෙ අවික්ඛෙපො හොති.
යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤෙ’පි අත්ථි පටිච්චසමුප්පන්නා අරූපිනො ධම්මා - ඉමෙ ධම්මා කුසලා.
පදභාජනීයං නිට්ඨිතං.
පඨමකභාණවාරං.
කොට්ඨාසවාරො
58. තස්මිං ඛො පන සමයෙ චත්තාරො ඛන්ධා හොන්ති, ද්වායතනානි හොන්ති, ද්වෙ ධාතුයො හොන්ති, තයො ආහාරා හොන්ති, අට්ඨින්ද්රියානි හොන්ති, පඤ්චඞ්ගිකං ඣානං හොති, පඤ්චඞ්ගිකො මග්ගො හොති, සත්තබලානි හොන්ති, තයො හෙතු හොන්ති, එකො ඵස්සො හොති, එකා වෙදනා හොති, එකා සඤ්ඤා හොති, එකා චෙතනා හොති, එකං චිත්තං හොති, එකො වෙදනාක්ඛන්ධො හොති, එකො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො හොති, එකො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොති, එකො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති, එකං මනායතනං හොති, එකං මනින්ද්රියං හොති, එකා මනො විඤ්ඤාණධාතු හොති, එකං ධම්මායතනං හොති, එකා ධම්මධාතු හොති. යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤෙ’පි අත්ථි පටිච්චසමුප්පන්නා අරූපිනො ධම්මා - ඉමෙ ධම්මා කුසලා.
59. කතමෙ තස්මිං සමයෙ චත්තාරො ඛන්ධා හොන්ති?
වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො.
60. කතමො තස්මිං සමයෙ වෙදනාක්ඛන්ධො හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චෙතසිකං සාතං චෙතසිකං සුඛං චෙතොසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං චෙතො සම්ඵස්සජා සාතා සුඛා වෙදනා - අයං තස්මිං සමයෙ වෙදනාක්ඛන්ධො හොති.
61. කතමො තස්මිං සමයෙ සඤ්ඤාක්ඛන්ධො හොති?
යා තස්මිං සමයෙ සඤ්ඤා සඤ්ජානනා සඤ්ජානිතත්තං - අයං තස්මිං සමයෙ සඤ්ඤාක්ඛන්ධො හොති.
62. කතමො තස්මිං සමයෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොති?
ඵස්සො චෙතනා විතක්කො විචාරො පීති චිත්තස්සෙකග්ගතා සද්ධින්ද්රියං විරියින්ද්රියං සතින්ද්රියං සමාධින්ද්රියං පඤ්ඤින්ද්රියං ජීවිතින්ද්රියං සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි සද්ධාබලං විරියබලං සතිබලං සමාධිබලං පඤ්ඤාබලං හිරිබලං ඔත්තප්පබලං අලොභො අදොසො අමොහො අනභිජ්ඣා අව්යාපාදො සම්මාදිට්ඨි හිරි ඔත්තප්පං කායපස්සද්ධි චිත්තපස්සද්ධි කායලහුතා චිත්තලහුතා කායමුදුතා චිත්තමුදුතා කායකම්මඤ්ඤතා චිත්තකම්මඤ්ඤතා කායපාගුඤ්ඤතා චිත්තපාගුඤ්ඤතා කායුජ්ජුකතා චිත්තුජ්ජුකතා සති සම්පජඤ්ඤං සමථො විපස්සනා පග්ගාහො අවික්ඛෙපො, යෙ වා පන තස්මිං සමයෙ අඤ්ඤෙ’පි අත්ථි පටිච්ච සමුප්පන්නා අරූපිනො ධම්මා ඨපෙත්වා වෙදනාක්ඛන්ධං, ඨපෙත්වා සඤ්ඤාක්ඛන්ධං, ඨපෙත්වා විඤ්ඤාණක්ඛන්ධං - අයං තස්මිං සමයෙ සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො හොති.
63. කතමො තස්මිං සමයෙ විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො මනායතනං මනින්ද්රියං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණධාතු - අයං තස්මිං සමයෙ විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො හොති.
ඉමෙ තස්මිං සමයෙ චත්තාරො ඛන්ධා හොන්ති.
64. කතමානි තස්මිං සමයෙ ද්වායතනානි හොන්ති?
මනායතනං, ධම්මායතනං.
65. කතමං තස්මිං සමයෙ මනායතනං හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො මනායතනං මනින්ද්රියං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු - ඉදං තස්මිං සමයෙ මනායතනං හොති.
66. කතමං තස්මිං සමයෙ ධම්මායතනං හොති?
වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො - ඉදං තස්මිං සමයෙ ධම්මායතනං හොති.
ඉමානි තස්මිං සමයෙ ද්වායතනානි හොන්ති.
67. කතමා තස්මිං සමයෙ ද්වෙ ධාතුයො හොන්ති?
මනොවිඤ්ඤාණධාතු, ධම්මධාතු.
68. කතමා තස්මිං සමයෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතු හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො මනායතනං මනින්ද්රියං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු - අයං තස්මිං සමයෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතු හොති.
69. කතමා තස්මිං සමයෙ ධම්මධාතු හොති?
වෙදනාක්ඛන්ධො සඤ්ඤාක්ඛන්ධො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො - අයං තස්මිං සමයෙ ධම්මධාතු හොති.
ඉමා තස්මිං සමයෙ ද්වෙ ධාතුයො හොන්ති.
70. කතමෙ තස්මිං සමයෙ තයො ආහාරා හොන්ති?
ඵස්සාහාරො, මනොසඤ්චෙතනාහාරො, විඤ්ඤාණාහාරො.
71. කතමො තස්මිං සමයෙ ඵස්සාහාරො හොති?
යො තස්මිං සමයෙ ඵස්සො ඵුසනා සමඵුසනා සමඵුසිතත්තං - අයං තස්මිං සමයෙ ඵස්සාහාරො හොති.
72. කතමො තස්මිං සමයෙ මනොසඤ්චෙතනාහාරො හොති?
යා තස්මිං සමයෙ චෙතනා සඤ්චෙතනා චෙතයිතත්තං - අයං තස්මිං සමයෙ මනොසඤ්චෙතනාහාරො හොති.
73. කතමො තස්මිං සමයෙ විඤ්ඤාණාහාරො හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො මනායතනං මනින්ද්රියං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණ ධාතු - අයං තස්මිං සමයෙ විඤ්ඤාණාහාරො හොති.
ඉමෙ තස්මිං සමයෙ තයො ආහාරා හොන්ති.
74. කතමානි තස්මිං සමයෙ අට්ඨින්ද්රියානි හොන්ති?
සද්ධින්ද්රියං, විරියින්ද්රියං, සතින්ද්රියං, සමාධින්ද්රියං, පඤ්ඤින්ද්රියං, මනින්ද්රියං, සොමනස්සින්ද්රියං, ජීවිතින්ද්රියං.
75. කතමං තස්මිං සමයෙ සද්ධින්ද්රියං හොති?
යා තස්මිං සමයෙ සද්ධා සද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො සද්ධා සද්ධින්ද්රියං සද්ධාබලං- ඉදං තස්මිං සමයෙ සද්ධින්ද්රියං හොති.
76. කතමං තස්මිං සමයෙ විරියින්ද්රියං හොති?
යො තස්මිං සමයෙ චෙතසිකො විරියාරම්භො නික්කමො පරක්කමො උය්යාමො වායාමො උස්සාහො උස්සොළ්හි ථාමො ධිති අසිථිලපරක්කමතා අනික්ඛිත්තඡන්දතා අනික්ඛිත්තධුරතා ධුරසම්පග්ගාහො විරියං විරියින්ද්රියං විරියබලං සම්මාවායාමො - ඉදං තස්මිං සමයෙ විරියින්ද්රියං හොති.
77. කතමං තස්මිං සමයෙ සතින්ද්රියං හොති?
යා තස්මිං සමයෙ සති අනුස්සති -පෙ- සම්මාසති - ඉදං තස්මිං සමයෙ සතින්ද්රියං හොති.
78. කතමං තස්මිං සමයෙ සමාධින්ද්රියං හොති?
යා තස්මිං සමයෙ චිත්තස්ස ඨිති -පෙ- සම්මා සමාධි - ඉදං තස්මිං සමයෙ සමාධින්ද්රියං හොති.
79. කතමං තස්මිං සමයෙ පඤ්ඤින්ද්රියං හොති?
යා තස්මිං සමයෙ පඤ්ඤා පජානනා විචයො පවිචයො ධම්මවිචයො සල්ලක්ඛණා උපලක්ඛණා පච්චුපලක්ඛණා පණ්ඩිච්චං කොසල්ලං නෙපුඤ්ඤං වෙභය්යා චින්තා උපපරික්ඛා භූරී මෙධා පරිනායිකා විපස්සනා සම්පජඤ්ඤං පතොදො පඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්රියං පඤ්ඤාබලං පඤ්ඤාසත්ථං පඤ්ඤාපාසාදො පඤ්ඤාආලොකො පඤ්ඤාඔභාසො පඤ්ඤාපජ්ජොතො පඤ්ඤාරතනං අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි - ඉදං තස්මිං සමයෙ පඤ්ඤින්ද්රියං හොති.
80. කතමං තස්මිං සමයෙ මනින්ද්රියං හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො මනායතනං මනින්ද්රියං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජාමනො විඤ්ඤාණධාතු - ඉදං තස්මිං සමයෙ මනින්ද්රියං හොති.
81. කතමං තස්මිං සමයෙ සොමනස්සින්ද්රියං හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චෙතසිකං සාතං චෙතසිකං සුඛං චෙතො සම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං චෙතො සම්ඵස්සජා සාතා සුඛා වෙදනා - ඉදං තස්මිං සමයෙ සොමනස්සින්ද්රියං හොති.
82. කතමං තස්මිං සමයෙ ජීවිතින්ද්රියං හොති?
යො තෙසං අරූපීනං ධම්මානං ආයු ඨිති යපනා යාපනා ඉරීයනා වත්තනා පාලනා ජීවිතං ජීවිතින්ද්රියං - ඉදං තස්මිං සමයෙ ජීවිතින්ද්රියං හොති.
ඉමානි තස්මිං සමයෙ අට්ඨින්ද්රියානි හොන්ති.
83. කතමං තස්මිං සමයෙ පඤ්චඞ්ගිකං ඣානං හොති?
විතක්කො, විචාරො, පීති, සුඛං, චිත්තස්සෙ’කග්ගතා.
84. කතමො තස්මිං සමයෙ විතක්කො හොති?
යො තස්මිං සමයෙ තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො අප්පනා ව්යප්පනා චෙතසො අභිනිරොපනා සම්මාසඞ්කප්පො - අයං තස්මිං සමයෙ විතක්කො හොති.
85. කතමො තස්මිං සමයෙ විචාරො හොති?
යො තස්මිං සමයෙ චාරො විචාරො අනුවිචාරො උපවිචාරො චිත්තස්ස අනුසන්ධානතා{1} අනුපෙක්ඛනතා - අයං තස්මිං සමයෙ විචාරො හොති.
86. කතමා තස්මිං සමයෙ පීති හොති?
යා තස්මිං සමයෙ පීති පාමොජ්ජං ආමොදනා පමොදනා හාසො පහාසො විත්ති ඔදග්යං අත්තමනතා චිත්තස්ස - අයං තස්මිං සමයෙ පීති හොති.
87. කතමං තස්මිං සමයෙ සුඛං හොති?
යං තස්මිං සමයෙ චෙතසිකං සාතං චෙතසිකං සුඛං චෙතොසම්ඵස්සජං සාතං සුඛං වෙදයිතං චෙතොසම්ඵස්සජා සාතා සුඛා වෙදනා - ඉදං තස්මිං සමයෙ සුඛං හොති.
88. කතමා තස්මිං සමයෙ චිත්තස්සෙකග්ගතා හොති?
යා තස්මිං සමයෙ චිත්තස්ස ඨිති සණ්ඨිති අවට්ඨිති අවිසාහාරො අවික්ඛෙපො අවිසාහටමානසතා සමථො සමාධින්ද්රියං සමාධිබලං සම්මාසමාධි - අයං තස්මිං සමයෙ චිත්තස්සෙකග්ගතා හොති.
ඉදං තස්මිං සමයෙ පඤ්චඞ්ගිකං ඣානං හොති.
89. කතමො තස්මිං සමයෙ පඤ්චඞ්ගිකො මග්ගො හොති?
සම්මාදිට්ඨි, සම්මාසඞ්කප්පො, සම්මාවායාමො, සම්මාසති, සම්මාසමාධි.
90. කතමා තස්මිං සමයෙ සම්මාදිට්ඨි හොති?
යා තස්මිං සමයෙ පඤ්ඤා පජානනා විචයො පවිචයො ධම්මවිචයො සල්ලක්ඛණා උපලක්ඛණා පච්චුපලක්ඛණා පණ්ඩිච්චං කොසල්ලං නෙපුඤ්ඤං වෙභව්යා චින්තා උපපරික්ඛා භූරී මෙධා පරිනායිකා විපස්සනා සම්පජඤ්ඤං පතොදො පඤ්ඤා පඤ්ඤින්ද්රියං පඤ්ඤාබලං පඤ්ඤාසත්ථං පඤ්ඤාපාසාදො පඤ්ඤාආලොකො පඤ්ඤාඔභාසො පඤ්ඤාපජ්ජොතො පඤ්ඤාරතනං අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි - අයං තස්මිං සමයෙ සම්මාදිට්ඨි හොති.
91. කතමො තස්මිං සමයෙ සම්මාසඞ්කප්පො හොති?
යො තස්මිං සමයෙ තක්කො විතක්කො සඞ්කප්පො අප්පනා ව්යප්පනා චෙතසො අභිනිරොපනා සම්මාසඞ්කප්පො - අයං තස්මිං සමයෙ සම්මාසඞ්කප්පො හොති.
92. කතමො තස්මිං සමයෙ සම්මාවායාමො හොති?
යො තස්මිං සමයෙ චෙතසිකො විරියාරම්භො නික්කමො පරක්කමො උය්යාමො වායාමො උස්සාහො උස්සොළ්හි ථාමො ධිති අසිථිලපරක්කමතා අනික්ඛිත්තඡන්දතා අනික්ඛිත්තධුරතා ධුරසම්පග්ගාහො විරියං විරියින්ද්රියං විරියබලං සම්මාවායාමො - අයං තස්මිං සමයෙ සම්මාවායාමො හොති.
93. කතමා තස්මිං සමයෙ සම්මාසති හොති?
යා තස්මිං සමයෙ සති අනුස්සති පටිස්සති සති සරණතා ධාරණතා අපිලාපනතා අපම්මුස්සනතා{1} සති සතින්ද්රියං සතිබලං සම්මාසති - අයං තස්මිං සමයෙ සම්මාසති හොති.
94. කතමො තස්මිං සමයෙ සම්මාසමාධි හොති?
යා තස්මිං සමයෙ චිත්තස්ස ඨිති සණ්ඨිති අවට්ඨිති අවිසාහාරො අවික්ඛෙපො අවිසාහටමානසතා සමථො සමාධින්ද්රියං සමාධි බලං සම්මාසමාධි - අයං තස්මිං සමයෙ සම්මාසමාධි හොති.
අයං තස්මිං සමයෙ පඤ්චඞ්ගිකො මග්ගො හොති.
95. කතමානි තස්මිං සමයෙ සත්තබලානි හොන්ති?
සද්ධාබලං, විරියබලං,{1} සතිබලං, සමාධිබලං, පඤ්ඤාබලං, හිරිබලං, ඔත්තප්පබලං.
96. කතමං තස්මිං සමයෙ සද්ධාබලං හොති?
යා තස්මිං සමයෙ සද්ධා සද්දහනා ඔකප්පනා අභිප්පසාදො සද්ධා සද්ධින්ද්රියං සද්ධාබලං - ඉදං තස්මිං සමයෙ සද්ධාබලං හොති.
97. කතමං තස්මිං සමයෙ විරියබලං{1} හොති?
යො තස්මිං සමයෙ චෙතසිකො විරියාරම්භො -පෙ- සම්මාවායාමො - ඉදං තස්මිං සමයෙ විරියබලං{1} හොති.
98. කතමං තස්මිං සමයෙ සතිබලං හොති?
යා තස්මිං සමයෙ සති අනුස්සති පටිස්සති සති සරණතා ධාරණතා අපිලාපනතා අපම්මුස්සනතා සති සතින්ද්රියං සතිබලං සම්මාසති - ඉදං තස්මිං සමයෙ සතිබලං හොති.
99. කතමං තස්මිං සමයෙ සමාධිබලං හොති?
යා තස්මිං සමයෙ චිත්තස්ස ඨිති -පෙ- සම්මාසමාධි - ඉදං තස්මිං සමයෙ සමාධිබලං හොති.
100. කතමං තස්මිං සමයෙ පඤ්ඤාබලං හොති?
යා තස්මිං සමයෙ පඤ්ඤා පජානනා -පෙ- අමොහො ධම්මවිචයො සම්මාදිට්ඨි - ඉදං තස්මිං සමයෙ පඤ්ඤාබලං හොති.
101. කතමං තස්මිං සමයෙ හිරිබලං හොති?